《變形記》第6卷101-200行

Circuit extremas oleis pacalibus oras
(is modus est) operisque sua facit arbore finem.[1]
Maeonis elusam designat imagine tauri
Europam: verum taurum, freta vera putares;
105 ipsa videbatur terras spectare relictas[2]
et comites clamare suas tactumque vereri[3]
adsilientis aquae timidasque reducere plantas.[4]
Fecit et Asterien aquila luctante teneri,
fecit olorinis Ledam recubare sub alis;
110 addidit, ut satyri celatus imagine pulchram
Iuppiter implerit gemino Nycteida fetu,[5]
Amphitryon fuerit, cum te, Tirynthia, cepit,
aureus ut Danaen, Asopida luserit ignis,[6]
Mnemosynen pastor, varius Deoida serpens.
115 Te quoque mutatum torvo, Neptune, iuvenco
virgine in Aeolia posuit, tu visus Enipeus
gignis Aloidas, aries Bisaltida fallis;[7]
et te flava comas frugum mitissima mater
sensit equum, sensit volucrem crinita colubris[8]
120 mater equi volucris, sensit delphina Melantho:
omnibus his faciemque suam faciemque locorum
reddidit. Est illic agrestis imagine Phoebus,[9]
utque modo accipitris pennas, modo terga leonis
gesserit, ut pastor Macareida luserit Issen,
125 Liber ut Erigonen falsa deceperit uva,
ut Saturnus equo geminum Chirona crearit.
Ultima pars telae tenui circumdata limbo,
nexilibus flores hederis habet intertextos.[10]
Non illud Pallas, non illud carpere Livor
130 possit opus: doluit successu flava virago
et rupit pictas, caelestia crimina, vestes;
utque Cytoriaco radium de monte tenebat,
ter quater Idmoniae frontem percussit Arachnes.
Non tulit infelix laqueoque animosa ligavit
135 guttura; pendentem Pallas miserata levavit[11]
atque ita: ‘Vive quidem, pende tamen, improba’ dixit
‘lexque eadem poenae, ne sis secura futuri,[12]
dicta tuo generi serisque nepotibus esto!’
Post ea discedens sucis Hecateidos herbae
140 sparsit, et extemplo tristi medicamine tactae
defluxere comae, cum quis et naris et aures,
fitque caput minimum, toto quoque corpore parva est;[13]
in latere exiles digiti pro cruribus haerent,
cetera venter habet, de quo tamen illa remittit
145 stamen et antiquas exercet aranea telas.
Lydia tota fremit Phrygiaeque per oppida facti
rumor it et magnum sermonibus occupat orbem.
Ante suos Niobe thalamos cognoverat illam,
tum cum Maeoniam virgo Sipylumque colebat;
150 nec tamen admonita est poena popularis Arachnes
cedere caelitibus verbisque minoribus uti.
Multa dabant animos, sed enim nec coniugis artes[14]
nec genus amborum magnique potentia regni
sic placuere illi, quamvis ea cuncta placerent,
155 ut sua progenies, et felicissima matrum
dicta foret Niobe, si non sibi visa fuisset.
Nam sata Tiresia, venturi praescia Manto,
per medias fuerat, divino concita motu,
vaticinata vias: ‘Ismenides, ite frequentes
160 et date Latonae Latonigenisque duobus
cum prece tura pia lauroque innectite crinem.[15]
Ore meo Latona iubet.’ Paretur, et omnes
Thebaides iussis sua tempora frondibus ornant
turaque dant sanctis et verba precantia flammis.
165 Ecce venit comitum Niobe celeberrima turba, [16]
vestibus intexto Phrygiis spectabilis auro
et, quantum ira sinit, formosa movensque decoro
cum capite inmissos umerum per utrumque capillos
constitit; utque oculos circumtulit alta superbos,[17]
170 ‘Quis furor, auditos’ inquit ‘praeponere visis
caelestes? aut cur colitur Latona per aras,
numen adhuc sine ture meum est? Mihi Tantalus auctor,
cui licuit soli superorum tangere mensas;
Pleiadum soror est genetrix mea; maximus Atlas
175 est avus, aetherium qui fert cervicibus axem;
Iuppiter alter avus: socero quoque glorior illo.
Me gentes metuunt Phrygiae, me regia Cadmi
sub domina est, fidibusque mei commissa mariti
moenia cum populis a meque viroque reguntur.
180 In quamcumque domus adverti lumina partem,
inmensae spectantur opes. Accedit eodem
digna dea facies; huc natas adice septem
et totidem iuvenes et mox generosque nurusque.
Quaerite nunc, habeat quam nostra superbia causam,[18]
185 nescio quoque audete satam Titanida Coeo[19]
Latonam praeferre mihi, cui maxima quondam
exiguam sedem pariturae terra negavit!
Nec caelo nec humo nec aquis dea vestra recepta est:
exsul erat mundi, donec miserata vagantem:[20]
190 “Hospita tu terris erras, ego” dixit “in undis,”
instabilemque locum Delos dedit. Illa duorum
facta parens: uteri pars haec est septima nostri.
Sum felix (quis enim neget hoc?) felixque manebo
(hoc quoque quis dubitet?): tutam me copia fecit.[21]
195 Maior sum, quam cui possit Fortuna nocere;
multaque ut eripiat, multo mihi plura relinquet.
Excessere metum mea iam bona: fingite demi
huic aliquid populo natorum posse meorum,
non tamen ad numerum redigar spoliata duorum,
200 Latonae turbam: qua quantam distat ab orba? [22]

[1] operisque=operique
[2] relictas=paternas
[3] clamare=spectare
[4] adsilientis=at salientis=insilientis; reducere=recondere=recludere
[5] implerit=implevit=impleret
[6] aureus=igneus
[7] gignis Aloidas=amnis in Aolidam
[8] sensit equum=te sensit volucrem=te sensit avem=te sensit equum
[9] reddidit=reddit et
[10] intertextos=intermixtos
[11] pendentem=pendenti
[12] futuri=futurae
[13] toto quoque=totoque est
[14] artes=arces
[15] crinem=crines
[16] celeberrima=creberrima
[17] utque=atque
[18] causam=laudem
[19] nescio quoque audete satam=nescio quoque audere satam=nescio quo aude satam=quoque modo audetis genitam
[20] mundi=mundo
[21] dubitet=dubitat
[22] turbam=turba=turbae; qua=quae=quo=quoque; distat=distabit=distabat

女神在最外面點綴和平的橄欖,充任
邊框,以她的聖樹結束了這幅作品。
阿拉克涅描繪了被公牛形象欺騙的[1]
歐羅巴,圖中的公牛和大海逼真鮮活。
105 少女似乎正望向拋在身後的大陸,
高聲呼喊自己的同伴,害怕沾觸
周圍湧來的波浪,縮回驚怯的雙足。
她還畫了阿斯忒里婭,被惡鷹抓住;[2]
還有仰卧的麗達,覆著天鵝的羽翼。[3]
110 她也再現了朱庇特怎樣化身薩梯,
讓尼克透斯的女兒懷上雙胞胎;如何[4]
喬裝安菲特律翁,佔有阿爾克梅涅;[5]
化為金幽會達那厄,變成火親近埃吉娜;[6]
謨涅摩緒涅被牧人、德奧伊被花蛇欺詐。[7]
115 涅普頓,你也在畫中,以兇猛公牛的樣子
與阿爾涅躺在一起;你扮作厄尼剖斯,[8]
收穫一對兒子,變公羊欺騙忒奧芬;[9]
溫慈的穀物神,金髮刻瑞斯,他變馬身[10]
與你交合;化成鳥強暴你,飛馬的蛇發
120 母親;他又變海豚,將梅蘭托壓於身下。[11]
她為所有的故事都配上恰當的形象
和背景。福玻斯也在,一副村民扮相,
時而戴着鷹的羽毛,時而披獅皮,
還有他假扮牧人引誘伊瑟的樣子。[12]
125 還有利柏耳變葡萄,將厄里戈涅欺矇,[13]
薩圖爾努斯化作馬,造出雙形的喀戎。[14]
這件織物的最外面是一圈精緻的邊紋,
編綴了盛開的花朵和纏繞其間的常青藤。
無論帕拉斯還是“嫉妒”都無法挑剔[15]
130 她的作品。金髮處女神憤恨不已,
撕碎了這張綉滿天神穢行的布匹,
手中正拿着庫托羅斯山的黃楊梭子,
她便拿起它,三四次猛擊對方的前額。[16]
不幸的少女難忍羞辱,用一根繩索
135 套緊了脖子。帕拉斯憐憫上吊之人,
托起她,說道,“別死,吊著活下去,惡棍!
為讓你永遠憂慮未來,同樣的嚴刑
將判給你的後代,直至最後的子孫!”
她轉身離去之時,給少女灑了烏頭的[17]
140 汁液,長發一碰到可怕的毒劑,立刻
掉落於地,還有她的鼻子和耳朵。
頭變得極小,她的全身也急劇收縮,
纖細的手指依附在兩旁,用作新的腿,
腹部佔據了剩下的空間,卻從其內
145 送出絲。她成了蜘蛛,繼續紡織的活計。[18]
整個呂底亞都沸騰了,佛里吉亞各地 尼俄柏的悲劇
傳遍此消息,為廣闊世界提供了談資。
尼俄柏在婚前就已與阿拉克涅相識,[19]
那時她住在邁奧尼亞和希菲洛斯。[20]
150 然而,同鄉人受罰並未讓她警惕,
從此向天神示弱,摒棄狂妄的言辭。
許多事令她驕傲,但無論丈夫的技藝、
雙方的門第和一個強盛王國的統治
(雖然她喜歡這一切)都不如她的孩子
155 這般讓她陶醉。她原本可以被稱為
最幸福的母親,倘若她不曾以此自吹。
忒瑞西阿斯的女兒曼托已預知將來,[21]
被神聖的衝動驅策,曾在街市上公開
宣告:“伊斯梅諾斯的女人,全部去神廟,[22]
160 向拉托娜和她的兩個孩子獻上禱告
和虔誠的乳香,頭髮也纏上月桂!
拉托娜命我如此說。”大家都遵令,忒拜
婦女果然在雙鬢裝飾桂樹的葉冠,
伴着祈求,將乳香奉上神聖的祭壇。
165 這時,尼俄柏在大群侍從簇擁下走來,
綴金絲的佛里吉亞長袍讓她分外
惹眼,雖顯怒容,仍然美麗。她晃動
優雅的臉龐和垂肩的長髮,然後站定。
她以高傲的眼神環視眾人,朗聲說:
170 “怎樣的瘋狂將耳聞的神靈置於眼見的
之上?為何拉托娜在祭壇受到禮敬,
我的神性卻沒有應得的乳香?我父親
是唯一能靠近上神餐桌的坦塔羅斯,[23]
我母親是昴星團仙女。偉大的阿特拉斯[24]
175 是我外祖父,他頸上扛着宏偉的蒼穹;
朱庇特是我祖父,同樣也是我公公。[25]
佛里吉亞各族敬畏我,卡德摩斯的
王宮尊我為女主人,丈夫豎琴的音樂
建造了城牆,忒拜歸我們夫妻掌握。[26]
180 無論我將目光轉向宮殿的哪個角落,
都看到無盡的財富,再添上堪與女神
媲美的這張臉,還有七男七女,青春
正盛,很快我就會招來兒媳和女婿。
現在任憑你們問,我驕傲可有依據?
185 然後隨你們把我擺在拉托娜後面——
無名科俄斯造出的提坦女,當初她分娩,[27]
廣闊的大地居然不給她一寸容身處!
你們這位神被天空、大地和海洋堅拒,
被世界放逐,直到提洛島憐憫流浪者,
190 ‘你在地上,’她說,‘我在海上漂泊。’
於是給了拉托娜暫時的棲息地。她在此
誕下兩小孩,不過是我的七分之一。
我幸福(誰能否認?),也將一直幸福
(誰又能懷疑?),富足確保我平安無虞。
195 時運女神的力量早已傷害不到我,
她奪走再多東西,留下的都會更多。
我的福氣已經超越了恐懼。即使
眾多的後嗣可能遭受到一些損失,
我也不會像拉托娜那樣,只有兩個
200 孩子。這個數字與無後有何分別?

[1] “阿拉克涅”對應的原文是Maeonis(邁奧尼亞人)。
[2] 阿斯忒里婭(Asteria或Asterie)是提坦神科俄斯(Coeus)和福柏(Phoebe,不是月神狄安娜,而是提坦神)的女兒,被朱庇特化作鷹強暴。她是毀滅神珀耳塞斯(Perses)的妻子和巫術神赫卡忒(Hecate)的母親。
[3] 麗達(Leda)是斯巴達國王廷達瑞俄斯(Tyndareus)的妻子,被朱庇特化身天鵝強姦,生下兩隻蛋,從中孵出了水手保護神珀魯克斯(Pollux)和卡斯托爾(Castor)以及兩位著名的女人——墨涅拉俄斯(Menelaus)之妻海倫(Helene)和阿伽門農(Agamemnon)之妻克呂泰墨斯特拉(Clytemnestra)。
[4] 尼克透斯(Nycteus)是博奧蒂亞國王,他的女兒是安提俄珀(Antiope),被朱庇特喬裝薩梯姦汙,後來生下澤托斯(Zethus)和安菲翁(Amphion)兩個兒子。
[5] 阿爾克梅涅(Alcmene)對應的原文是Tirynthia,意為“提林斯的女人”,因為她生活在伯羅奔尼撒半島的提林斯(Tiryns)。安菲特律翁(Amphitryon)是提林斯國王、阿爾克梅涅的丈夫。朱庇特化身安菲特律翁與她幽會,兒子就是大名鼎鼎的海格力斯(Hercules)。
[6] “埃吉娜”對應的原文是Asopida,意為“阿索坡斯的女兒”,埃吉娜是博奧蒂亞國王阿索坡斯(Asopus)的女兒,朱庇特變成火與她相會。
[7] 記憶女神謨涅摩緒涅被朱庇特喬裝牧人誘姦;德奧伊(Deois)意為“德奧之女”,即普洛塞庇娜,因為她的母親刻瑞斯別名德奧(dēō),在古希臘語中是“我尋找”之意。她在天下苦尋被普魯托劫走的女兒(參考本書上一卷),成為她被世人記住的形象。這裡奧維德似乎暗示,普魯托化身一條花蛇親近她。
[8] 原文virgine Aeolia(埃俄洛斯的女兒)指阿爾涅(Arne)或卡那刻(Canace),前者為涅普頓生下了一個兒子,也叫埃俄洛斯,後者為涅普頓生下了阿羅歐斯(Aloeus)。厄尼剖斯(Enipeus)是帖撒利亞的河神,涅普頓扮作他,強暴了阿羅歐斯之妻伊菲莫代婭(Iphimedeia),後者生下了“一對兒子”——巨人奧托斯(Otus)和厄菲阿爾忒斯(Ephialtes),他們被合稱為Aloidae,意為“阿羅歐斯之子”。
[9] “忒奧芬”(Theophane)對應的原文是Bisaltida,意為“畢薩爾提斯之女”,涅普頓將她變作母羊,自己變成公羊,其結晶是一隻有金羊毛的羊,這隻羊將阿塔瑪斯之子佛里克索斯(Phrixus)馱到了科爾基斯,金羊毛也留在那裡,直到伊阿宋乘船去取。
[10] 涅普頓變作馬與穀神刻瑞斯交合,後者生下了一匹叫阿里昂(Arion)的馬。
[11] “飛馬的蛇發母親”指梅杜薩,飛馬珀加索斯從她的血中誕生,此前她被涅普頓姦汙,參考本書第四卷797-801行。梅蘭托是海神普羅透斯(一說丟卡利昂)的女兒,被涅普頓化作海豚強姦後生下了德爾福斯(Delphus)。
[12] 伊瑟(Isse)是萊斯博斯人(一說歐卑亞人),父親是瑪卡柔斯(Macareus)。
[13] 利柏耳即酒神巴克斯,厄里戈涅(Erigone)是伊卡里俄斯(Icarius)之女。父親死後,她因悲傷而死,酒神憐憫他們,將伊卡里俄斯變成獵戶座,將女兒變成處女座(Virgo)。參考許基努斯《故事集》(Fabulae 130)。奧維德的故事不知出處為何。
[14] 薩圖爾努斯化作馬姦汙了大洋神俄刻阿諾斯的女兒菲呂拉(Philyra或Phillyra),後者生下了半人馬喀戎。阿拉克涅繡的圖充分揭露了神的淫邪和姦詐。Salzman-Mitchell(2005)認為,與更為傳統的閔亞斯女兒們相比,阿拉克涅的織布行為帶有更強烈的反叛性和表達女性視角的能力。
[15] “嫉妒”指嫉妒女神利沃爾(Livor)。
[16] “對方的”對應的原文是Idmoniae Arachnes,意為“伊德蒙的阿拉克涅的”,伊德蒙是她父親的名字,前文已經出現過。
[17] “烏頭的”對應的原文是Hecateidos herbae(赫卡忒的草)。烏頭(aconitum)是毒草,其毒素在西方古代常被用來製造毒箭。赫卡忒是掌管巫術的神,熟諳毒草功效。
[18] Pavlock(2009)認為,阿拉克涅是奧維德詩學的代言人,她的作品體現了《變形記》的美學,而密涅瓦則象徵著以維吉爾為代表的傳統史詩美學。
[19] 這是很可能的,因為尼俄柏(Niobe)父親坦塔羅斯曾統治佛里吉亞和呂底亞。尼俄柏是忒拜國王安菲翁(Amphion)的妻子。
[20] 希菲洛斯(Siphylus)是呂底亞的城市名(也是山名)。
[21] 曼托(Manto)的名字與古希臘語mantis(先知)有關,她是先知忒瑞西阿斯的女兒,也是另一位先知莫普索斯(Mopsus)的母親。
[22] 伊斯梅諾斯是忒拜附近的一條河,代指忒拜。
[23] 坦塔羅斯是朱庇特和寧芙普魯托(Plouto)的兒子,曾經受朱庇特歡迎,進入天界,與諸神共享盛宴,後因罪罰入冥府最深處。
[24] 尼俄柏母親塔宇革忒(Taygete)是昴星團七仙女之一,也是阿特拉斯的女兒。
[25] 朱庇特是尼俄柏父親坦塔羅斯的父親,所以是她祖父,但他也是她丈夫安菲翁(Amphion)的父親,所以也是她公公。
[26] 安菲翁擅長彈奏里拉琴,傳說在他的音樂魔力感召下,石頭自動移動,建成了忒拜城。
[27] “提坦女”(Titanida)指拉托娜,她為朱庇特生下了阿波羅和狄安娜。在她懷孕期間,嫉妒的朱諾派出巨蟒皮同追殺她,最後她逃到提洛島,受到庇護。她父親科俄斯是十二提坦神之一,絕非尼俄柏所說的“無名”。