Circuit extremas oleis pacalibus oras
(is modus est) operisque sua facit arbore finem.[1]
Maeonis elusam designat imagine tauri
Europam: verum taurum, freta vera putares;
105 ipsa videbatur terras spectare relictas[2]
et comites clamare suas tactumque vereri[3]
adsilientis aquae timidasque reducere plantas.[4]
Fecit et Asterien aquila luctante teneri,
fecit olorinis Ledam recubare sub alis;
110 addidit, ut satyri celatus imagine pulchram
Iuppiter implerit gemino Nycteida fetu,[5]
Amphitryon fuerit, cum te, Tirynthia, cepit,
aureus ut Danaen, Asopida luserit ignis,[6]
Mnemosynen pastor, varius Deoida serpens.
115 Te quoque mutatum torvo, Neptune, iuvenco
virgine in Aeolia posuit, tu visus Enipeus
gignis Aloidas, aries Bisaltida fallis;[7]
et te flava comas frugum mitissima mater
sensit equum, sensit volucrem crinita colubris[8]
120 mater equi volucris, sensit delphina Melantho:
omnibus his faciemque suam faciemque locorum
reddidit. Est illic agrestis imagine Phoebus,[9]
utque modo accipitris pennas, modo terga leonis
gesserit, ut pastor Macareida luserit Issen,
125 Liber ut Erigonen falsa deceperit uva,
ut Saturnus equo geminum Chirona crearit.
Ultima pars telae tenui circumdata limbo,
nexilibus flores hederis habet intertextos.[10]
Non illud Pallas, non illud carpere Livor
130 possit opus: doluit successu flava virago
et rupit pictas, caelestia crimina, vestes;
utque Cytoriaco radium de monte tenebat,
ter quater Idmoniae frontem percussit Arachnes.
Non tulit infelix laqueoque animosa ligavit
135 guttura; pendentem Pallas miserata levavit[11]
atque ita: ‘Vive quidem, pende tamen, improba’ dixit
‘lexque eadem poenae, ne sis secura futuri,[12]
dicta tuo generi serisque nepotibus esto!’
Post ea discedens sucis Hecateidos herbae
140 sparsit, et extemplo tristi medicamine tactae
defluxere comae, cum quis et naris et aures,
fitque caput minimum, toto quoque corpore parva est;[13]
in latere exiles digiti pro cruribus haerent,
cetera venter habet, de quo tamen illa remittit
145 stamen et antiquas exercet aranea telas.
Lydia tota fremit Phrygiaeque per oppida facti
rumor it et magnum sermonibus occupat orbem.
Ante suos Niobe thalamos cognoverat illam,
tum cum Maeoniam virgo Sipylumque colebat;
150 nec tamen admonita est poena popularis Arachnes
cedere caelitibus verbisque minoribus uti.
Multa dabant animos, sed enim nec coniugis artes[14]
nec genus amborum magnique potentia regni
sic placuere illi, quamvis ea cuncta placerent,
155 ut sua progenies, et felicissima matrum
dicta foret Niobe, si non sibi visa fuisset.
Nam sata Tiresia, venturi praescia Manto,
per medias fuerat, divino concita motu,
vaticinata vias: ‘Ismenides, ite frequentes
160 et date Latonae Latonigenisque duobus
cum prece tura pia lauroque innectite crinem.[15]
Ore meo Latona iubet.’ Paretur, et omnes
Thebaides iussis sua tempora frondibus ornant
turaque dant sanctis et verba precantia flammis.
165 Ecce venit comitum Niobe celeberrima turba, [16]
vestibus intexto Phrygiis spectabilis auro
et, quantum ira sinit, formosa movensque decoro
cum capite inmissos umerum per utrumque capillos
constitit; utque oculos circumtulit alta superbos,[17]
170 ‘Quis furor, auditos’ inquit ‘praeponere visis
caelestes? aut cur colitur Latona per aras,
numen adhuc sine ture meum est? Mihi Tantalus auctor,
cui licuit soli superorum tangere mensas;
Pleiadum soror est genetrix mea; maximus Atlas
175 est avus, aetherium qui fert cervicibus axem;
Iuppiter alter avus: socero quoque glorior illo.
Me gentes metuunt Phrygiae, me regia Cadmi
sub domina est, fidibusque mei commissa mariti
moenia cum populis a meque viroque reguntur.
180 In quamcumque domus adverti lumina partem,
inmensae spectantur opes. Accedit eodem
digna dea facies; huc natas adice septem
et totidem iuvenes et mox generosque nurusque.
Quaerite nunc, habeat quam nostra superbia causam,[18]
185 nescio quoque audete satam Titanida Coeo[19]
Latonam praeferre mihi, cui maxima quondam
exiguam sedem pariturae terra negavit!
Nec caelo nec humo nec aquis dea vestra recepta est:
exsul erat mundi, donec miserata vagantem:[20]
190 “Hospita tu terris erras, ego” dixit “in undis,”
instabilemque locum Delos dedit. Illa duorum
facta parens: uteri pars haec est septima nostri.
Sum felix (quis enim neget hoc?) felixque manebo
(hoc quoque quis dubitet?): tutam me copia fecit.[21]
195 Maior sum, quam cui possit Fortuna nocere;
multaque ut eripiat, multo mihi plura relinquet.
Excessere metum mea iam bona: fingite demi
huic aliquid populo natorum posse meorum,
non tamen ad numerum redigar spoliata duorum,
200 Latonae turbam: qua quantam distat ab orba? [22]
[1] operisque=operique
[2] relictas=paternas
[3] clamare=spectare
[4] adsilientis=at salientis=insilientis; reducere=recondere=recludere
[5] implerit=implevit=impleret
[6] aureus=igneus
[7] gignis Aloidas=amnis in Aolidam
[8] sensit equum=te sensit volucrem=te sensit avem=te sensit equum
[9] reddidit=reddit et
[10] intertextos=intermixtos
[11] pendentem=pendenti
[12] futuri=futurae
[13] toto quoque=totoque est
[14] artes=arces
[15] crinem=crines
[16] celeberrima=creberrima
[17] utque=atque
[18] causam=laudem
[19] nescio quoque audete satam=nescio quoque audere satam=nescio quo aude satam=quoque modo audetis genitam
[20] mundi=mundo
[21] dubitet=dubitat
[22] turbam=turba=turbae; qua=quae=quo=quoque; distat=distabit=distabat
女神在最外面点缀和平的橄榄,充任
边框,以她的圣树结束了这幅作品。
阿拉克涅描绘了被公牛形象欺骗的[1]
欧罗巴,图中的公牛和大海逼真鲜活。
105 少女似乎正望向抛在身后的大陆,
高声呼喊自己的同伴,害怕沾触
周围涌来的波浪,缩回惊怯的双足。
她还画了阿斯忒里娅,被恶鹰抓住;[2]
还有仰卧的丽达,覆着天鹅的羽翼。[3]
110 她也再现了朱庇特怎样化身萨梯,
让尼克透斯的女儿怀上双胞胎;如何[4]
乔装安菲特律翁,占有阿尔克梅涅;[5]
化为金幽会达那厄,变成火亲近埃吉娜;[6]
谟涅摩绪涅被牧人、德奥伊被花蛇欺诈。[7]
115 涅普顿,你也在画中,以凶猛公牛的样子
与阿尔涅躺在一起;你扮作厄尼剖斯,[8]
收获一对儿子,变公羊欺骗忒奥芬;[9]
温慈的谷物神,金发刻瑞斯,他变马身[10]
与你交合;化成鸟强暴你,飞马的蛇发
120 母亲;他又变海豚,将梅兰托压于身下。[11]
她为所有的故事都配上恰当的形象
和背景。福玻斯也在,一副村民扮相,
时而戴着鹰的羽毛,时而披狮皮,
还有他假扮牧人引诱伊瑟的样子。[12]
125 还有利柏耳变葡萄,将厄里戈涅欺蒙,[13]
萨图尔努斯化作马,造出双形的喀戎。[14]
这件织物的最外面是一圈精致的边纹,
编缀了盛开的花朵和缠绕其间的常青藤。
无论帕拉斯还是“嫉妒”都无法挑剔[15]
130 她的作品。金发处女神愤恨不已,
撕碎了这张绣满天神秽行的布匹,
手中正拿着库托罗斯山的黄杨梭子,
她便拿起它,三四次猛击对方的前额。[16]
不幸的少女难忍羞辱,用一根绳索
135 套紧了脖子。帕拉斯怜悯上吊之人,
托起她,说道,“别死,吊着活下去,恶棍!
为让你永远忧虑未来,同样的严刑
将判给你的后代,直至最后的子孙!”
她转身离去之时,给少女洒了乌头的[17]
140 汁液,长发一碰到可怕的毒剂,立刻
掉落于地,还有她的鼻子和耳朵。
头变得极小,她的全身也急剧收缩,
纤细的手指依附在两旁,用作新的腿,
腹部占据了剩下的空间,却从其内
145 送出丝。她成了蜘蛛,继续纺织的活计。[18]
整个吕底亚都沸腾了,佛里吉亚各地 尼俄柏的悲剧
传遍此消息,为广阔世界提供了谈资。
尼俄柏在婚前就已与阿拉克涅相识,[19]
那时她住在迈奥尼亚和希菲洛斯。[20]
150 然而,同乡人受罚并未让她警惕,
从此向天神示弱,摒弃狂妄的言辞。
许多事令她骄傲,但无论丈夫的技艺、
双方的门第和一个强盛王国的统治
(虽然她喜欢这一切)都不如她的孩子
155 这般让她陶醉。她原本可以被称为
最幸福的母亲,倘若她不曾以此自吹。
忒瑞西阿斯的女儿曼托已预知将来,[21]
被神圣的冲动驱策,曾在街市上公开
宣告:“伊斯梅诺斯的女人,全部去神庙,[22]
160 向拉托娜和她的两个孩子献上祷告
和虔诚的乳香,头发也缠上月桂!
拉托娜命我如此说。”大家都遵令,忒拜
妇女果然在双鬓装饰桂树的叶冠,
伴着祈求,将乳香奉上神圣的祭坛。
165 这时,尼俄柏在大群侍从簇拥下走来,
缀金丝的佛里吉亚长袍让她分外
惹眼,虽显怒容,仍然美丽。她晃动
优雅的脸庞和垂肩的长发,然后站定。
她以高傲的眼神环视众人,朗声说:
170 “怎样的疯狂将耳闻的神灵置于眼见的
之上?为何拉托娜在祭坛受到礼敬,
我的神性却没有应得的乳香?我父亲
是唯一能靠近上神餐桌的坦塔罗斯,[23]
我母亲是昴星团仙女。伟大的阿特拉斯[24]
175 是我外祖父,他颈上扛着宏伟的苍穹;
朱庇特是我祖父,同样也是我公公。[25]
佛里吉亚各族敬畏我,卡德摩斯的
王宫尊我为女主人,丈夫竖琴的音乐
建造了城墙,忒拜归我们夫妻掌握。[26]
180 无论我将目光转向宫殿的哪个角落,
都看到无尽的财富,再添上堪与女神
媲美的这张脸,还有七男七女,青春
正盛,很快我就会招来儿媳和女婿。
现在任凭你们问,我骄傲可有依据?
185 然后随你们把我摆在拉托娜后面——
无名科俄斯造出的提坦女,当初她分娩,[27]
广阔的大地居然不给她一寸容身处!
你们这位神被天空、大地和海洋坚拒,
被世界放逐,直到提洛岛怜悯流浪者,
190 ‘你在地上,’她说,‘我在海上漂泊。’
于是给了拉托娜暂时的栖息地。她在此
诞下两小孩,不过是我的七分之一。
我幸福(谁能否认?),也将一直幸福
(谁又能怀疑?),富足确保我平安无虞。
195 时运女神的力量早已伤害不到我,
她夺走再多东西,留下的都会更多。
我的福气已经超越了恐惧。即使
众多的后嗣可能遭受到一些损失,
我也不会像拉托娜那样,只有两个
200 孩子。这个数字与无后有何分别?
[1] “阿拉克涅”对应的原文是Maeonis(迈奥尼亚人)。
[2] 阿斯忒里娅(Asteria或Asterie)是提坦神科俄斯(Coeus)和福柏(Phoebe,不是月神狄安娜,而是提坦神)的女儿,被朱庇特化作鹰强暴。她是毁灭神珀耳塞斯(Perses)的妻子和巫术神赫卡忒(Hecate)的母亲。
[3] 丽达(Leda)是斯巴达国王廷达瑞俄斯(Tyndareus)的妻子,被朱庇特化身天鹅强奸,生下两只蛋,从中孵出了水手保护神珀鲁克斯(Pollux)和卡斯托尔(Castor)以及两位著名的女人——墨涅拉俄斯(Menelaus)之妻海伦(Helene)和阿伽门农(Agamemnon)之妻克吕泰墨斯特拉(Clytemnestra)。
[4] 尼克透斯(Nycteus)是博奥蒂亚国王,他的女儿是安提俄珀(Antiope),被朱庇特乔装萨梯奸污,后来生下泽托斯(Zethus)和安菲翁(Amphion)两个儿子。
[5] 阿尔克梅涅(Alcmene)对应的原文是Tirynthia,意为“提林斯的女人”,因为她生活在伯罗奔尼撒半岛的提林斯(Tiryns)。安菲特律翁(Amphitryon)是提林斯国王、阿尔克梅涅的丈夫。朱庇特化身安菲特律翁与她幽会,儿子就是大名鼎鼎的海格力斯(Hercules)。
[6] “埃吉娜”对应的原文是Asopida,意为“阿索坡斯的女儿”,埃吉娜是博奥蒂亚国王阿索坡斯(Asopus)的女儿,朱庇特变成火与她相会。
[7] 记忆女神谟涅摩绪涅被朱庇特乔装牧人诱奸;德奥伊(Deois)意为“德奥之女”,即普洛塞庇娜,因为她的母亲刻瑞斯别名德奥(dēō),在古希腊语中是“我寻找”之意。她在天下苦寻被普鲁托劫走的女儿(参考本书上一卷),成为她被世人记住的形象。这里奥维德似乎暗示,普鲁托化身一条花蛇亲近她。
[8] 原文virgine Aeolia(埃俄洛斯的女儿)指阿尔涅(Arne)或卡那刻(Canace),前者为涅普顿生下了一个儿子,也叫埃俄洛斯,后者为涅普顿生下了阿罗欧斯(Aloeus)。厄尼剖斯(Enipeus)是帖撒利亚的河神,涅普顿扮作他,强暴了阿罗欧斯之妻伊菲莫代娅(Iphimedeia),后者生下了“一对儿子”——巨人奥托斯(Otus)和厄菲阿尔忒斯(Ephialtes),他们被合称为Aloidae,意为“阿罗欧斯之子”。
[9] “忒奥芬”(Theophane)对应的原文是Bisaltida,意为“毕萨尔提斯之女”,涅普顿将她变作母羊,自己变成公羊,其结晶是一只有金羊毛的羊,这只羊将阿塔玛斯之子佛里克索斯(Phrixus)驮到了科尔基斯,金羊毛也留在那里,直到伊阿宋乘船去取。
[10] 涅普顿变作马与谷神刻瑞斯交合,后者生下了一匹叫阿里昂(Arion)的马。
[11] “飞马的蛇发母亲”指梅杜萨,飞马珀加索斯从她的血中诞生,此前她被涅普顿奸污,参考本书第四卷797-801行。梅兰托是海神普罗透斯(一说丢卡利昂)的女儿,被涅普顿化作海豚强奸后生下了德尔福斯(Delphus)。
[12] 伊瑟(Isse)是莱斯博斯人(一说欧卑亚人),父亲是玛卡柔斯(Macareus)。
[13] 利柏耳即酒神巴克斯,厄里戈涅(Erigone)是伊卡里俄斯(Icarius)之女。父亲死后,她因悲伤而死,酒神怜悯他们,将伊卡里俄斯变成猎户座,将女儿变成处女座(Virgo)。参考许基努斯《故事集》(Fabulae 130)。奥维德的故事不知出处为何。
[14] 萨图尔努斯化作马奸污了大洋神俄刻阿诺斯的女儿菲吕拉(Philyra或Phillyra),后者生下了半人马喀戎。阿拉克涅绣的图充分揭露了神的淫邪和奸诈。Salzman-Mitchell(2005)认为,与更为传统的闵亚斯女儿们相比,阿拉克涅的织布行为带有更强烈的反叛性和表达女性视角的能力。
[15] “嫉妒”指嫉妒女神利沃尔(Livor)。
[16] “对方的”对应的原文是Idmoniae Arachnes,意为“伊德蒙的阿拉克涅的”,伊德蒙是她父亲的名字,前文已经出现过。
[17] “乌头的”对应的原文是Hecateidos herbae(赫卡忒的草)。乌头(aconitum)是毒草,其毒素在西方古代常被用来制造毒箭。赫卡忒是掌管巫术的神,熟谙毒草功效。
[18] Pavlock(2009)认为,阿拉克涅是奥维德诗学的代言人,她的作品体现了《变形记》的美学,而密涅瓦则象征着以维吉尔为代表的传统史诗美学。
[19] 这是很可能的,因为尼俄柏(Niobe)父亲坦塔罗斯曾统治佛里吉亚和吕底亚。尼俄柏是忒拜国王安菲翁(Amphion)的妻子。
[20] 希菲洛斯(Siphylus)是吕底亚的城市名(也是山名)。
[21] 曼托(Manto)的名字与古希腊语mantis(先知)有关,她是先知忒瑞西阿斯的女儿,也是另一位先知莫普索斯(Mopsus)的母亲。
[22] 伊斯梅诺斯是忒拜附近的一条河,代指忒拜。
[23] 坦塔罗斯是朱庇特和宁芙普鲁托(Plouto)的儿子,曾经受朱庇特欢迎,进入天界,与诸神共享盛宴,后因罪罚入冥府最深处。
[24] 尼俄柏母亲塔宇革忒(Taygete)是昴星团七仙女之一,也是阿特拉斯的女儿。
[25] 朱庇特是尼俄柏父亲坦塔罗斯的父亲,所以是她祖父,但他也是她丈夫安菲翁(Amphion)的父亲,所以也是她公公。
[26] 安菲翁擅长弹奏里拉琴,传说在他的音乐魔力感召下,石头自动移动,建成了忒拜城。
[27] “提坦女”(Titanida)指拉托娜,她为朱庇特生下了阿波罗和狄安娜。在她怀孕期间,嫉妒的朱诺派出巨蟒皮同追杀她,最后她逃到提洛岛,受到庇护。她父亲科俄斯是十二提坦神之一,绝非尼俄柏所说的“无名”。