《變形記》第6卷1-100行

Praebuerat dictis Tritonia talibus aures,[1]
carminaque Aonidum iustamque probaverat iram.
Tum secum ‘Laudare parum est, laudemur et ipsae
numina nec sperni sine poena nostra sinamus,’[2]
5 Maeoniaeque animum fatis intendit Arachnes,
quam sibi lanificae non cedere laudibus artis
audierat. Non illa loco nec origine gentis
clara sed arte fuit; pater huic Colophonius Idmon
Phocaico bibulas tingebat murice lanas;
10 occiderat mater, sed et haec de plebe suoque
aequa viro fuerat. Lydas tamen illa per urbes
quaesierat studio nomen memorabile, quamvis
orta domo parva parvis habitabat Hypaepis.
Huius ut adspicerent opus admirabile saepe
15 deseruere sui nymphae dumeta Timoli, [3]
deseruere suas nymphae Pactolides undas.
Nec factas solum vestes, spectare iuvabat
tum quoque cum fierent (tantus decor adfuit arti),
sive rudem primos lanam glomerabat in orbes,[4]
20 seu digitis subigebat opus repetitaque longo[5]
vellera mollibat nebulas aequantia tractu,
sive levi teretem versabat pollice fusum,
seu pingebat acu: scires a Pallade doctam.
Quod tamen ipsa negat tantaque offensa magistra
25 ‘Certet’ ait ‘mecum! nihil est, quod victa recusem.’
Pallas anum simulat falsosque in tempora canos
addit et infirmos baculo quoque sustinet artus.[6]
Tum sic orsa loqui: ‘Non omnia grandior aetas,
quae fugiamus, habet: seris venit usus ab annis.
30 Consilium ne sperne meum. Tibi fama petatur
inter mortales faciendae maxima lanae:[7]
cede deae veniamque tuis, temeraria, dictis
supplice voce roga: veniam dabit illa roganti.’
Adspicit hanc torvis inceptaque fila relinquit[8]
35 vixque manum retinens confessaque vultibus iram[9]
talibus obscuram resecuta est Pallada dictis:
‘Mentis inops longaque venis confecta senecta[10]
et nimium vixisse diu nocet. Audiat istas,
siqua tibi nurus est, tibi siqua est filia, voces.
40 Consilii satis est in me mihi; neve monendo
profecisse putes, eadem est sententia nobis.
Cur non ipsa venit? cur haec certamina vitat?’
Tum dea: ‘Venit’ ait formamque removit anilem
Palladaque exhibuit. Venerantur numina nymphae
45 Mygdonidesque nurus, sola est non territa virgo;
sed tamen erubuit, subitusque invita notavit
ora rubor rursusque evanuit, ut solet aer[11]
purpureus fieri, cum primum aurora movetur,
et breve post tempus candescere solis ab ortu.[12]
50 Perstat in incepto stolidaeque cupidine palmae[13]
in sua fata ruit: neque enim Iove nata recusat[14]
nec monet ulterius nec iam certamina differt.[15]
Haud mora, constituunt diversis partibus ambae[16]
et gracili geminas intendunt stamine telas:
55 tela iugo vincta est, stamen secernit harundo,
inseritur medium radiis subtemen acutis,
quod digiti expediunt, atque inter stamina ductum
percusso paviunt insecti pectine dentes.[17]
Utraque festinant cinctaeque ad pectora vestes[18]
60 bracchia docta movent, studio fallente laborem.[19]
Illic et Tyrium quae purpura sensit aenum[20]
texitur et tenues parvi discriminis umbrae,[21]
qualis ab imbre solet percussis solibus arcus
inficere ingenti longum curvamine caelum,
65 in quo diversi niteant cum mille colores,
transitus ipse tamen spectantia lumina fallit:
usque adeo, quod tangit, idem est; tamen ultima distant.
Illic et lentum filis immittitur aurum
et vetus in tela deducitur argumentum.
70 Cecropia Pallas scopulum Mavortis in arce
pingit et antiquam de terrae nomine litem.
Bis sex caelestes medio Iove sedibus altis
augusta gravitate sedent; sua quemque deorum
inscribit facies: Iovis est regalis imago.
75 Stare deum pelagi longoque ferire tridente
aspera saxa facit medioque e vulnere saxi
exsiluisse fretum, quo pignore vindicet urbem;[22]
at sibi dat clipeum, dat acutae cuspidis hastam,
dat galeam capiti; defenditur aegide pectus,
80 percussamque sua simulat de cuspide terram
edere cum bacis fetum canentis olivae[23]
mirarique deos; operi victoria finis.
Ut tamen exemplis intellegat aemula laudis,
quod pretium speret pro tam furialibus ausis,[24]
85 quattuor in partes certamina quattuor addit
clara colore suo, brevibus distincta sigillis.
Threiciam Rhodopen habet angulus unus et Haemum,
nunc gelidos montes, mortalia corpora quondam,[25]
nomina summorum sibi qui tribuere deorum.
90 Altera Pygmaeae fatum miserabile matris[26]
pars habet: hanc Iuno victam certamine iussit
esse gruem populisque suis indicere bellum.[27]
Pinxit et Antigonen ausam contendere quondam[28]
cum magni consorte Iovis, quam regia Iuno
95 in volucrem vertit, nec profuit Ilion illi
Laomedonve pater, sumptis quin candida pennis
ipsa sibi plaudat crepitante ciconia rostro.
Qui superest solus, Cinyran habet angulus orbum,
Isque gradus templi, natarum membra suarum,[29]
100 amplectens saxoque iacens lacrimare videtur.

[1] aures=aurem
[2] numina=munera
[3] dumeta=vineta
[4] glomerabat=glomeravit
[5] subigebat=subiebat
[6] baculo quoque=baculo quos
[7] lanae=telae
[8] relinquit=reliquit
[9] manum=manu=manus
[10] longaque=tardaque
[11] rubor=pudor
[12] ortu=ictu
[13] in=et; stolidaeque=stolidaque
[14] ruit=redit
[15] iam=tunc
[16] constituunt=consistunt
[17] paviunt=pavent=feriunt
[18] festinant=festinat
[19] fallente=minuente
[20] sensit=sentit
[21] tenues parvi=tenuis parvae
[22] fretum=ferum
[23] edere=prodere
[24] speret=spectet
[25] gelidos=gelidi
[26] miserabile=mirabile
[27] bellum=bella
[28] Pinxit=finxit
[29] Isque=Inque; gradus=gradu

特里托尼婭聆聽了繆斯的這番講述,[1] 阿拉克涅的比賽
欣賞她們的詩歌,也認可她們的憤怒。[2]
“讚美遠不夠,”她自語,“我不僅要人讚美,
還會以懲罰阻止人冒犯自己的神威。”
5 她開始考慮阿拉克涅的覆滅,因為[3]
此人宣稱,她織布的技藝絕不會輸給
自己。她出名並非因為出生地或身份,
而是憑本領。父親伊德蒙居於科洛封,[4]
常用弗凱亞的紫液浸染吸水的毛紗;[5]
10 母親已過世,但她也來自平民之家,
和丈夫一樣卑微。但女兒藉助才能,
已在呂底亞諸城贏得光榮的名聲,[6]
儘管她出身寒門,住在不起眼的小鎮。[7]
寧芙們時常離開提摩羅斯的樹林,[8]
15 只為前來,親眼見識她高超的新作,
帕克托洛斯的仙女也拋下家園的水波。[9]
她們不僅喜歡品鑒已織好的衣料,
也愛觀看她幹活(動作優雅而靈巧),
無論是將粗糙的羊毛繞成新的線球,
20 還是用手指捻壓,還是讓羊毛變柔——
輕輕拽出,慢慢拉長,細薄如雲——
還是用敏捷的拇指轉動光滑的紗錠,
抑或拿細針刺繡:顯然得帕拉斯真傳。
但她卻否認,師父的大名令她憎厭,[10]
25 “讓她和我比!”她說,“我若敗,任憑處罰。”
帕拉斯變作老嫗,在兩鬢添上霜發,
裝出步履蹣跚的樣子,拄一根拐杖。
她如此開口:“老年並非全部是災殃,
事事需躲避:至少經驗是遲暮的財富。
30 別鄙薄我的勸告。無論你如何追逐
紡織技藝的聲名,都只能在凡人中間。
向神認輸吧,莽撞的少女,心懷恭謙,
乞求她寬恕,她必原諒乞求者的過犯。”
對方怨憤地盯着她,扔下未織完的紗線,
35 幾乎忍不住要動手,臉上滿是怒氣,
以如此的話語回擊喬裝改扮的帕拉斯:
“你到這裡來,卻毫無智慧,被漫長年紀
耗盡,活得太久真是悲劇。你若有兒媳
或女兒,讓她們去聽你的愚蠢見解!
40 我對自己有足夠的認識,別以為告誡我
能產生什麼效果,我的判斷不會改。
她為何不親自出現?為何不肯來比賽?”
女神說,“她來了!”然後拋掉老嫗的面目,
變回帕拉斯的真容。密格多尼亞的婦女[11]
45 和寧芙紛紛敬拜神,唯少女未被神震懾。
她的臉卻還是紅了,不由自主的赧色
乍然浮現,又轉瞬消失,正如天空
在最初破曉之時經常染一層紫紅,
片刻以後等太陽升起,就泛出白光。
50 她不肯罷手,覬覦虛妄的勝利,沖向
自己的毀滅:朱庇特之女也沒有拒絕,
不再規勸,亦不再推延這一場對決。
雙方都沒有耽擱,迅速選定了位置,
搭好了織機,精細的紗線也已張起。
55 經線套在機樑上,機杼分開了經線,
伴着手指的舞蹈,尖頭的梭子往返,
將緯線穿入其中,每當與經線交會,
彈躍機杼的筘齒就敲擊,將它推到位。
兩位都奮力爭先,衣裳高束於胸前,
60 揮動嫻熟的手臂,熱情驅散了疲倦。
兩邊都織入推羅銅罐中染過的紫紗,
還有各種微妙的色調,差別難覺察。
就像彩虹的巨拱,通過雨水折射的
陽光,時常將一帶天空抹上彩色,
65 雖然其中有千種不同的顏色閃爍,
它們之間的過渡卻非眼睛能捕捉:
相鄰處似乎一樣,兩端卻截然不同。
柔韌的金色也如此與這些紗線相融,
將古老的故事栩栩帶到布匹上面。
70 帕拉斯繪製了雅典衛城的馬爾斯之岩[12]
以及關於此地名稱的古老爭論。
十二位天神端坐高處,威風凜凜,[13]
朱庇特居於中央。每位神都被她畫成
應有的樣貌,朱庇特的形象恰似國君。
75 她畫了涅普頓,站在那裡,手持三叉戟[14]
猛擊堅硬的崖壁,從其傷口中湧起
澎湃的海水,他據此聲稱擁有該城堡。
可是她為自己畫了圓盾、鋒利的長矛
和頭盔,在胸前添上防身的梅杜薩鎧甲,
80 她呈現的自己以矛戳地,從裂縫中萌發
一枝淺綠的橄欖樹,已經結出果實,
眾神都驚嘆——勝利就是作品的主題。
然而,她為了讓挑戰聲名的對手看到
先例能明白,瘋狂的挑釁有怎樣的惡報,
85 在四個角落增加了四場競賽的場面,
都以鮮明的顏色和縮微的構圖展現。
一隅畫著色雷斯地區的羅多彼和海摩斯,
它們如今是寒冷的山嶺,古昔卻曾是
膽敢將至高神的名字竊為己用的凡人。[15]
90 另一邊描繪了矮人族王后的悲慘命運,[16]
她在一場比試中失敗,朱諾命令她
變成鶴,並且對自己的臣民發動征伐。
帕拉斯也畫了安提戈涅,她曾狂妄地[17]
與神王朱庇特的配偶爭鬥,被王后化作
95 一隻鳥,無論伊利昂還是拉俄墨冬
(她父親)都無法阻止她長出翅膀,變成
白鸛,用聒噪的長喙不停讚美自己。
剩下的一隅呈現了孤獨的喀倪剌斯,[18]
他抱着神廟的台階——眾位女兒的身體,
100 匍匐在冰涼石頭上,彷彿正痛哭流涕。

[1] 特里托尼婭即密涅瓦。
[2] 這行原文中的Aonidum(阿俄尼亞居民)指九繆斯。
[3] 這行原文的Arachnes(阿拉克涅的)還有修飾語Maeoniae(邁奧尼亞的),因譯文格律限制未譯。阿拉克涅(Arachne)對應的古希臘語Arachnē是“蛛網”的意思。
[4] 科洛封(Colophon)是小亞細亞呂底亞地區的一座富庶城市,因阿波羅神諭而著名。
[5] 弗凱亞(Phocaea)是伊奧尼亞的一座城市,以出產紫色染料聞名。
[6] 在波斯帝國崛起之前,呂底亞曾是一個強大的王國。
[7] 小鎮名為許派裴(Hypaepae),由於譯文格律限制,此處未譯。
[8] 提摩羅斯(Timolus或Tmolus)是呂底亞的一座山。
[9] 帕克托洛斯(Pactolus)是呂底亞的一條河,以產金聞名。
[10] 稱密涅瓦是“師父”,是因為她是掌管人類技藝的女神。
[11] 密格多尼亞(Mygdonia)是佛里吉亞的一個地區,居民以色雷斯人為主。
[12] 這裡,奧維德混淆了雅典衛城(Acropolis)和馬爾斯之岩(Areopagus,在雅典衛城西北)的位置,他形容前者為Cecropia arce,意為“刻克羅普斯的堡壘”,因為雅典衛城是刻克羅普斯所建;形容後者為scopulum Mavortis,意為“馬沃爾斯(馬爾斯別名)的巉岩”。在古典時代,馬爾斯之岩用於審判故意殺人罪、傷害罪以及與宗教相關的案子,因為據說馬爾斯(希臘名阿瑞斯)曾因為殺害涅普頓(波塞冬)兒子哈利羅提奧斯(Halirrhothius)而在此接受諸神的審判。
[13] 指古希臘羅馬神話的十二位諸神。
[14] 這裡和後面一段的文字中facit(做)都是指畫或綉。
[15] 海摩斯(Haemus)和羅多彼(Rhodope)分別是色雷斯國王和王后,因為自比朱庇特和朱諾,被變成同名的兩座山。
[16] 矮人族(Pygmaei)傳說生活在北非,身長一呎半,經常與鶴爭鬥,參考《伊利亞特》(Iliad 3.3)。他們的王后是格拉涅(Gerane)或者庇加絲(Pygas),她被臣民當作神一樣崇拜,虛榮心膨脹,開始鄙視朱諾和狄安娜等女神,被變成一隻鶴——矮人族的死敵。
[17] 這位安提戈涅(Antigone)不是俄狄浦斯的女兒,而是特洛伊國王拉俄墨冬(Laomedon)的女兒,頭髮尤其美麗,她常誇自己像朱諾,結果頭髮被這位女神變成蛇,其他神同情她,將她化作一隻鸛。
[18] 喀倪剌斯(Cinyras)除了穆拉(Myrrha)這位化作沒藥樹的女兒外,還有多位女兒,都相貌出眾。她們自認為容顏勝過了朱諾,結果被嫉妒的女神變成神廟的台階,喀倪剌斯也被變成石頭。