Praebuerat dictis Tritonia talibus aures,[1]
carminaque Aonidum iustamque probaverat iram.
Tum secum ‘Laudare parum est, laudemur et ipsae
numina nec sperni sine poena nostra sinamus,’[2]
5 Maeoniaeque animum fatis intendit Arachnes,
quam sibi lanificae non cedere laudibus artis
audierat. Non illa loco nec origine gentis
clara sed arte fuit; pater huic Colophonius Idmon
Phocaico bibulas tingebat murice lanas;
10 occiderat mater, sed et haec de plebe suoque
aequa viro fuerat. Lydas tamen illa per urbes
quaesierat studio nomen memorabile, quamvis
orta domo parva parvis habitabat Hypaepis.
Huius ut adspicerent opus admirabile saepe
15 deseruere sui nymphae dumeta Timoli, [3]
deseruere suas nymphae Pactolides undas.
Nec factas solum vestes, spectare iuvabat
tum quoque cum fierent (tantus decor adfuit arti),
sive rudem primos lanam glomerabat in orbes,[4]
20 seu digitis subigebat opus repetitaque longo[5]
vellera mollibat nebulas aequantia tractu,
sive levi teretem versabat pollice fusum,
seu pingebat acu: scires a Pallade doctam.
Quod tamen ipsa negat tantaque offensa magistra
25 ‘Certet’ ait ‘mecum! nihil est, quod victa recusem.’
Pallas anum simulat falsosque in tempora canos
addit et infirmos baculo quoque sustinet artus.[6]
Tum sic orsa loqui: ‘Non omnia grandior aetas,
quae fugiamus, habet: seris venit usus ab annis.
30 Consilium ne sperne meum. Tibi fama petatur
inter mortales faciendae maxima lanae:[7]
cede deae veniamque tuis, temeraria, dictis
supplice voce roga: veniam dabit illa roganti.’
Adspicit hanc torvis inceptaque fila relinquit[8]
35 vixque manum retinens confessaque vultibus iram[9]
talibus obscuram resecuta est Pallada dictis:
‘Mentis inops longaque venis confecta senecta[10]
et nimium vixisse diu nocet. Audiat istas,
siqua tibi nurus est, tibi siqua est filia, voces.
40 Consilii satis est in me mihi; neve monendo
profecisse putes, eadem est sententia nobis.
Cur non ipsa venit? cur haec certamina vitat?’
Tum dea: ‘Venit’ ait formamque removit anilem
Palladaque exhibuit. Venerantur numina nymphae
45 Mygdonidesque nurus, sola est non territa virgo;
sed tamen erubuit, subitusque invita notavit
ora rubor rursusque evanuit, ut solet aer[11]
purpureus fieri, cum primum aurora movetur,
et breve post tempus candescere solis ab ortu.[12]
50 Perstat in incepto stolidaeque cupidine palmae[13]
in sua fata ruit: neque enim Iove nata recusat[14]
nec monet ulterius nec iam certamina differt.[15]
Haud mora, constituunt diversis partibus ambae[16]
et gracili geminas intendunt stamine telas:
55 tela iugo vincta est, stamen secernit harundo,
inseritur medium radiis subtemen acutis,
quod digiti expediunt, atque inter stamina ductum
percusso paviunt insecti pectine dentes.[17]
Utraque festinant cinctaeque ad pectora vestes[18]
60 bracchia docta movent, studio fallente laborem.[19]
Illic et Tyrium quae purpura sensit aenum[20]
texitur et tenues parvi discriminis umbrae,[21]
qualis ab imbre solet percussis solibus arcus
inficere ingenti longum curvamine caelum,
65 in quo diversi niteant cum mille colores,
transitus ipse tamen spectantia lumina fallit:
usque adeo, quod tangit, idem est; tamen ultima distant.
Illic et lentum filis immittitur aurum
et vetus in tela deducitur argumentum.
70 Cecropia Pallas scopulum Mavortis in arce
pingit et antiquam de terrae nomine litem.
Bis sex caelestes medio Iove sedibus altis
augusta gravitate sedent; sua quemque deorum
inscribit facies: Iovis est regalis imago.
75 Stare deum pelagi longoque ferire tridente
aspera saxa facit medioque e vulnere saxi
exsiluisse fretum, quo pignore vindicet urbem;[22]
at sibi dat clipeum, dat acutae cuspidis hastam,
dat galeam capiti; defenditur aegide pectus,
80 percussamque sua simulat de cuspide terram
edere cum bacis fetum canentis olivae[23]
mirarique deos; operi victoria finis.
Ut tamen exemplis intellegat aemula laudis,
quod pretium speret pro tam furialibus ausis,[24]
85 quattuor in partes certamina quattuor addit
clara colore suo, brevibus distincta sigillis.
Threiciam Rhodopen habet angulus unus et Haemum,
nunc gelidos montes, mortalia corpora quondam,[25]
nomina summorum sibi qui tribuere deorum.
90 Altera Pygmaeae fatum miserabile matris[26]
pars habet: hanc Iuno victam certamine iussit
esse gruem populisque suis indicere bellum.[27]
Pinxit et Antigonen ausam contendere quondam[28]
cum magni consorte Iovis, quam regia Iuno
95 in volucrem vertit, nec profuit Ilion illi
Laomedonve pater, sumptis quin candida pennis
ipsa sibi plaudat crepitante ciconia rostro.
Qui superest solus, Cinyran habet angulus orbum,
Isque gradus templi, natarum membra suarum,[29]
100 amplectens saxoque iacens lacrimare videtur.
[1] aures=aurem
[2] numina=munera
[3] dumeta=vineta
[4] glomerabat=glomeravit
[5] subigebat=subiebat
[6] baculo quoque=baculo quos
[7] lanae=telae
[8] relinquit=reliquit
[9] manum=manu=manus
[10] longaque=tardaque
[11] rubor=pudor
[12] ortu=ictu
[13] in=et; stolidaeque=stolidaque
[14] ruit=redit
[15] iam=tunc
[16] constituunt=consistunt
[17] paviunt=pavent=feriunt
[18] festinant=festinat
[19] fallente=minuente
[20] sensit=sentit
[21] tenues parvi=tenuis parvae
[22] fretum=ferum
[23] edere=prodere
[24] speret=spectet
[25] gelidos=gelidi
[26] miserabile=mirabile
[27] bellum=bella
[28] Pinxit=finxit
[29] Isque=Inque; gradus=gradu
特里托尼娅聆听了缪斯的这番讲述,[1] 阿拉克涅的比赛
欣赏她们的诗歌,也认可她们的愤怒。[2]
“赞美远不够,”她自语,“我不仅要人赞美,
还会以惩罚阻止人冒犯自己的神威。”
5 她开始考虑阿拉克涅的覆灭,因为[3]
此人宣称,她织布的技艺绝不会输给
自己。她出名并非因为出生地或身份,
而是凭本领。父亲伊德蒙居于科洛封,[4]
常用弗凯亚的紫液浸染吸水的毛纱;[5]
10 母亲已过世,但她也来自平民之家,
和丈夫一样卑微。但女儿借助才能,
已在吕底亚诸城赢得光荣的名声,[6]
尽管她出身寒门,住在不起眼的小镇。[7]
宁芙们时常离开提摩罗斯的树林,[8]
15 只为前来,亲眼见识她高超的新作,
帕克托洛斯的仙女也抛下家园的水波。[9]
她们不仅喜欢品鉴已织好的衣料,
也爱观看她干活(动作优雅而灵巧),
无论是将粗糙的羊毛绕成新的线球,
20 还是用手指捻压,还是让羊毛变柔——
轻轻拽出,慢慢拉长,细薄如云——
还是用敏捷的拇指转动光滑的纱锭,
抑或拿细针刺绣:显然得帕拉斯真传。
但她却否认,师父的大名令她憎厌,[10]
25 “让她和我比!”她说,“我若败,任凭处罚。”
帕拉斯变作老妪,在两鬓添上霜发,
装出步履蹒跚的样子,拄一根拐杖。
她如此开口:“老年并非全部是灾殃,
事事需躲避:至少经验是迟暮的财富。
30 别鄙薄我的劝告。无论你如何追逐
纺织技艺的声名,都只能在凡人中间。
向神认输吧,莽撞的少女,心怀恭谦,
乞求她宽恕,她必原谅乞求者的过犯。”
对方怨愤地盯着她,扔下未织完的纱线,
35 几乎忍不住要动手,脸上满是怒气,
以如此的话语回击乔装改扮的帕拉斯:
“你到这里来,却毫无智慧,被漫长年纪
耗尽,活得太久真是悲剧。你若有儿媳
或女儿,让她们去听你的愚蠢见解!
40 我对自己有足够的认识,别以为告诫我
能产生什么效果,我的判断不会改。
她为何不亲自出现?为何不肯来比赛?”
女神说,“她来了!”然后抛掉老妪的面目,
变回帕拉斯的真容。密格多尼亚的妇女[11]
45 和宁芙纷纷敬拜神,唯少女未被神震慑。
她的脸却还是红了,不由自主的赧色
乍然浮现,又转瞬消失,正如天空
在最初破晓之时经常染一层紫红,
片刻以后等太阳升起,就泛出白光。
50 她不肯罢手,觊觎虚妄的胜利,冲向
自己的毁灭:朱庇特之女也没有拒绝,
不再规劝,亦不再推延这一场对决。
双方都没有耽搁,迅速选定了位置,
搭好了织机,精细的纱线也已张起。
55 经线套在机梁上,机杼分开了经线,
伴着手指的舞蹈,尖头的梭子往返,
将纬线穿入其中,每当与经线交会,
弹跃机杼的筘齿就敲击,将它推到位。
两位都奋力争先,衣裳高束于胸前,
60 挥动娴熟的手臂,热情驱散了疲倦。
两边都织入推罗铜罐中染过的紫纱,
还有各种微妙的色调,差别难觉察。
就像彩虹的巨拱,通过雨水折射的
阳光,时常将一带天空抹上彩色,
65 虽然其中有千种不同的颜色闪烁,
它们之间的过渡却非眼睛能捕捉:
相邻处似乎一样,两端却截然不同。
柔韧的金色也如此与这些纱线相融,
将古老的故事栩栩带到布匹上面。
70 帕拉斯绘制了雅典卫城的马尔斯之岩[12]
以及关于此地名称的古老争论。
十二位天神端坐高处,威风凛凛,[13]
朱庇特居于中央。每位神都被她画成
应有的样貌,朱庇特的形象恰似国君。
75 她画了涅普顿,站在那里,手持三叉戟[14]
猛击坚硬的崖壁,从其伤口中涌起
澎湃的海水,他据此声称拥有该城堡。
可是她为自己画了圆盾、锋利的长矛
和头盔,在胸前添上防身的梅杜萨铠甲,
80 她呈现的自己以矛戳地,从裂缝中萌发
一枝浅绿的橄榄树,已经结出果实,
众神都惊叹——胜利就是作品的主题。
然而,她为了让挑战声名的对手看到
先例能明白,疯狂的挑衅有怎样的恶报,
85 在四个角落增加了四场竞赛的场面,
都以鲜明的颜色和缩微的构图展现。
一隅画着色雷斯地区的罗多彼和海摩斯,
它们如今是寒冷的山岭,古昔却曾是
胆敢将至高神的名字窃为己用的凡人。[15]
90 另一边描绘了矮人族王后的悲惨命运,[16]
她在一场比试中失败,朱诺命令她
变成鹤,并且对自己的臣民发动征伐。
帕拉斯也画了安提戈涅,她曾狂妄地[17]
与神王朱庇特的配偶争斗,被王后化作
95 一只鸟,无论伊利昂还是拉俄墨冬
(她父亲)都无法阻止她长出翅膀,变成
白鹳,用聒噪的长喙不停赞美自己。
剩下的一隅呈现了孤独的喀倪剌斯,[18]
他抱着神庙的台阶——众位女儿的身体,
100 匍匐在冰凉石头上,仿佛正痛哭流涕。
[1] 特里托尼娅即密涅瓦。
[2] 这行原文中的Aonidum(阿俄尼亚居民)指九缪斯。
[3] 这行原文的Arachnes(阿拉克涅的)还有修饰语Maeoniae(迈奥尼亚的),因译文格律限制未译。阿拉克涅(Arachne)对应的古希腊语Arachnē是“蛛网”的意思。
[4] 科洛封(Colophon)是小亚细亚吕底亚地区的一座富庶城市,因阿波罗神谕而著名。
[5] 弗凯亚(Phocaea)是伊奥尼亚的一座城市,以出产紫色染料闻名。
[6] 在波斯帝国崛起之前,吕底亚曾是一个强大的王国。
[7] 小镇名为许派裴(Hypaepae),由于译文格律限制,此处未译。
[8] 提摩罗斯(Timolus或Tmolus)是吕底亚的一座山。
[9] 帕克托洛斯(Pactolus)是吕底亚的一条河,以产金闻名。
[10] 称密涅瓦是“师父”,是因为她是掌管人类技艺的女神。
[11] 密格多尼亚(Mygdonia)是佛里吉亚的一个地区,居民以色雷斯人为主。
[12] 这里,奥维德混淆了雅典卫城(Acropolis)和马尔斯之岩(Areopagus,在雅典卫城西北)的位置,他形容前者为Cecropia arce,意为“刻克罗普斯的堡垒”,因为雅典卫城是刻克罗普斯所建;形容后者为scopulum Mavortis,意为“马沃尔斯(马尔斯别名)的巉岩”。在古典时代,马尔斯之岩用于审判故意杀人罪、伤害罪以及与宗教相关的案子,因为据说马尔斯(希腊名阿瑞斯)曾因为杀害涅普顿(波塞冬)儿子哈利罗提奥斯(Halirrhothius)而在此接受诸神的审判。
[13] 指古希腊罗马神话的十二位诸神。
[14] 这里和后面一段的文字中facit(做)都是指画或绣。
[15] 海摩斯(Haemus)和罗多彼(Rhodope)分别是色雷斯国王和王后,因为自比朱庇特和朱诺,被变成同名的两座山。
[16] 矮人族(Pygmaei)传说生活在北非,身长一呎半,经常与鹤争斗,参考《伊利亚特》(Iliad 3.3)。他们的王后是格拉涅(Gerane)或者庇加丝(Pygas),她被臣民当作神一样崇拜,虚荣心膨胀,开始鄙视朱诺和狄安娜等女神,被变成一只鹤——矮人族的死敌。
[17] 这位安提戈涅(Antigone)不是俄狄浦斯的女儿,而是特洛伊国王拉俄墨冬(Laomedon)的女儿,头发尤其美丽,她常夸自己像朱诺,结果头发被这位女神变成蛇,其他神同情她,将她化作一只鹳。
[18] 喀倪剌斯(Cinyras)除了穆拉(Myrrha)这位化作没药树的女儿外,还有多位女儿,都相貌出众。她们自认为容颜胜过了朱诺,结果被嫉妒的女神变成神庙的台阶,喀倪剌斯也被变成石头。