《變形記》第5卷501-600行

et vultus melioris eris. Mihi pervia tellus
praebet iter subterque imas ablata cavernas
hic caput attollo desuetaque sidera cerno.
Ergo dum Stygio sub terris gurgite labor,
505 visa tua est oculis illic Proserpina nostris:
illa quidem tristis neque adhuc interrita vultu,
sed regina tamen, sed opaci maxima mundi,
sed tamen inferni pollens matrona tyranni.’
Mater ad auditas stupuit ceu saxea voces
510 attonitaeque diu similis fuit, utque dolore
pulsa gravi gravis est amentia, curribus auras
exit in aetherias. Ibi toto nubila vultu
ante Iovem passis stetit invidiosa capillis,[1]
‘Pro’ que ‘meo veni supplex tibi, Iuppiter,’ inquit
515 ‘Sanguine proque tuo. Si nulla est gratia matris,
nata patrem moveat, neu sit tibi cura precamur
vilior illius, quod nostro est edita partu.
En quaesita diu tandem mihi nata reperta est,
si reperire vocas amittere certius, aut si
520 scire, ubi sit, reperire vocas. Quod rapta, feremus,
dummodo reddat eam! Neque enim praedone marito
filia digna tua est, si iam mea filia non est.’
Iuppiter excepit: ‘Commune est pignus onusque
nata mihi tecum; sed si modo nomina rebus
525 addere vera placet, non hoc iniuria factum,
verum amor est, neque erit nobis gener ille pudori,
Tu modo, diva, velis. Ut desint cetera, quantum est
esse Iovis fratrem! Quid quod non cetera desunt
nec cedit nisi sorte mihi! Sed tanta cupido
530 si tibi discidii est, repetet Proserpina caelum,
lege tamen certa, si nullos contigit illic
ore cibos; nam sic Parcarum foedere cautum est.’
Dixerat, at Cereri certum est educere natam.
Non ita fata sinunt, quoniam ieiunia virgo
535 soluerat et, cultis dum simplex errat in hortis,
puniceum curva decerpserat arbore pomum[2]
sumptaque pallenti septem de cortice grana
presserat ore suo; solusque ex omnibus illud
Ascalaphus vidit, quem quondam dicitur Orphne,
540 inter Avernales haud ignotissima nymphas,
ex Acheronte suo silvis peperisse sub atris;
vidit et indicio reditum crudelis ademit.
Ingemuit regina Erebi testemque profanam
fecit avem sparsumque caput Phlegethontide lympha
545 in rostrum et plumas et grandia lumina vertit.
Ille sibi ablatus fulvis amicitur in alis
inque caput crescit longosque reflectitur ungues
vixque movet natas per inertia bracchia pennas
foedaque fit volucris, venturi nuntia luctus,
550 ignavus bubo, dirum mortalibus omen.
Hic tamen indicio poenam linguaque videri
commeruisse potest: vobis, Acheloides, unde
pluma pedesque avium, cum virginis ora geratis?
An quia, cum legeret vernos Proserpina flores,
555 in comitum numero, doctae Sirenes, eratis?
Quam postquam toto frustra quaesistis in orbe,
protinus, ut vestram sentirent aequora curam,
posse super fluctus alarum insistere remis
optastis facilesque deos habuistis et artus
560 vidistis vestros subitis flavescere pennis;
ne tamen ille canor mulcendas natus ad aures
tantaque dos oris linguae deperderet usum,
virginei vultus et vox humana remansit.
At medius fratrisque sui maestaeque sororis
565 Iuppiter ex aequo volventem dividit annum:
nunc dea, regnorum numen commune duorum,
cum matre est totidem, totidem cum coniuge menses.
Vertitur extemplo facies et mentis et oris;
nam, modo quae poterat Diti quoque maesta videri,
570 laeta deae frons est, ut sol, qui tectus aquosis
nubibus ante fuit, victis e nubibus exit.
Exigit alma Ceres, nata secura recepta,
‘Quae tibi causa fugae, cur sis, Arethusa, sacer fons?’
Conticuere undae, quarum dea sustulit alto
575 fonte caput viridesque manu siccata capillos
fluminis Elei veteres narravit amores.
‘Pars ego nympharum, quae sunt in Achaide,’ dixit,
‘Una fui: nec me studiosius altera saltus
legit nec posuit studiosius altera casses.
580 Sed quamvis formae numquam mihi fama petita est,
quamvis fortis eram, formosae nomen habebam.
Nec mea me facies nimium laudata iuvabat,
quaque aliae gaudere solent, ego rustica dote
corporis erubui crimenque placere putavi.
585 Lassa revertebar (memini) Stymphalide silva:
aestus erat, magnumque labor geminaverat aestum.
Invenio sine vertice aquas, sine murmure euntes,
perspicuas ad humum, per quas numerabilis alte
calculus omnis erat, quas tu vix ire putares;
590 cana salicta dabant nutritaque populus unda
sponte sua natas ripis declivibus umbras:
accessi primumque pedis vestigia tinxi,
poplite deinde tenus neque eo contenta recingor
molliaque inpono salici velamina curvae
595 nudaque mergor aquis; quas dum ferioque trahoque
mille modis labens excussaque bracchia iacto,
nescio quod medio sensi sub gurgite murmur
territaque insisto propiori margine fontis.
“Quo properas, Arethusa?” suis Alpheus ab undis,
600 “Quo properas?” iterum rauco mihi dixerat ore.

[1] passis=sparsis
[2] puniceum=poeniceum

展露歡快的面容。通融的大地為我
提供了道路,經過它底部的眾多洞穴,
我在這裡再抬頭,見到了久違的星光。
當我在地下沿着斯堤克斯河流淌,
505 親眼見到你的普洛塞庇娜在那裡。[1]
她的確很悲傷,表情也仍然透着驚惕,
但她已經是王后,已經是幽都最尊貴的
女人,與地府之王共同執掌冥界。”
聽聞此言,母親怔住了,呆如石像,
510 又似遭雷擊,良久不動。深沉的迷惘
終於被深沉的痛苦驅走,她登上戰車,
飛向天穹。到了那裡,她滿臉雲遮,
披頭散髮,憤怒地站在神王的面前,
“朱庇特,我來是為我的骨肉伸冤,
515 她也是你的骨肉。如果你不在意母親,
總該念父女之情,別因為是我懷孕
生下她,就對她置之不理,不加看顧。
你看,我找了這麼久,終於找到愛女——
如果確信已失去,如果只知道蹤跡,
520 就叫做找到。我可以容忍劫人之事,
只要他將女兒還給我!你女兒怎能
與強盜結婚,就算我不是她的母親?”
朱庇特答道:“女兒的確是你我共同的
承諾和責任。但你只要願意給結果
525 一個恰當的名分,此事就並非傷害,
而是愛情的舉動。倘若你許可,這位
女婿也足夠體面。什麼都沒有,他也是
朱庇特兄長!何況他應有盡有,除運氣[2]
遜於我,什麼都不遜色!但如果你只想
530 拆開他們,那就讓普洛塞庇娜回天上,
但有一個條件:她還沒嘗過地府的
任何食物。這是命運定下的條約。”[3]
他如此勸誡,穀神仍執意帶走愛女。 阿斯卡拉頗斯的變形
但命運卻不允許,因為禁食的規矩
535 已被打破:在雅緻的花園漫步,天真的
少女從彎垂的枝條上摘了一枚石榴果,
剝開淺黃的皮,咀嚼了裡面的七粒籽。[4]
所有人之中,單單阿斯卡拉頗斯目擊[5]
這一幕(據說是奧爾弗涅,阿韋爾諾湖[6]
540 頗有名氣的寧芙,昔日在陰暗的冥府
森林中為她的阿刻戎誕下了這位孩子),
他透露了秘密,殘忍剝奪她的歸期。
幽冥的王后悲怒交加,將告密者變成[7]
遭詛的飛禽,在潑灑火河之水的頭上[8]
545 造出鳥喙、羽毛和一雙碩大的眼睛。[9]
他失去自己的形體,裹着棕色的翅膀,
頭變得更大,長長的指甲向內彎曲,
沿着遲鈍的雙臂長出的羽翼幾乎
無法扇動。他變成宣告厄運的穢鳥,
550 一隻懶惰的貓頭鷹,世人憎惡的凶兆。
可是這位饒舌的告密者遭到此報應,
是罪有應得——阿刻羅俄斯的女兒,你們[10] 塞壬的由來
為何也有鳥的足和羽毛,臉龐卻如舊?
是否因為,普洛塞庇娜采春花的時候,
555 多才的塞壬,你們正好陪伴她身旁?
你們尋遍了世間土地,卻徒勞無功,
為了讓大海也知曉你們的憂心,立刻
祈求自己能乘着雙翼,在海上穿梭。
諸神欣然應許了禱告,你們目睹
560 自己的手臂忽然長出金黃的翅羽。
然而,因擔心你們天生的悅耳歌喉
和超凡的語言稟賦失去輔佐的舌頭,
少女的面容和人類的聲音仍然未變。
可是朱庇特在兄長和傷心的姐姐之間 朱庇特的調停
565 調停,最終為他們平分了流年的光陰:
普洛塞庇娜,兩大王國共同的女神,
如今與母親和丈夫分別度過六個月。
她的心境和表情頓然改變,先前眉額
即使對着普魯托也緊鎖愁容,轉瞬
570 已洋溢着歡樂,猶如太陽原本被雨雲
遮掩,待到它們逃散,又重新出現。
溫慈的刻瑞斯重獲女兒,輕鬆悠閑, 阿瑞圖薩的經歷
問阿瑞圖薩,“你為何離家,為何成聖泉?”
水波沉默片刻,女神從深池中倏然
575 探出臉龐,用手擦乾青翠的髮絲,
開始講厄里斯河神昔日的愛情故事。[11]
“我原是住在亞該亞的一位寧芙,”她說,
“沒有誰比我更喜歡在各處樹林出沒,
也沒任何人比我更熱衷於布設獵網。
580 雖然我從未刻意以相貌追逐聲望,
體形也並非嬌弱,卻仍有美女之名。
然而,眾人稱譽的外表卻讓我煩心,
就像鄉下女,別人引以為榮的魅惑
我卻覺羞慚,認為悅目是一種罪過。
585 記得那天我倦了,從斯廷法洛斯森林[12]
回家,天氣很熱,酷暑因行路更難忍。
我找到一條河,沒有漩渦,沒有聲音,
清澈見底,隔着深水都可以數清
下面的卵石,你幾乎覺得它並未流淌。
590 河水滋育了眾多銀灰的白柳和白楊,[13]
它們沿傾斜的堤岸自發獻上蔭涼。
來到河邊,我先將雙足浸入水中,
然後沒到膝蓋,猶嫌不過癮,就脫去
柔軟的衣服,將它們搭上彎曲的柳樹,
595 赤身潛入水裡。我拍水,划水,以千種
方式滑行,揮動手臂,歡快地游泳。
突然覺察從河心的水下傳來怪響,
我大驚,迅速起身,站到鄰近的岸上。
‘你急着去哪裡,阿瑞圖薩?’阿爾甫斯
600 從河裡問道,沙啞的聲音又問了第二次。

[1] 在奧維德《歲時記》第四卷中,見證普洛塞庇娜被劫的不是阿瑞圖薩,而是太陽。
[2] “運氣”對應的原文是sorte,這個詞的原意是抓鬮。朱庇特、涅普頓和普魯托三位神中,朱庇特年紀最小,在戰勝提坦神、瓜分宇宙時,他們抓鬮決定各自的疆域。所以,朱庇特成為天國統治者只是運氣比普魯托好。
[3] 西方古代的詩人稱,冥府有一個規矩,如果在那裡進食,就再不能離開。在託名荷馬的《獻給德墨忒耳的頌歌》里,普魯託故意引誘珀爾塞福涅吃石榴籽,以便自己能施行這條法律。
[4] 奧維德在《歲時記》(Fasti 4.608)里說,她吃了三粒石榴籽。
[5] 阿斯卡拉頗斯(Ascalaphus)是冥府河神阿刻戎(Acheron)與寧芙奧爾弗涅(Orphne)的兒子。他因為向冥王報告普洛塞庇娜吃石榴籽的事,被刻瑞斯壓在大石下,後來被海格力斯救走,她又將他變成一隻貓頭鷹。Myers(1992)指出,在上文蠑螈故事的希臘原版中,小男孩的名字是Askalabos,在古希臘語里就是“蜥蜴”的意思,而這裡的阿斯卡拉頗斯名字與之相近。奧維德經常在詩歌里遺漏一些信息,考驗讀者的神話知識。此外,抹掉上一個故事中的古希臘名字,代之以拉丁語的“蠑螈”,也是為了用一個拉丁語起源故事與這裡的古希臘語起源故事相平衡。
[6] 阿韋爾諾湖(Avernus)在那不勒斯附近,字面意思是“鳥無跡”,古時人們傳說這裡是地府入口。
[7] “幽冥”對應的原文是Erebi,主格Erebus(厄瑞波斯),厄瑞波斯是黑暗的化身,最古老的神祇之一,這裡代指地府。
[8] “火河”對應的原文是Phlegethontide,這個形容詞源於Phlegethon(佛勒革同河),它是冥界五大河之一,意為“火焰之河”。
[9] 阿斯卡拉頗斯的故事表明,本卷中的神靈受害者(刻瑞斯、普洛塞庇娜和下文的繆斯)同時也是加害者。
[10] 阿刻羅俄斯(Achelous)最初是天下河流的總神,後來成為希臘的一位河神,因為阿刻羅俄斯河是希臘最大的河流,所以他仍是諸河神之首。“阿刻羅俄斯的女兒”(Acheloides)指善於歌唱的諸位塞壬(Sirenes),傳說她們是阿刻羅俄斯和某位繆斯神的孩子。
[11] “厄里斯河神”指阿爾甫斯。阿爾甫斯河源於阿卡迪亞,根據奧維德的講述,他追逐阿瑞圖薩一直到了西西里。
[12] 斯廷法洛斯(Stymphalus)在厄里斯附近,是一座城市、一條河和一座山的名字。
[13] 白柳(salix alba)不是一般的柳樹,葉子的顏色偏白。