et vultus melioris eris. Mihi pervia tellus
praebet iter subterque imas ablata cavernas
hic caput attollo desuetaque sidera cerno.
Ergo dum Stygio sub terris gurgite labor,
505 visa tua est oculis illic Proserpina nostris:
illa quidem tristis neque adhuc interrita vultu,
sed regina tamen, sed opaci maxima mundi,
sed tamen inferni pollens matrona tyranni.’
Mater ad auditas stupuit ceu saxea voces
510 attonitaeque diu similis fuit, utque dolore
pulsa gravi gravis est amentia, curribus auras
exit in aetherias. Ibi toto nubila vultu
ante Iovem passis stetit invidiosa capillis,[1]
‘Pro’ que ‘meo veni supplex tibi, Iuppiter,’ inquit
515 ‘Sanguine proque tuo. Si nulla est gratia matris,
nata patrem moveat, neu sit tibi cura precamur
vilior illius, quod nostro est edita partu.
En quaesita diu tandem mihi nata reperta est,
si reperire vocas amittere certius, aut si
520 scire, ubi sit, reperire vocas. Quod rapta, feremus,
dummodo reddat eam! Neque enim praedone marito
filia digna tua est, si iam mea filia non est.’
Iuppiter excepit: ‘Commune est pignus onusque
nata mihi tecum; sed si modo nomina rebus
525 addere vera placet, non hoc iniuria factum,
verum amor est, neque erit nobis gener ille pudori,
Tu modo, diva, velis. Ut desint cetera, quantum est
esse Iovis fratrem! Quid quod non cetera desunt
nec cedit nisi sorte mihi! Sed tanta cupido
530 si tibi discidii est, repetet Proserpina caelum,
lege tamen certa, si nullos contigit illic
ore cibos; nam sic Parcarum foedere cautum est.’
Dixerat, at Cereri certum est educere natam.
Non ita fata sinunt, quoniam ieiunia virgo
535 soluerat et, cultis dum simplex errat in hortis,
puniceum curva decerpserat arbore pomum[2]
sumptaque pallenti septem de cortice grana
presserat ore suo; solusque ex omnibus illud
Ascalaphus vidit, quem quondam dicitur Orphne,
540 inter Avernales haud ignotissima nymphas,
ex Acheronte suo silvis peperisse sub atris;
vidit et indicio reditum crudelis ademit.
Ingemuit regina Erebi testemque profanam
fecit avem sparsumque caput Phlegethontide lympha
545 in rostrum et plumas et grandia lumina vertit.
Ille sibi ablatus fulvis amicitur in alis
inque caput crescit longosque reflectitur ungues
vixque movet natas per inertia bracchia pennas
foedaque fit volucris, venturi nuntia luctus,
550 ignavus bubo, dirum mortalibus omen.
Hic tamen indicio poenam linguaque videri
commeruisse potest: vobis, Acheloides, unde
pluma pedesque avium, cum virginis ora geratis?
An quia, cum legeret vernos Proserpina flores,
555 in comitum numero, doctae Sirenes, eratis?
Quam postquam toto frustra quaesistis in orbe,
protinus, ut vestram sentirent aequora curam,
posse super fluctus alarum insistere remis
optastis facilesque deos habuistis et artus
560 vidistis vestros subitis flavescere pennis;
ne tamen ille canor mulcendas natus ad aures
tantaque dos oris linguae deperderet usum,
virginei vultus et vox humana remansit.
At medius fratrisque sui maestaeque sororis
565 Iuppiter ex aequo volventem dividit annum:
nunc dea, regnorum numen commune duorum,
cum matre est totidem, totidem cum coniuge menses.
Vertitur extemplo facies et mentis et oris;
nam, modo quae poterat Diti quoque maesta videri,
570 laeta deae frons est, ut sol, qui tectus aquosis
nubibus ante fuit, victis e nubibus exit.
Exigit alma Ceres, nata secura recepta,
‘Quae tibi causa fugae, cur sis, Arethusa, sacer fons?’
Conticuere undae, quarum dea sustulit alto
575 fonte caput viridesque manu siccata capillos
fluminis Elei veteres narravit amores.
‘Pars ego nympharum, quae sunt in Achaide,’ dixit,
‘Una fui: nec me studiosius altera saltus
legit nec posuit studiosius altera casses.
580 Sed quamvis formae numquam mihi fama petita est,
quamvis fortis eram, formosae nomen habebam.
Nec mea me facies nimium laudata iuvabat,
quaque aliae gaudere solent, ego rustica dote
corporis erubui crimenque placere putavi.
585 Lassa revertebar (memini) Stymphalide silva:
aestus erat, magnumque labor geminaverat aestum.
Invenio sine vertice aquas, sine murmure euntes,
perspicuas ad humum, per quas numerabilis alte
calculus omnis erat, quas tu vix ire putares;
590 cana salicta dabant nutritaque populus unda
sponte sua natas ripis declivibus umbras:
accessi primumque pedis vestigia tinxi,
poplite deinde tenus neque eo contenta recingor
molliaque inpono salici velamina curvae
595 nudaque mergor aquis; quas dum ferioque trahoque
mille modis labens excussaque bracchia iacto,
nescio quod medio sensi sub gurgite murmur
territaque insisto propiori margine fontis.
“Quo properas, Arethusa?” suis Alpheus ab undis,
600 “Quo properas?” iterum rauco mihi dixerat ore.
展露欢快的面容。通融的大地为我
提供了道路,经过它底部的众多洞穴,
我在这里再抬头,见到了久违的星光。
当我在地下沿着斯堤克斯河流淌,
505 亲眼见到你的普洛塞庇娜在那里。[1]
她的确很悲伤,表情也仍然透着惊惕,
但她已经是王后,已经是幽都最尊贵的
女人,与地府之王共同执掌冥界。”
听闻此言,母亲怔住了,呆如石像,
510 又似遭雷击,良久不动。深沉的迷惘
终于被深沉的痛苦驱走,她登上战车,
飞向天穹。到了那里,她满脸云遮,
披头散发,愤怒地站在神王的面前,
“朱庇特,我来是为我的骨肉伸冤,
515 她也是你的骨肉。如果你不在意母亲,
总该念父女之情,别因为是我怀孕
生下她,就对她置之不理,不加看顾。
你看,我找了这么久,终于找到爱女——
如果确信已失去,如果只知道踪迹,
520 就叫做找到。我可以容忍劫人之事,
只要他将女儿还给我!你女儿怎能
与强盗结婚,就算我不是她的母亲?”
朱庇特答道:“女儿的确是你我共同的
承诺和责任。但你只要愿意给结果
525 一个恰当的名分,此事就并非伤害,
而是爱情的举动。倘若你许可,这位
女婿也足够体面。什么都没有,他也是
朱庇特兄长!何况他应有尽有,除运气[2]
逊于我,什么都不逊色!但如果你只想
530 拆开他们,那就让普洛塞庇娜回天上,
但有一个条件:她还没尝过地府的
任何食物。这是命运定下的条约。”[3]
他如此劝诫,谷神仍执意带走爱女。 阿斯卡拉颇斯的变形
但命运却不允许,因为禁食的规矩
535 已被打破:在雅致的花园漫步,天真的
少女从弯垂的枝条上摘了一枚石榴果,
剥开浅黄的皮,咀嚼了里面的七粒籽。[4]
所有人之中,单单阿斯卡拉颇斯目击[5]
这一幕(据说是奥尔弗涅,阿韦尔诺湖[6]
540 颇有名气的宁芙,昔日在阴暗的冥府
森林中为她的阿刻戎诞下了这位孩子),
他透露了秘密,残忍剥夺她的归期。
幽冥的王后悲怒交加,将告密者变成[7]
遭诅的飞禽,在泼洒火河之水的头上[8]
545 造出鸟喙、羽毛和一双硕大的眼睛。[9]
他失去自己的形体,裹着棕色的翅膀,
头变得更大,长长的指甲向内弯曲,
沿着迟钝的双臂长出的羽翼几乎
无法扇动。他变成宣告厄运的秽鸟,
550 一只懒惰的猫头鹰,世人憎恶的凶兆。
可是这位饶舌的告密者遭到此报应,
是罪有应得——阿刻罗俄斯的女儿,你们[10] 塞壬的由来
为何也有鸟的足和羽毛,脸庞却如旧?
是否因为,普洛塞庇娜采春花的时候,
555 多才的塞壬,你们正好陪伴她身旁?
你们寻遍了世间土地,却徒劳无功,
为了让大海也知晓你们的忧心,立刻
祈求自己能乘着双翼,在海上穿梭。
诸神欣然应许了祷告,你们目睹
560 自己的手臂忽然长出金黄的翅羽。
然而,因担心你们天生的悦耳歌喉
和超凡的语言禀赋失去辅佐的舌头,
少女的面容和人类的声音仍然未变。
可是朱庇特在兄长和伤心的姐姐之间 朱庇特的调停
565 调停,最终为他们平分了流年的光阴:
普洛塞庇娜,两大王国共同的女神,
如今与母亲和丈夫分别度过六个月。
她的心境和表情顿然改变,先前眉额
即使对着普鲁托也紧锁愁容,转瞬
570 已洋溢着欢乐,犹如太阳原本被雨云
遮掩,待到它们逃散,又重新出现。
温慈的刻瑞斯重获女儿,轻松悠闲, 阿瑞图萨的经历
问阿瑞图萨,“你为何离家,为何成圣泉?”
水波沉默片刻,女神从深池中倏然
575 探出脸庞,用手擦干青翠的发丝,
开始讲厄里斯河神昔日的爱情故事。[11]
“我原是住在亚该亚的一位宁芙,”她说,
“没有谁比我更喜欢在各处树林出没,
也没任何人比我更热衷于布设猎网。
580 虽然我从未刻意以相貌追逐声望,
体形也并非娇弱,却仍有美女之名。
然而,众人称誉的外表却让我烦心,
就像乡下女,别人引以为荣的魅惑
我却觉羞惭,认为悦目是一种罪过。
585 记得那天我倦了,从斯廷法洛斯森林[12]
回家,天气很热,酷暑因行路更难忍。
我找到一条河,没有漩涡,没有声音,
清澈见底,隔着深水都可以数清
下面的卵石,你几乎觉得它并未流淌。
590 河水滋育了众多银灰的白柳和白杨,[13]
它们沿倾斜的堤岸自发献上荫凉。
来到河边,我先将双足浸入水中,
然后没到膝盖,犹嫌不过瘾,就脱去
柔软的衣服,将它们搭上弯曲的柳树,
595 赤身潜入水里。我拍水,划水,以千种
方式滑行,挥动手臂,欢快地游泳。
突然觉察从河心的水下传来怪响,
我大惊,迅速起身,站到邻近的岸上。
‘你急着去哪里,阿瑞图萨?’阿尔甫斯
600 从河里问道,沙哑的声音又问了第二次。
[1] 在奥维德《岁时记》第四卷中,见证普洛塞庇娜被劫的不是阿瑞图萨,而是太阳。
[2] “运气”对应的原文是sorte,这个词的原意是抓阄。朱庇特、涅普顿和普鲁托三位神中,朱庇特年纪最小,在战胜提坦神、瓜分宇宙时,他们抓阄决定各自的疆域。所以,朱庇特成为天国统治者只是运气比普鲁托好。
[3] 西方古代的诗人称,冥府有一个规矩,如果在那里进食,就再不能离开。在托名荷马的《献给德墨忒耳的颂歌》里,普鲁托故意引诱珀尔塞福涅吃石榴籽,以便自己能施行这条法律。
[4] 奥维德在《岁时记》(Fasti 4.608)里说,她吃了三粒石榴籽。
[5] 阿斯卡拉颇斯(Ascalaphus)是冥府河神阿刻戎(Acheron)与宁芙奥尔弗涅(Orphne)的儿子。他因为向冥王报告普洛塞庇娜吃石榴籽的事,被刻瑞斯压在大石下,后来被海格力斯救走,她又将他变成一只猫头鹰。Myers(1992)指出,在上文蝾螈故事的希腊原版中,小男孩的名字是Askalabos,在古希腊语里就是“蜥蜴”的意思,而这里的阿斯卡拉颇斯名字与之相近。奥维德经常在诗歌里遗漏一些信息,考验读者的神话知识。此外,抹掉上一个故事中的古希腊名字,代之以拉丁语的“蝾螈”,也是为了用一个拉丁语起源故事与这里的古希腊语起源故事相平衡。
[6] 阿韦尔诺湖(Avernus)在那不勒斯附近,字面意思是“鸟无迹”,古时人们传说这里是地府入口。
[7] “幽冥”对应的原文是Erebi,主格Erebus(厄瑞波斯),厄瑞波斯是黑暗的化身,最古老的神祇之一,这里代指地府。
[8] “火河”对应的原文是Phlegethontide,这个形容词源于Phlegethon(佛勒革同河),它是冥界五大河之一,意为“火焰之河”。
[9] 阿斯卡拉颇斯的故事表明,本卷中的神灵受害者(刻瑞斯、普洛塞庇娜和下文的缪斯)同时也是加害者。
[10] 阿刻罗俄斯(Achelous)最初是天下河流的总神,后来成为希腊的一位河神,因为阿刻罗俄斯河是希腊最大的河流,所以他仍是诸河神之首。“阿刻罗俄斯的女儿”(Acheloides)指善于歌唱的诸位塞壬(Sirenes),传说她们是阿刻罗俄斯和某位缪斯神的孩子。
[11] “厄里斯河神”指阿尔甫斯。阿尔甫斯河源于阿卡迪亚,根据奥维德的讲述,他追逐阿瑞图萨一直到了西西里。
[12] 斯廷法洛斯(Stymphalus)在厄里斯附近,是一座城市、一条河和一座山的名字。
[13] 白柳(salix alba)不是一般的柳树,叶子的颜色偏白。