auxerunt volucrum victae certamine turbam.
Pieros has genuit Pellaeis dives in arvis;
Paeonis Euippe mater fuit: illa potentem
lucinam noviens, noviens paritura, vocavit.
305 Intumuit numero stolidarum turba sororum
perque tot Haemonias et per tot Achaidas urbes
huc venit et tali committit proelia voce:
“Desinite indoctum vana dulcedine vulgus
fallere. Nobiscum, siqua est fiducia vobis,[1]
310 Thespiades, certate, deae. Nec voce nec arte
vincemur totidemque sumus. Vel cedite victae
fonte Medusaeo et Hyantea Aganippe,
vel nos Emathiis ad Paeonas usque nivosos
cedamus campis. Dirimant certamina nymphae.”
315 Turpe quidem contendere erat, sed cedere visum
turpius; electae iurant per flumina nymphae[2]
factaque de vivo pressere sedilia saxo.
Tunc sine sorte prior, quae se certare professa est,
bella canit superum falsoque in honore Gigantas
320 ponit et extenuat magnorum facta deorum,
emissumque ima de sede Typhoea terrae
caelitibus fecisse metum cunctosque dedisse
terga fugae, donec fessos Aegyptia tellus
ceperit et septem discretus in ostia Nilus.
325 Huc quoque terrigenam venisse Typhoea narrat
et se mentitis superos celasse figuris
“Dux” que “gregis” dixit “fit Iuppiter, unde recurvis
nunc quoque formatus Libys est cum cornibus Ammon;
Delius in corvo est, proles Semeleia capro,[3]
330 fele soror Phoebi, nivea Saturnia vacca,
pisce Venus latuit, Cyllenius ibidis alis.”
Hactenus ad citharam vocalia moverat ora:
poscimur Aonides—sed forsitan otia non sint,
nec nostris praebere vacet tibi cantibus aures.’
335 ‘Ne dubita vestrumque mihi refer ordine carmen’
Pallas ait nemorisque levi consedit in umbra.
Musa refert: ‘Dedimus summam certaminis uni.
Surgit et inmissos hedera collecta capillos
Calliope querulas praetemptat pollice chordas
340 atque haec percussis subiungit carmina nervis:
“Prima Ceres unco glaebam dimovit aratro,
prima dedit fruges alimentaque mitia terris,
prima dedit leges: Cereris sunt omnia munus.
Illa canenda mihi est; utinam modo dicere possim
345 carmina digna dea! Certe dea carmine digna est.
Vasta Giganteis ingesta est insula membris[4]
Trinacris et magnis subiectum molibus urget
aetherias ausum sperare Typhoea sedes.[5]
Nititur ille quidem pugnatque resurgere saepe,[6]
350 dextra sed Ausonio manus est subiecta Peloro,
laeva, Pachyne, tibi, Lilybaeo crura premuntur;
degravat Aetna caput; sub qua resupinus harenas
eiectat flammamque ferox vomit ore Typhoeus.
Saepe remoliri luctatur pondera terrae
355 oppidaque et magnos devoluere corpore montes:
inde tremit tellus, et rex pavet ipse silentum,
ne pateat latoque solum retegatur hiatu
inmissusque dies trepidantes terreat umbras.
Hanc metuens cladem tenebrosa sede tyrannus
360 exierat curruque atrorum vectus equorum
ambibat Siculae cautus fundamina terrae;
postquam exploratum satis est loca nulla labare
depositoque metu videt hunc Erycina vagantem,
monte suo residens natumque amplexa volucrem
365 ‘Arma manusque meae, mea, nate, potential’ dixit,
‘Illa, quibus superas omnes, cape tela, Cupido,
inque dei pectus celeres molire sagittas,
cui triplicis cessit fortuna novissima regni.[7]
Tu superos ipsumque Iovem, tu numina ponti
370 victa domas ipsumque, regit qui numina ponti.
Tartara quid cessant? cur non matrisque tuumque
imperium profers? agitur pars tertia mundi!
Et tamen in caelo, quae iam patientia nostra est,
spernimur, ac mecum vires minuuntur Amoris.
375 Pallada nonne vides iaculatricemque Dianam
abscessisse mihi? Cereris quoque filia virgo,
si patiemur, erit: nam spes adfectat easdem.
At tu pro socio, siqua est ea gratia, regno
iunge deam patruo!’ Dixit Venus. Ille pharetram
380 soluit et arbitrio matris de mille sagittis
unam seposuit, sed qua nec acutior ulla
nec minus incerta est nec quae magis audiat arcum,[8]
oppositoque genu curvavit flexile cornum
inque cor hamata percussit harundine Ditem.
385 Haud procul Hennaeis lacus est a moenibus altae,
nomine Pergus, aquae; non illo plura Caystros
carmina cygnorum labentibus edit in undis.[9]
Silva coronat aquas cingens latus omne suisque
frondibus ut velo Phoebeos submovet ictus.[10]
390 Frigora dant rami, Tyrios humus umida flores:[11]
perpetuum ver est. Quo dum Proserpina luco
ludit et aut violas aut candida lilia carpit,
dumque puellari studio calathosque sinumque
inplet et aequales certat superare legendo,
395 paene simul visa est dilectaque raptaque Diti:
usque adeo est properatus amor. Dea territa maesto
et matrem et comites, sed matrem saepius, ore
clamat, et, ut summa vestem laniarat ab ora,[12]
conlecti flores tunicis cecidere remissis,
400 tantaque simplicitas puerilibus adfuit annis:
[1] vobis=verbis
[2] flumina=numina
[3] corvo=cervo
[4] ingesta=iniecta=coniecta
[5] sperare=spectare
[6] pugnatque=temptatque
[7] regni=mundi
[8] audiat arcum=audiat arcus=avolat arcu=advolat arcu
[9] labentibus=paventibus; edit=audit
[10] ictus=ignes
[11] Tyrios=varios
[12] summa…ora=summo…ore
在一場比賽中失敗,才添了鳥的數字。
她們的父親是佩拉的地主庇厄羅斯,[1]
母親是派奧尼亞的歐伊珀。她曾九次[2]
分娩,九次呼求大神盧契娜的名字。[3]
305 愚蠢的女兒們因為九的數字而得意,[4]
穿過海摩尼亞和亞該亞的眾多城市,
來到這裡,以如此的話語發出挑釁:
‘別再用空洞的魅惑欺騙無知庸民,
你們若有點自信,就來與我們比試,
310 泰斯庇埃的女神們!無論歌聲或技藝[5]
我們都會贏,而且我們的人數也相等。
你們輸,就離開阿伽尼珀和希波克林;[6]
我們敗,就讓出厄瑪提亞平原,直至[7]
披雪的派奧尼亞。寧芙們正可評議!’
315 與她們競賽太恥辱,但若退讓就更是
一種恥辱。選出的寧芙以江河的名義
發了誓,坐在天然活石充當的凳子上。
沒有抓鬮,提議比賽的少女先出場。
她吟唱天界的激烈戰爭,卻無端讚美[8]
320 巨人族,極力貶低諸位大神的行為:
從大地深處誕生的堤豐究竟如何[9]
令天神恐懼,他們如何全部倉皇地
逃竄,最後疲憊不堪地奔入埃及,
在分成七脈入海的尼羅河邊上喘息。
325 她還聲稱,地生的堤豐尾隨到此處,
諸神只好變化了形狀,躲避追捕:
‘朱庇特變成領頭的公羊,所以直到
今天,利比亞的阿蒙神頭上仍然長角;[10]
阿波羅化身渡鴉,巴克斯化身山羊,[11]
330 狄安娜變貓,朱諾換上白母牛的形狀,[12]
魚身遮住維納斯,朱鷺隱藏墨丘利。’[13]
她伴着齊塔拉琴聲,一直唱到這裡。
然後該我們回應——但也許你沒興緻[14]
也沒空閑聽我們那些歌曲的主題。”
335 “別猶豫,把歌的內容從頭講給我聽,”
帕拉斯邊說邊在怡人的樹蔭里坐定。
繆斯回憶道:“我們選一位與她爭勝。
卡利俄柏站起身,頭髮束好常青藤,[15] 卡利俄柏之歌
拇指試探地撥了幾下低沉的琴弦,
340 然後伴着顫動的樂音唱這樣的詩篇:
‘刻瑞斯最先用彎曲的犁頭翻起土壤,[16] 刻瑞斯頌
最先給世界送上穀物和可口的食糧,
最先頒布法律:刻瑞斯惠賜這一切。
她理當被我頌讚,惟願我的歌不辱沒
345 這位女神!但女神必定配得上我的歌。
三角島的遼闊土地沉沉蓋住巨人的[17] 普洛塞庇娜被劫
肢體,龐大的重量鎮着下面的堤豐,
因為他竟有覬覦天界神宮的野心。
他仍在掙扎使勁,時常想重新立起,
350 但右手被朝向大陸的佩洛魯斯抑制,
帕庫努岬壓住左手,利呂拜昂岬[18]
壓住腿,埃特納壓住頭顱。堤豐在山下
仰躺,拋出沙礫,兇狠地噴出火焰。
他經常用盡氣力,要掀翻泥土的重擔,
355 甩掉身上的城鎮和宏偉的山嶺。
於是大地震顫,幽都之主都惶恐,
害怕它開裂,形成寬闊的坑塹,漏進
陽間的天光,嚇壞戰戰兢兢的鬼魂。
擔心這樣的災難,冥王已離開陰暗的
360 宮殿,乘着深黑駟馬拉動的戰車,
巡視西西里全島,仔細檢查地基。
已反覆確認所有地方都安然無事,
才放下恐懼。坐在自家山上的維納斯[19]
看見他四處遊盪,就摟住帶翼的兒子,
365 說道,“我的武器,我的手,力量的源泉,
兒子丘比特,拿起你戰勝所有人的弓弦,
瞄準那位神的胸膛,射出迅疾的羽箭——
三重帝國的最後部分就是他掌管。[20]
你征服天神,朱庇特也不例外,降伏
370 海中的諸神,包括統治海神的君主,
為何地府可逃脫?為何不拓展你和
母親的領土?這可是三分之一的世界!
然而在天庭,我們卻長久忍受眾神的
鄙視,我和你的權力都在不斷削弱。[21]
375 你沒看見帕拉斯和只會扔標槍的狄安娜
已經棄絕我?刻瑞斯的女兒也不會出嫁,[22]
如果我們倆容忍:這就是她的憧憬。
倘若你還以我們的王國為榮,就促成
她和伯父的婚姻!”她如此勸誘。小愛神[23]
380 解開箭囊,從千支箭矢中遵母親之令
只選了一支,卻絕非等閑,箭鏃最尖,
飛行時不偏不倚,完全聽命於弓弦。
他抵着膝蓋,將堅韌的弓漸漸拉滿,
帶鉤的箭射出去,扎進迪斯的心間。[24]
385 距恆納城牆不遠,有一處深邃的湖泊,[25]
叫珀爾古斯,輕快奔流的卡伊斯特河[26]
都不曾聽到比這裡更多的天鵝歌聲。
湖的每一邊都延伸着花環般的森林,
樹葉密如帷帳,遮住了灼人的陽光。
390 枝條灑清涼,濕潤的地面紫花盛放,
這裡春日永駐。普洛塞庇娜正遊樂,[27]
在林間採擷紫羅蘭或素潔的百合,
帶着少女的熱切,盈滿胸懷和竹籃,
力爭花朵的數量超過自己的同伴——
395 迪斯卻看見、愛上、搶走她,全在瞬間。
情慾的速度快如閃電。女神被嚇癱,
悲戚的嘴唇呼喚母親和同伴,但更多
是母親。她的衣裳頂部已經被撕裂,
采來的鮮花紛紛從鬆開的長袍掉落——
400 在青澀的年紀她竟是如此天真無邪,
[1] 佩拉(Pella)是馬其頓的一個城市,亞歷山大大帝的出生地。
[2] 派奧尼亞(Paeonia)是馬其頓一個多山的地區。
[3] 盧契娜(Lucina)是掌管分娩的女神,經常與朱諾或狄安娜等同。
[4] 因為她們是九個,繆斯神也是九個。
[5] “泰斯庇埃的女神們”指繆斯,因為泰斯庇埃(Thespiae)是位於繆斯居住地赫利孔山東南的城市。
[6] 阿伽尼珀(Aganippe)和希波克林(Hippocrene)都是赫利孔山上的聖泉。
[7] 厄瑪提亞(Emathia)是馬其頓王國早期的六個行省之一。Johnson(1997)提醒我們注意,無論九姐妹還是繆斯,都將領土作為這場比賽的賭注,從而激活了羅馬開疆拓土的聯想,並與後文維納斯政治色彩極強的演說(365-379行)相呼應。
[8] 值得注意的是,這場比賽中人之歌的主題是權力爭奪(巨人族與奧林匹亞諸神的戰爭),神之歌的主題同樣被置於權力爭奪的框架內(維納斯試圖在冥府拓展自己的權力)。
[9] 堤豐的母親是地母蓋婭(Gaia),父親是塔爾塔洛斯(Tartarus)。
[10] 阿蒙神被古希臘羅馬人等同於宙斯(朱庇特)。
[11] “阿波羅”對應的原文是Delius(提洛神),“巴克斯”對應的原文是proles Semeleia(塞墨勒之子)。
[12] “狄安娜”對應的原文是soror Phoebi(福玻斯的妹妹),“朱諾”對應的原文是Saturnia(薩圖爾努斯之女)。
[13] 維納斯和丘比特被雙魚拯救的故事見於奧維德《歲時記》(Fasti 2.459-472)。
[14] “我們”對應的原文是Aonides(阿俄尼亞人),這個詞源於阿俄尼亞(Aonia),這是繆斯所在的博奧蒂亞一個多山的地區。
[15] 卡利俄柏(Calliope)是掌管史詩的繆斯。
[16] Heinze(1960)和Hinds(1987)等學者都詳細考察了卡利俄柏之歌的形式特徵和意義內涵,Johnson(1996)則最先意識到這個段落強烈的政治色彩——對性暴力和軍事征服的雙重批判。這首歌的核心內容是刻瑞斯女兒普洛塞庇娜(Proserpina)被冥王劫入地府以及與母親團圓的故事。雖然奧維德的版本受到了佚名作品《獻給德墨忒耳的頌歌》(Homeric Hymn to Demeter)的影響,但他在這裡的處理與那篇作品和自己的《歲時記》(Fasti 4.425-620)都有不同。在《頌歌》里,冥王劫奪刻瑞斯之女的幕後慫恿者是宙斯(朱庇特);在《歲時記》里,是普魯托自己作出決定;而在這段文字里,他成了維納斯母子的犧牲品,身不由己。Johnson認為,這個改動非常關鍵,號稱是羅馬皇族祖先的維納斯被奧維德塑造成不擇手段擴大自己“帝國”的野心家,其效果是將性壓迫和羅馬帝國的強權擴張合二為一。
[17] “三角島”(Trinacria)指西西里島,因為它的輪廓有三個尖角。
[18] 佩洛魯斯(Pelorus)、帕庫努(Pachynus)和利呂拜昂(Lilybaeum)是構成西西里島三個尖角的三處海岬,其中佩洛魯斯朝向意大利半島,所以原文中用Ausonio(奧索尼亞的)形容,奧索尼亞是意大利古名。帕庫努朝向希臘,利呂拜昂朝向非洲。
[19] “自家山”指位於西西里島西海岸的埃盧克斯山(Eryx),維納斯之子、西西里早期國王埃盧克斯在這裡為她建了一座輝煌的神廟。“維納斯”對應的原文是Erycina(埃盧克斯神)。在偽阿波羅多洛斯(Apollodorus)的版本里,此事發生在伯羅奔尼撒半島的赫爾密俄涅(Hermione)。Johnson(1996)指出,奧維德將故事鎖定在西西里,並且把維納斯塑造為一位西西里的神,是別有深意的。他影射了西塞羅的著名演說《反維瑞斯》(In Verrem)。西塞羅在演說中揭露西西里總督維瑞斯橫徵暴斂,甚至讓維納斯神廟人員充當起徵稅人,甚至搶走了刻瑞斯神廟中的女神金像。西塞羅將這一點視為維瑞斯最大的罪行,並形容說,“西西里人是如此痛苦,彷彿維瑞斯就是第二位普魯托,他搶走的不是刻瑞斯,而是普洛塞庇娜”(2.4.111)。通過這樣的暗中置換,奧維德讓迫使普魯托劫奪普洛塞庇娜的維納斯變成了維瑞斯一樣的惡棍。
[20] 三重帝國指朱庇特掌管的天界、涅普頓掌管的海洋和普魯托掌管的冥府。
[21] “你的”對應的原文是Amoris(阿莫爾的),拉丁語Amor意為“愛”,是小愛神丘比特的別名。
[22] 密涅瓦、狄安娜、普洛塞庇娜(包括吟唱這首歌的繆斯)這些女神之所以成為維納斯帝國的敵人,是因為她們或者選擇獨身,或者希望自己選擇伴侶,這種性的自決權阻礙了維納斯和丘比特以暴力(丘比特的箭)維繫的獨裁統治。
[23] Johnson(1996)認為,雖然將維納斯塑造為一位野心勃勃的帝國征服者乍看令人驚異,但並不奇怪,畢竟維納斯是羅馬皇族宣稱的祖先,也被視為整個羅馬民族的祖先,在奧古斯都時期的宗教體系中也佔著舉足輕重的位置。此外,將愛欲比作戰爭,也是奧維德從創作生涯初期就一直堅持的策略。Stephens(1958)則從哲學角度來看這段話,覺得它體現了俄耳甫斯主義(包括畢達哥拉斯和恩培多克勒)的思想,愛是創造宇宙和推動變化的主要力量。
[24] 迪斯即普魯托。
[25] 恆納(Henna或Enna)是位於西西里正中的一座城市,是穀神刻瑞斯的敬拜中心。
[26] 關於卡伊斯特河,參考第二卷第253行的注釋。
[27] 在《歲時記》里,奧維德用的是普洛塞庇娜的希臘名字珀爾塞福涅(Persephone)。