auxerunt volucrum victae certamine turbam.
Pieros has genuit Pellaeis dives in arvis;
Paeonis Euippe mater fuit: illa potentem
lucinam noviens, noviens paritura, vocavit.
305 Intumuit numero stolidarum turba sororum
perque tot Haemonias et per tot Achaidas urbes
huc venit et tali committit proelia voce:
“Desinite indoctum vana dulcedine vulgus
fallere. Nobiscum, siqua est fiducia vobis,[1]
310 Thespiades, certate, deae. Nec voce nec arte
vincemur totidemque sumus. Vel cedite victae
fonte Medusaeo et Hyantea Aganippe,
vel nos Emathiis ad Paeonas usque nivosos
cedamus campis. Dirimant certamina nymphae.”
315 Turpe quidem contendere erat, sed cedere visum
turpius; electae iurant per flumina nymphae[2]
factaque de vivo pressere sedilia saxo.
Tunc sine sorte prior, quae se certare professa est,
bella canit superum falsoque in honore Gigantas
320 ponit et extenuat magnorum facta deorum,
emissumque ima de sede Typhoea terrae
caelitibus fecisse metum cunctosque dedisse
terga fugae, donec fessos Aegyptia tellus
ceperit et septem discretus in ostia Nilus.
325 Huc quoque terrigenam venisse Typhoea narrat
et se mentitis superos celasse figuris
“Dux” que “gregis” dixit “fit Iuppiter, unde recurvis
nunc quoque formatus Libys est cum cornibus Ammon;
Delius in corvo est, proles Semeleia capro,[3]
330 fele soror Phoebi, nivea Saturnia vacca,
pisce Venus latuit, Cyllenius ibidis alis.”
Hactenus ad citharam vocalia moverat ora:
poscimur Aonides—sed forsitan otia non sint,
nec nostris praebere vacet tibi cantibus aures.’
335 ‘Ne dubita vestrumque mihi refer ordine carmen’
Pallas ait nemorisque levi consedit in umbra.
Musa refert: ‘Dedimus summam certaminis uni.
Surgit et inmissos hedera collecta capillos
Calliope querulas praetemptat pollice chordas
340 atque haec percussis subiungit carmina nervis:
“Prima Ceres unco glaebam dimovit aratro,
prima dedit fruges alimentaque mitia terris,
prima dedit leges: Cereris sunt omnia munus.
Illa canenda mihi est; utinam modo dicere possim
345 carmina digna dea! Certe dea carmine digna est.
Vasta Giganteis ingesta est insula membris[4]
Trinacris et magnis subiectum molibus urget
aetherias ausum sperare Typhoea sedes.[5]
Nititur ille quidem pugnatque resurgere saepe,[6]
350 dextra sed Ausonio manus est subiecta Peloro,
laeva, Pachyne, tibi, Lilybaeo crura premuntur;
degravat Aetna caput; sub qua resupinus harenas
eiectat flammamque ferox vomit ore Typhoeus.
Saepe remoliri luctatur pondera terrae
355 oppidaque et magnos devoluere corpore montes:
inde tremit tellus, et rex pavet ipse silentum,
ne pateat latoque solum retegatur hiatu
inmissusque dies trepidantes terreat umbras.
Hanc metuens cladem tenebrosa sede tyrannus
360 exierat curruque atrorum vectus equorum
ambibat Siculae cautus fundamina terrae;
postquam exploratum satis est loca nulla labare
depositoque metu videt hunc Erycina vagantem,
monte suo residens natumque amplexa volucrem
365 ‘Arma manusque meae, mea, nate, potential’ dixit,
‘Illa, quibus superas omnes, cape tela, Cupido,
inque dei pectus celeres molire sagittas,
cui triplicis cessit fortuna novissima regni.[7]
Tu superos ipsumque Iovem, tu numina ponti
370 victa domas ipsumque, regit qui numina ponti.
Tartara quid cessant? cur non matrisque tuumque
imperium profers? agitur pars tertia mundi!
Et tamen in caelo, quae iam patientia nostra est,
spernimur, ac mecum vires minuuntur Amoris.
375 Pallada nonne vides iaculatricemque Dianam
abscessisse mihi? Cereris quoque filia virgo,
si patiemur, erit: nam spes adfectat easdem.
At tu pro socio, siqua est ea gratia, regno
iunge deam patruo!’ Dixit Venus. Ille pharetram
380 soluit et arbitrio matris de mille sagittis
unam seposuit, sed qua nec acutior ulla
nec minus incerta est nec quae magis audiat arcum,[8]
oppositoque genu curvavit flexile cornum
inque cor hamata percussit harundine Ditem.
385 Haud procul Hennaeis lacus est a moenibus altae,
nomine Pergus, aquae; non illo plura Caystros
carmina cygnorum labentibus edit in undis.[9]
Silva coronat aquas cingens latus omne suisque
frondibus ut velo Phoebeos submovet ictus.[10]
390 Frigora dant rami, Tyrios humus umida flores:[11]
perpetuum ver est. Quo dum Proserpina luco
ludit et aut violas aut candida lilia carpit,
dumque puellari studio calathosque sinumque
inplet et aequales certat superare legendo,
395 paene simul visa est dilectaque raptaque Diti:
usque adeo est properatus amor. Dea territa maesto
et matrem et comites, sed matrem saepius, ore
clamat, et, ut summa vestem laniarat ab ora,[12]
conlecti flores tunicis cecidere remissis,
400 tantaque simplicitas puerilibus adfuit annis:
[1] vobis=verbis
[2] flumina=numina
[3] corvo=cervo
[4] ingesta=iniecta=coniecta
[5] sperare=spectare
[6] pugnatque=temptatque
[7] regni=mundi
[8] audiat arcum=audiat arcus=avolat arcu=advolat arcu
[9] labentibus=paventibus; edit=audit
[10] ictus=ignes
[11] Tyrios=varios
[12] summa…ora=summo…ore
在一场比赛中失败,才添了鸟的数字。
她们的父亲是佩拉的地主庇厄罗斯,[1]
母亲是派奥尼亚的欧伊珀。她曾九次[2]
分娩,九次呼求大神卢契娜的名字。[3]
305 愚蠢的女儿们因为九的数字而得意,[4]
穿过海摩尼亚和亚该亚的众多城市,
来到这里,以如此的话语发出挑衅:
‘别再用空洞的魅惑欺骗无知庸民,
你们若有点自信,就来与我们比试,
310 泰斯庇埃的女神们!无论歌声或技艺[5]
我们都会赢,而且我们的人数也相等。
你们输,就离开阿伽尼珀和希波克林;[6]
我们败,就让出厄玛提亚平原,直至[7]
披雪的派奥尼亚。宁芙们正可评议!’
315 与她们竞赛太耻辱,但若退让就更是
一种耻辱。选出的宁芙以江河的名义
发了誓,坐在天然活石充当的凳子上。
没有抓阄,提议比赛的少女先出场。
她吟唱天界的激烈战争,却无端赞美[8]
320 巨人族,极力贬低诸位大神的行为:
从大地深处诞生的堤丰究竟如何[9]
令天神恐惧,他们如何全部仓皇地
逃窜,最后疲惫不堪地奔入埃及,
在分成七脉入海的尼罗河边上喘息。
325 她还声称,地生的堤丰尾随到此处,
诸神只好变化了形状,躲避追捕:
‘朱庇特变成领头的公羊,所以直到
今天,利比亚的阿蒙神头上仍然长角;[10]
阿波罗化身渡鸦,巴克斯化身山羊,[11]
330 狄安娜变猫,朱诺换上白母牛的形状,[12]
鱼身遮住维纳斯,朱鹭隐藏墨丘利。’[13]
她伴着齐塔拉琴声,一直唱到这里。
然后该我们回应——但也许你没兴致[14]
也没空闲听我们那些歌曲的主题。”
335 “别犹豫,把歌的内容从头讲给我听,”
帕拉斯边说边在怡人的树荫里坐定。
缪斯回忆道:“我们选一位与她争胜。
卡利俄柏站起身,头发束好常青藤,[15] 卡利俄柏之歌
拇指试探地拨了几下低沉的琴弦,
340 然后伴着颤动的乐音唱这样的诗篇:
‘刻瑞斯最先用弯曲的犁头翻起土壤,[16] 刻瑞斯颂
最先给世界送上谷物和可口的食粮,
最先颁布法律:刻瑞斯惠赐这一切。
她理当被我颂赞,惟愿我的歌不辱没
345 这位女神!但女神必定配得上我的歌。
三角岛的辽阔土地沉沉盖住巨人的[17] 普洛塞庇娜被劫
肢体,庞大的重量镇着下面的堤丰,
因为他竟有觊觎天界神宫的野心。
他仍在挣扎使劲,时常想重新立起,
350 但右手被朝向大陆的佩洛鲁斯抑制,
帕库努岬压住左手,利吕拜昂岬[18]
压住腿,埃特纳压住头颅。堤丰在山下
仰躺,抛出沙砾,凶狠地喷出火焰。
他经常用尽气力,要掀翻泥土的重担,
355 甩掉身上的城镇和宏伟的山岭。
于是大地震颤,幽都之主都惶恐,
害怕它开裂,形成宽阔的坑堑,漏进
阳间的天光,吓坏战战兢兢的鬼魂。
担心这样的灾难,冥王已离开阴暗的
360 宫殿,乘着深黑驷马拉动的战车,
巡视西西里全岛,仔细检查地基。
已反复确认所有地方都安然无事,
才放下恐惧。坐在自家山上的维纳斯[19]
看见他四处游荡,就搂住带翼的儿子,
365 说道,“我的武器,我的手,力量的源泉,
儿子丘比特,拿起你战胜所有人的弓弦,
瞄准那位神的胸膛,射出迅疾的羽箭——
三重帝国的最后部分就是他掌管。[20]
你征服天神,朱庇特也不例外,降伏
370 海中的诸神,包括统治海神的君主,
为何地府可逃脱?为何不拓展你和
母亲的领土?这可是三分之一的世界!
然而在天庭,我们却长久忍受众神的
鄙视,我和你的权力都在不断削弱。[21]
375 你没看见帕拉斯和只会扔标枪的狄安娜
已经弃绝我?刻瑞斯的女儿也不会出嫁,[22]
如果我们俩容忍:这就是她的憧憬。
倘若你还以我们的王国为荣,就促成
她和伯父的婚姻!”她如此劝诱。小爱神[23]
380 解开箭囊,从千支箭矢中遵母亲之令
只选了一支,却绝非等闲,箭镞最尖,
飞行时不偏不倚,完全听命于弓弦。
他抵着膝盖,将坚韧的弓渐渐拉满,
带钩的箭射出去,扎进迪斯的心间。[24]
385 距恒纳城墙不远,有一处深邃的湖泊,[25]
叫珀尔古斯,轻快奔流的卡伊斯特河[26]
都不曾听到比这里更多的天鹅歌声。
湖的每一边都延伸着花环般的森林,
树叶密如帷帐,遮住了灼人的阳光。
390 枝条洒清凉,湿润的地面紫花盛放,
这里春日永驻。普洛塞庇娜正游乐,[27]
在林间采撷紫罗兰或素洁的百合,
带着少女的热切,盈满胸怀和竹篮,
力争花朵的数量超过自己的同伴——
395 迪斯却看见、爱上、抢走她,全在瞬间。
情欲的速度快如闪电。女神被吓瘫,
悲戚的嘴唇呼唤母亲和同伴,但更多
是母亲。她的衣裳顶部已经被撕裂,
采来的鲜花纷纷从松开的长袍掉落——
400 在青涩的年纪她竟是如此天真无邪,
[1] 佩拉(Pella)是马其顿的一个城市,亚历山大大帝的出生地。
[2] 派奥尼亚(Paeonia)是马其顿一个多山的地区。
[3] 卢契娜(Lucina)是掌管分娩的女神,经常与朱诺或狄安娜等同。
[4] 因为她们是九个,缪斯神也是九个。
[5] “泰斯庇埃的女神们”指缪斯,因为泰斯庇埃(Thespiae)是位于缪斯居住地赫利孔山东南的城市。
[6] 阿伽尼珀(Aganippe)和希波克林(Hippocrene)都是赫利孔山上的圣泉。
[7] 厄玛提亚(Emathia)是马其顿王国早期的六个行省之一。Johnson(1997)提醒我们注意,无论九姐妹还是缪斯,都将领土作为这场比赛的赌注,从而激活了罗马开疆拓土的联想,并与后文维纳斯政治色彩极强的演说(365-379行)相呼应。
[8] 值得注意的是,这场比赛中人之歌的主题是权力争夺(巨人族与奥林匹亚诸神的战争),神之歌的主题同样被置于权力争夺的框架内(维纳斯试图在冥府拓展自己的权力)。
[9] 堤丰的母亲是地母盖娅(Gaia),父亲是塔尔塔洛斯(Tartarus)。
[10] 阿蒙神被古希腊罗马人等同于宙斯(朱庇特)。
[11] “阿波罗”对应的原文是Delius(提洛神),“巴克斯”对应的原文是proles Semeleia(塞墨勒之子)。
[12] “狄安娜”对应的原文是soror Phoebi(福玻斯的妹妹),“朱诺”对应的原文是Saturnia(萨图尔努斯之女)。
[13] 维纳斯和丘比特被双鱼拯救的故事见于奥维德《岁时记》(Fasti 2.459-472)。
[14] “我们”对应的原文是Aonides(阿俄尼亚人),这个词源于阿俄尼亚(Aonia),这是缪斯所在的博奥蒂亚一个多山的地区。
[15] 卡利俄柏(Calliope)是掌管史诗的缪斯。
[16] Heinze(1960)和Hinds(1987)等学者都详细考察了卡利俄柏之歌的形式特征和意义内涵,Johnson(1996)则最先意识到这个段落强烈的政治色彩——对性暴力和军事征服的双重批判。这首歌的核心内容是刻瑞斯女儿普洛塞庇娜(Proserpina)被冥王劫入地府以及与母亲团圆的故事。虽然奥维德的版本受到了佚名作品《献给德墨忒耳的颂歌》(Homeric Hymn to Demeter)的影响,但他在这里的处理与那篇作品和自己的《岁时记》(Fasti 4.425-620)都有不同。在《颂歌》里,冥王劫夺刻瑞斯之女的幕后怂恿者是宙斯(朱庇特);在《岁时记》里,是普鲁托自己作出决定;而在这段文字里,他成了维纳斯母子的牺牲品,身不由己。Johnson认为,这个改动非常关键,号称是罗马皇族祖先的维纳斯被奥维德塑造成不择手段扩大自己“帝国”的野心家,其效果是将性压迫和罗马帝国的强权扩张合二为一。
[17] “三角岛”(Trinacria)指西西里岛,因为它的轮廓有三个尖角。
[18] 佩洛鲁斯(Pelorus)、帕库努(Pachynus)和利吕拜昂(Lilybaeum)是构成西西里岛三个尖角的三处海岬,其中佩洛鲁斯朝向意大利半岛,所以原文中用Ausonio(奥索尼亚的)形容,奥索尼亚是意大利古名。帕库努朝向希腊,利吕拜昂朝向非洲。
[19] “自家山”指位于西西里岛西海岸的埃卢克斯山(Eryx),维纳斯之子、西西里早期国王埃卢克斯在这里为她建了一座辉煌的神庙。“维纳斯”对应的原文是Erycina(埃卢克斯神)。在伪阿波罗多洛斯(Apollodorus)的版本里,此事发生在伯罗奔尼撒半岛的赫尔密俄涅(Hermione)。Johnson(1996)指出,奥维德将故事锁定在西西里,并且把维纳斯塑造为一位西西里的神,是别有深意的。他影射了西塞罗的著名演说《反维瑞斯》(In Verrem)。西塞罗在演说中揭露西西里总督维瑞斯横征暴敛,甚至让维纳斯神庙人员充当起征税人,甚至抢走了刻瑞斯神庙中的女神金像。西塞罗将这一点视为维瑞斯最大的罪行,并形容说,“西西里人是如此痛苦,仿佛维瑞斯就是第二位普鲁托,他抢走的不是刻瑞斯,而是普洛塞庇娜”(2.4.111)。通过这样的暗中置换,奥维德让迫使普鲁托劫夺普洛塞庇娜的维纳斯变成了维瑞斯一样的恶棍。
[20] 三重帝国指朱庇特掌管的天界、涅普顿掌管的海洋和普鲁托掌管的冥府。
[21] “你的”对应的原文是Amoris(阿莫尔的),拉丁语Amor意为“爱”,是小爱神丘比特的别名。
[22] 密涅瓦、狄安娜、普洛塞庇娜(包括吟唱这首歌的缪斯)这些女神之所以成为维纳斯帝国的敌人,是因为她们或者选择独身,或者希望自己选择伴侣,这种性的自决权阻碍了维纳斯和丘比特以暴力(丘比特的箭)维系的独裁统治。
[23] Johnson(1996)认为,虽然将维纳斯塑造为一位野心勃勃的帝国征服者乍看令人惊异,但并不奇怪,毕竟维纳斯是罗马皇族宣称的祖先,也被视为整个罗马民族的祖先,在奥古斯都时期的宗教体系中也占着举足轻重的位置。此外,将爱欲比作战争,也是奥维德从创作生涯初期就一直坚持的策略。Stephens(1958)则从哲学角度来看这段话,觉得它体现了俄耳甫斯主义(包括毕达哥拉斯和恩培多克勒)的思想,爱是创造宇宙和推动变化的主要力量。
[24] 迪斯即普鲁托。
[25] 恒纳(Henna或Enna)是位于西西里正中的一座城市,是谷神刻瑞斯的敬拜中心。
[26] 关于卡伊斯特河,参考第二卷第253行的注释。
[27] 在《岁时记》里,奥维德用的是普洛塞庇娜的希腊名字珀尔塞福涅(Persephone)。