《變形記》第4卷601-700行

donec in appositi nemoris subiere latebras.
Nunc quoque nec fugiunt hominem nec vulnere laedunt,
quidque prius fuerint placidi meminere dracones.
Sed tamen ambobus versae solacia formae
605 magna nepos dederat, quem debellata colebat
India, quem positis celebrabat Achaia templis.
Solus Abantiades ab origine cretus eadem
Acrisius superest, qui moenibus arceat urbis
Argolicae contraque deum ferat arma genusque
610 non putet esse deum; neque enim Iovis esse putabat
Persea, quem pluvio Danae conceperat auro.
Mox tamen Acrisium (tanta est praesentia veri)
tam violasse deum quam non agnosse nepotem
paenitet; impositus iam caelo est alter: at alter,
615 viperei referens spolium memorabile monstri,
aera carpebat tenerum stridentibus alis;
cumque super Libycas victor penderet harenas,
Gorgonei capitis guttae cecidere cruentae,
quas humus exceptas varios animavit in angues,
620 Unde frequens illa est infestaque terra colubris.
inde, per immensum ventis discordibus actus,
nunc huc nunc illuc exemplo nubis aquosae
fertur et ex alto seductas aethere longe
despectat terras totumque supervolat orbem.
625 Ter gelidas Arctos, ter Cancri bracchia vidit;
saepe sub occasus, saepe est ablatus in ortus.
Iamque cadente die, veritus se credere nocti,
constitit Hesperio, regnis Atlantis, in orbe
exiguamque petit requiem, dum Lucifer ignes
630 evocet Aurorae, currus Aurora diurnos.
Hic hominum cunctos ingenti corpore praestans
Iapetionides Atlas fuit; ultima tellus
rege sub hoc et pontus erat, qui Solis anhelis
aequora subdit equis et fessos excipit axes.
635 Mille greges illi totidemque armenta per herbas
errabant et humum vicinia nulla premebant.
Arboreae frondes auro radiante nitentes
ex auro ramos, ex auro poma tegebant.
‘Hospes,’ ait Perseus illi ‘seu gloria tangit
640 te generis magni, generis mihi Iuppiter auctor;
sive es mirator rerum, mirabere nostras;
hospitium requiemque peto.’ Memor ille vetustae
sortis erat; Themis hanc dederat Parnasia sortem:
‘Tempus, Atla, veniet, tua quo spoliabitur auro
645 arbor et hunc praedae titulum Iove natus habebit.’
Id metuens solidis pomaria clauserat Atlas
moenibus et vasto dederat servanda draconi[1]
arcebatque suis externos finibus omnes.
Huic quoque: ‘Vade procul, ne longe gloria rerum,
650 quam mentiris,’ ait ‘longe tibi Iuppiter absit’;
vimque minis addit manibusque expellere temptat
cunctantem et placidis miscentem fortia dictis.
Viribus inferior (quis enim par esset Atlantis
viribus?): ‘At quoniam parvi tibi gratia nostra est,
655 accipe munus,’ ait laevaque a parte Medusae
ipse retroversus squalentia protulit ora.
Quantus erat, mons factus Atlas; nam barba comaeque
in silvas abeunt, iuga sunt umerique manusque,
quod caput ante fuit summo est in monte cacumen,
660 Ossa lapis fiunt. Tum partes altus in omnes
crevit in immensum (sic di statuistis) et omne
cum tot sideribus caelum requievit in illo.
Clauserat Hippotades aeterno carcere ventos
admonitorque operum caelo clarissimus alto
665 Lucifer ortus erat; pennis ligat ille resumptis
parte ab utraque pedes teloque accingitur unco
et liquidum motis talaribus aera findit.
Gentibus innumeris circumque infraque relictis,
Aethiopum populos Cepheiaque conspicit arva.
670 Illic immeritam maternae pendere linguae
Andromedan poenas iniustus iusserat Ammon.
Quam simul ad duras religatam bracchia cautes
vidit Abantiades (nisi quod levis aura capillos
moverat et tepido manabant lumina fletu,
675 marmoreum ratus esset opus), trahit inscius ignes
et stupet; eximiae correptus imagine formae
paene suas quatere est oblitus in aere pennas.
Ut stetit: ‘O’ dixit ‘non istis digna catenis,
sed quibus inter se cupidi iunguntur amantes,
680 pande requirenti nomen terraeque tuumque
et cur vincla geras.’ Primo silet illa nec audet
appellare virum virgo manibusque modestos
celasset vultus, si non religata fuisset;
lumina, quod potuit, lacrimis implevit obortis.
685 Saepius instanti, sua ne delicta fateri
nolle videretur, nomen terraeque suumque,
quantaque maternae fuerit fiducia formae,
indicat; et nondum memoratis omnibus unda
insonuit veniensque immenso belua ponto
690 imminet et latum sub pectore possidet aequor.
Conclamat virgo; genitor lugubris et una
mater adest, ambo miseri, sed iustius illa.
Nec secum auxilium, sed dignos tempore fletus
plangoremque ferunt, vinctoque in corpore adhaerent,
695 cum sic hospes ait: ‘Lacrimarum longa manere
tempora vos poterunt; ad opem brevis hora ferendam est.
Hanc ego si peterem Perseus Iove natus et illa
quam clausam implevit fecundo Iuppiter auro,
Gorgonis anguicomae Perseus superator et alis
700 aetherias ausus iactatis ire per auras,[2]

[1] moenibus=montibus
[2] aetherias=aerias

直到他們鑽進附近的樹叢,藏起來。
現在,他們仍不避人類,也不會傷害,
溫柔的雙龍還記得自己從前的事情。[1]
然而,夫妻兩人雖變形,偉大的外孫[2] 珀爾修斯與阿特拉斯
605 卻給了他們慰藉,被他擊敗的印度
敬拜他,亞該亞為他建造了眾多廟宇。
唯有同宗的阿巴斯之子阿克里西俄斯[3]
仍然用高牆阻擋他進入自己的阿戈斯,
並且拿起武器對抗這位神,不承認
610 巴克斯是神王的血脈,他同樣不肯相信
珀爾修斯是朱庇特的金雨和達那厄所生。
但是很快(真相的力量如此驚人),
他就後悔自己侮辱了酒神,也拒絕
接納外孫。如今一位已擢升天界,
615 另一位正帶着蛇發女怪的神奇殘體,[4]
乘着呼嘯的翅膀穿越馴順的空氣。
當這位征服者穿過利比亞沙漠上方,
戈耳工首級的滴滴鮮血從天而降,[5]
地面吸收之後便育出各種毒蛇,
620 從此,無數長蟲就在這一帶肆虐。
他在無垠的天空飄蕩,被變換的風
裹挾,忽南忽北,彷彿一朵雨雲。
從高邈的蒼穹俯視下方遼遠的大陸,
不知不覺間,他飛越了世界各處:
625 三次看見冰冷的大熊和巨蟹的螯鉗,
時常在西邊,時常又被卷到東邊。
此刻,天色已晚,他不敢在夜裡飛行,
就在阿特拉斯統治的西方國暫停,
打算在這裡稍作休息,等晨星喚起
630 奧羅拉的火,奧羅拉喚起日神的車騎。
身形巨大、超過所有人的阿特拉斯
(伊阿佩托斯之子)就在此,西極的陸地
都歸他掌管,還有位於喘息的太陽
神驥下、迎接疲憊戰車的這片海洋。
635 他有千群羊、千群牛,都在草場逍遙
遊盪,不受任何鄰近民族的侵擾;
還有一棵樹,閃爍的黃金葉子遮蓋着
閃爍的黃金枝條和閃爍的黃金蘋果。
“朋友,”珀爾修斯對他說,“如果你尊崇
640 高貴的出身,不瞞你,朱庇特是我父親;
如果你敬佩功勛,我也有超凡的功勛。
我只求一餐、一宿而已。”可是主人
想起古老的神諭,忒彌斯曾經警告說:
“阿特拉斯,你樹上的黃金終將被搶奪,
645 朱庇特之子將獲得這份戰利品和榮光。”[6]
為阻止此事,阿特拉斯用堅固的城牆
圍住蘋果園,交給一條巨龍看護,[7]
還禁止所有異鄉人靠近自己的國土。
對珀爾修斯也一樣,“走開,以免到時
650 你所吹噓的功勛和朱庇特都救不了你!”
說完他開始動手,試圖將青年推出門,
後者卻不走,平和的語氣已變得強硬。
珀爾修斯見力氣落下風(誰能跟阿特拉斯
比力氣?),便說,“既然你不屑我的友誼,[8]
655 那就收下這份禮物吧!”他將臉轉向
一邊,左手亮出梅杜薩的可怕臉龐。
阿特拉斯雖巨大,仍無法抵擋,變成山。[9]
鬍鬚和頭髮化作森林,手臂和雙肩
化作山脊,原來的頭顱化作峰巔,
660 骨頭化作石塊。然後,朝各方擴展,
他變得無比雄闊(眾神,是你們的旨意),
整個天穹和眾多星辰都在此休息。
埃俄洛斯已將風關進永恆的監獄,[10] 珀爾修斯與安德羅墨達
燦爛的晨星已在高空升起,催促
665 人們開始工作。珀爾修斯將翅膀
重新在自己的雙足綁好,腰間插上
彎劍,借踝部的神翼穿過澄澈的天宇。
已經飛越在下方伸展的無數國度,
他望見刻甫斯統治的土地埃塞俄比亞。[11]
670 那裡,不公的阿蒙神下令,安德羅墨達[12]
(雖然無辜)為母親僭越的舌頭贖罪。[13]
她的雙臂綁在堅硬的岩石上,若非
輕風拂動她頭髮,她眼中流着熱淚,
阿巴斯的後裔看見她時,就差點以為[14]
675 這是一座大理石雕像。不自覺燃起
愛火,他目瞪口呆,被她非凡的美麗
俘虜,幾乎忘記在空中扇動翼翅。
降落後他說,“這樣的鎖鏈不該捆着你,
讓熱切情侶彼此相系的鎖鏈才適宜。[15]
680 告訴我,這是哪裡,你叫什麼名字,
為何被綁在此地?”她最初保持沉默,
身為處女,她不敢與男子搭腔,倘若
不是手被捆,她真想遮住自己的羞容,
她只能用眼神和盈眶的淚水表達感情。
685 被青年一再催問,為免對方覺得她
在隱瞞什麼罪過,她方才講出國家
和自己的名字,以及她母親如何誇耀
其容貌。話還未說完,波浪突然咆哮,
一隻怪獸已開始逼近,從無垠的深淵
690 探出頭,巨大的胸膛佔據遼闊的海面。
少女高聲驚叫,痛苦的父親和母親
站在身邊,兩人都傷心,她自然更傷心。
他們並不能幫她,只帶來淚水與哀嘆
(與場合相稱),守在被縛的女兒身邊。
695 陌生人說道:“想哭,你們此後可以
哭到永恆,救援的機會卻一閃即逝。
如果我願意娶她,我,珀爾修斯,父親
是朱庇特,母親在囚禁中因他的金雨懷孕,
珀爾修斯,蛇發戈耳工的征服者,乘着
700 顫動的翅膀穿越天空的勇士——我

[1] Hardie(1990)指出,卡德摩斯夫婦最終變龍,說明他以為已征服的荒野從未被征服,始終包圍並逐漸吞噬着忒拜。
[2] “偉大的外孫”指酒神巴克斯。
[3] 阿克里西俄斯的女兒達那厄(Danae)為朱庇特生下了著名的珀爾修斯(Perseus)。Cole(2004)指出,奧維德和他所參考的卡斯托爾的《世代紀》(Chronologia)都讓阿戈斯的王室始於伊納科斯,止於阿克里西俄斯(也可推至其外孫珀爾修斯)。
[4] “蛇發女怪”對應的原文是viperei monstri(多蛇的怪物),指梅杜薩(Medusa),“神奇殘體”指她被珀爾修斯砍下的頭,因為看見它的人都會變成石塊。
[5] 戈耳工(Gorgon)是梅杜薩姐妹的統稱,其名稱源於古希臘語gorgos(可怕的),她們都是福爾科斯(Phorcus或Phorcys)的女兒。除了梅杜薩,還有斯忒諾(Stheno)和歐律阿勒(Euryale)。
[6] 忒彌斯指的是朱庇特的另一位兒子海格力斯。
[7] 這條龍名叫拉冬(Ladon)。
[8] 注者和譯者對這行的理解爭議較大。我認為,parvi(小)是表示價值的屬格,tibi是表示判斷者和利害關係的與格,gratia nostra在拉丁語中比較含混,既可以指“我的恩惠”,也可以指別人對我的恩惠,這裡可以理解為“你對我的恩惠”。直譯出來有兩種可能:(1)既然我的恩惠(好意、友誼)在你眼中不值一提;(2)既然你對我的恩惠(好意、友誼)在你眼中不值一提。第一種可能性更大。但無論哪種,重心都在某種友誼或善意的關係上。
[9] 即北非西部的阿特拉斯山脈。
[10] “埃俄洛斯”對應的原文是Hippotades(希波塔斯之子),希波塔斯(Hippotas或Hippotes)是埃俄洛斯的父親。關於埃俄洛斯的家族淵源,參考本書第一卷263行的注釋。
[11] 刻甫斯(Cepheus)是傳說中埃及國王柏羅斯或者腓尼基國王菲尼克斯(Phoenix)的兒子。
[12] 阿蒙神(Ammon)在利比亞沙漠中有神廟,古希臘羅馬人一般都將他視為宙斯(朱庇特)。安德羅墨達(Andromeda)是埃塞俄比亞公主。
[13] 她母親卡西俄珀(Cassiope)膽敢將自己的美與海神涅柔斯的女兒相提並論。
[14] “阿巴斯的後裔”指珀爾修斯。
[15] Segal(1971)認為在678-679行,羅馬愛情哀歌的優雅和機智侵入了一個典型的英雄時代場景,這樣的例子體現了《變形記》與傳統史詩在氣質上的差異。