donec in appositi nemoris subiere latebras.
Nunc quoque nec fugiunt hominem nec vulnere laedunt,
quidque prius fuerint placidi meminere dracones.
Sed tamen ambobus versae solacia formae
605 magna nepos dederat, quem debellata colebat
India, quem positis celebrabat Achaia templis.
Solus Abantiades ab origine cretus eadem
Acrisius superest, qui moenibus arceat urbis
Argolicae contraque deum ferat arma genusque
610 non putet esse deum; neque enim Iovis esse putabat
Persea, quem pluvio Danae conceperat auro.
Mox tamen Acrisium (tanta est praesentia veri)
tam violasse deum quam non agnosse nepotem
paenitet; impositus iam caelo est alter: at alter,
615 viperei referens spolium memorabile monstri,
aera carpebat tenerum stridentibus alis;
cumque super Libycas victor penderet harenas,
Gorgonei capitis guttae cecidere cruentae,
quas humus exceptas varios animavit in angues,
620 Unde frequens illa est infestaque terra colubris.
inde, per immensum ventis discordibus actus,
nunc huc nunc illuc exemplo nubis aquosae
fertur et ex alto seductas aethere longe
despectat terras totumque supervolat orbem.
625 Ter gelidas Arctos, ter Cancri bracchia vidit;
saepe sub occasus, saepe est ablatus in ortus.
Iamque cadente die, veritus se credere nocti,
constitit Hesperio, regnis Atlantis, in orbe
exiguamque petit requiem, dum Lucifer ignes
630 evocet Aurorae, currus Aurora diurnos.
Hic hominum cunctos ingenti corpore praestans
Iapetionides Atlas fuit; ultima tellus
rege sub hoc et pontus erat, qui Solis anhelis
aequora subdit equis et fessos excipit axes.
635 Mille greges illi totidemque armenta per herbas
errabant et humum vicinia nulla premebant.
Arboreae frondes auro radiante nitentes
ex auro ramos, ex auro poma tegebant.
‘Hospes,’ ait Perseus illi ‘seu gloria tangit
640 te generis magni, generis mihi Iuppiter auctor;
sive es mirator rerum, mirabere nostras;
hospitium requiemque peto.’ Memor ille vetustae
sortis erat; Themis hanc dederat Parnasia sortem:
‘Tempus, Atla, veniet, tua quo spoliabitur auro
645 arbor et hunc praedae titulum Iove natus habebit.’
Id metuens solidis pomaria clauserat Atlas
moenibus et vasto dederat servanda draconi[1]
arcebatque suis externos finibus omnes.
Huic quoque: ‘Vade procul, ne longe gloria rerum,
650 quam mentiris,’ ait ‘longe tibi Iuppiter absit’;
vimque minis addit manibusque expellere temptat
cunctantem et placidis miscentem fortia dictis.
Viribus inferior (quis enim par esset Atlantis
viribus?): ‘At quoniam parvi tibi gratia nostra est,
655 accipe munus,’ ait laevaque a parte Medusae
ipse retroversus squalentia protulit ora.
Quantus erat, mons factus Atlas; nam barba comaeque
in silvas abeunt, iuga sunt umerique manusque,
quod caput ante fuit summo est in monte cacumen,
660 Ossa lapis fiunt. Tum partes altus in omnes
crevit in immensum (sic di statuistis) et omne
cum tot sideribus caelum requievit in illo.
Clauserat Hippotades aeterno carcere ventos
admonitorque operum caelo clarissimus alto
665 Lucifer ortus erat; pennis ligat ille resumptis
parte ab utraque pedes teloque accingitur unco
et liquidum motis talaribus aera findit.
Gentibus innumeris circumque infraque relictis,
Aethiopum populos Cepheiaque conspicit arva.
670 Illic immeritam maternae pendere linguae
Andromedan poenas iniustus iusserat Ammon.
Quam simul ad duras religatam bracchia cautes
vidit Abantiades (nisi quod levis aura capillos
moverat et tepido manabant lumina fletu,
675 marmoreum ratus esset opus), trahit inscius ignes
et stupet; eximiae correptus imagine formae
paene suas quatere est oblitus in aere pennas.
Ut stetit: ‘O’ dixit ‘non istis digna catenis,
sed quibus inter se cupidi iunguntur amantes,
680 pande requirenti nomen terraeque tuumque
et cur vincla geras.’ Primo silet illa nec audet
appellare virum virgo manibusque modestos
celasset vultus, si non religata fuisset;
lumina, quod potuit, lacrimis implevit obortis.
685 Saepius instanti, sua ne delicta fateri
nolle videretur, nomen terraeque suumque,
quantaque maternae fuerit fiducia formae,
indicat; et nondum memoratis omnibus unda
insonuit veniensque immenso belua ponto
690 imminet et latum sub pectore possidet aequor.
Conclamat virgo; genitor lugubris et una
mater adest, ambo miseri, sed iustius illa.
Nec secum auxilium, sed dignos tempore fletus
plangoremque ferunt, vinctoque in corpore adhaerent,
695 cum sic hospes ait: ‘Lacrimarum longa manere
tempora vos poterunt; ad opem brevis hora ferendam est.
Hanc ego si peterem Perseus Iove natus et illa
quam clausam implevit fecundo Iuppiter auro,
Gorgonis anguicomae Perseus superator et alis
700 aetherias ausus iactatis ire per auras,[2]
直到他们钻进附近的树丛,藏起来。
现在,他们仍不避人类,也不会伤害,
温柔的双龙还记得自己从前的事情。[1]
然而,夫妻两人虽变形,伟大的外孙[2] 珀尔修斯与阿特拉斯
605 却给了他们慰藉,被他击败的印度
敬拜他,亚该亚为他建造了众多庙宇。
唯有同宗的阿巴斯之子阿克里西俄斯[3]
仍然用高墙阻挡他进入自己的阿戈斯,
并且拿起武器对抗这位神,不承认
610 巴克斯是神王的血脉,他同样不肯相信
珀尔修斯是朱庇特的金雨和达那厄所生。
但是很快(真相的力量如此惊人),
他就后悔自己侮辱了酒神,也拒绝
接纳外孙。如今一位已擢升天界,
615 另一位正带着蛇发女怪的神奇残体,[4]
乘着呼啸的翅膀穿越驯顺的空气。
当这位征服者穿过利比亚沙漠上方,
戈耳工首级的滴滴鲜血从天而降,[5]
地面吸收之后便育出各种毒蛇,
620 从此,无数长虫就在这一带肆虐。
他在无垠的天空飘荡,被变换的风
裹挟,忽南忽北,仿佛一朵雨云。
从高邈的苍穹俯视下方辽远的大陆,
不知不觉间,他飞越了世界各处:
625 三次看见冰冷的大熊和巨蟹的螯钳,
时常在西边,时常又被卷到东边。
此刻,天色已晚,他不敢在夜里飞行,
就在阿特拉斯统治的西方国暂停,
打算在这里稍作休息,等晨星唤起
630 奥罗拉的火,奥罗拉唤起日神的车骑。
身形巨大、超过所有人的阿特拉斯
(伊阿佩托斯之子)就在此,西极的陆地
都归他掌管,还有位于喘息的太阳
神骥下、迎接疲惫战车的这片海洋。
635 他有千群羊、千群牛,都在草场逍遥
游荡,不受任何邻近民族的侵扰;
还有一棵树,闪烁的黄金叶子遮盖着
闪烁的黄金枝条和闪烁的黄金苹果。
“朋友,”珀尔修斯对他说,“如果你尊崇
640 高贵的出身,不瞒你,朱庇特是我父亲;
如果你敬佩功勋,我也有超凡的功勋。
我只求一餐、一宿而已。”可是主人
想起古老的神谕,忒弥斯曾经警告说:
“阿特拉斯,你树上的黄金终将被抢夺,
645 朱庇特之子将获得这份战利品和荣光。”[6]
为阻止此事,阿特拉斯用坚固的城墙
围住苹果园,交给一条巨龙看护,[7]
还禁止所有异乡人靠近自己的国土。
对珀尔修斯也一样,“走开,以免到时
650 你所吹嘘的功勋和朱庇特都救不了你!”
说完他开始动手,试图将青年推出门,
后者却不走,平和的语气已变得强硬。
珀尔修斯见力气落下风(谁能跟阿特拉斯
比力气?),便说,“既然你不屑我的友谊,[8]
655 那就收下这份礼物吧!”他将脸转向
一边,左手亮出梅杜萨的可怕脸庞。
阿特拉斯虽巨大,仍无法抵挡,变成山。[9]
胡须和头发化作森林,手臂和双肩
化作山脊,原来的头颅化作峰巅,
660 骨头化作石块。然后,朝各方扩展,
他变得无比雄阔(众神,是你们的旨意),
整个天穹和众多星辰都在此休息。
埃俄洛斯已将风关进永恒的监狱,[10] 珀尔修斯与安德罗墨达
灿烂的晨星已在高空升起,催促
665 人们开始工作。珀尔修斯将翅膀
重新在自己的双足绑好,腰间插上
弯剑,借踝部的神翼穿过澄澈的天宇。
已经飞越在下方伸展的无数国度,
他望见刻甫斯统治的土地埃塞俄比亚。[11]
670 那里,不公的阿蒙神下令,安德罗墨达[12]
(虽然无辜)为母亲僭越的舌头赎罪。[13]
她的双臂绑在坚硬的岩石上,若非
轻风拂动她头发,她眼中流着热泪,
阿巴斯的后裔看见她时,就差点以为[14]
675 这是一座大理石雕像。不自觉燃起
爱火,他目瞪口呆,被她非凡的美丽
俘虏,几乎忘记在空中扇动翼翅。
降落后他说,“这样的锁链不该捆着你,
让热切情侣彼此相系的锁链才适宜。[15]
680 告诉我,这是哪里,你叫什么名字,
为何被绑在此地?”她最初保持沉默,
身为处女,她不敢与男子搭腔,倘若
不是手被捆,她真想遮住自己的羞容,
她只能用眼神和盈眶的泪水表达感情。
685 被青年一再催问,为免对方觉得她
在隐瞒什么罪过,她方才讲出国家
和自己的名字,以及她母亲如何夸耀
其容貌。话还未说完,波浪突然咆哮,
一只怪兽已开始逼近,从无垠的深渊
690 探出头,巨大的胸膛占据辽阔的海面。
少女高声惊叫,痛苦的父亲和母亲
站在身边,两人都伤心,她自然更伤心。
他们并不能帮她,只带来泪水与哀叹
(与场合相称),守在被缚的女儿身边。
695 陌生人说道:“想哭,你们此后可以
哭到永恒,救援的机会却一闪即逝。
如果我愿意娶她,我,珀尔修斯,父亲
是朱庇特,母亲在囚禁中因他的金雨怀孕,
珀尔修斯,蛇发戈耳工的征服者,乘着
700 颤动的翅膀穿越天空的勇士——我
[1] Hardie(1990)指出,卡德摩斯夫妇最终变龙,说明他以为已征服的荒野从未被征服,始终包围并逐渐吞噬着忒拜。
[2] “伟大的外孙”指酒神巴克斯。
[3] 阿克里西俄斯的女儿达那厄(Danae)为朱庇特生下了著名的珀尔修斯(Perseus)。Cole(2004)指出,奥维德和他所参考的卡斯托尔的《世代纪》(Chronologia)都让阿戈斯的王室始于伊纳科斯,止于阿克里西俄斯(也可推至其外孙珀尔修斯)。
[4] “蛇发女怪”对应的原文是viperei monstri(多蛇的怪物),指梅杜萨(Medusa),“神奇残体”指她被珀尔修斯砍下的头,因为看见它的人都会变成石块。
[5] 戈耳工(Gorgon)是梅杜萨姐妹的统称,其名称源于古希腊语gorgos(可怕的),她们都是福尔科斯(Phorcus或Phorcys)的女儿。除了梅杜萨,还有斯忒诺(Stheno)和欧律阿勒(Euryale)。
[6] 忒弥斯指的是朱庇特的另一位儿子海格力斯。
[7] 这条龙名叫拉冬(Ladon)。
[8] 注者和译者对这行的理解争议较大。我认为,parvi(小)是表示价值的属格,tibi是表示判断者和利害关系的与格,gratia nostra在拉丁语中比较含混,既可以指“我的恩惠”,也可以指别人对我的恩惠,这里可以理解为“你对我的恩惠”。直译出来有两种可能:(1)既然我的恩惠(好意、友谊)在你眼中不值一提;(2)既然你对我的恩惠(好意、友谊)在你眼中不值一提。第一种可能性更大。但无论哪种,重心都在某种友谊或善意的关系上。
[9] 即北非西部的阿特拉斯山脉。
[10] “埃俄洛斯”对应的原文是Hippotades(希波塔斯之子),希波塔斯(Hippotas或Hippotes)是埃俄洛斯的父亲。关于埃俄洛斯的家族渊源,参考本书第一卷263行的注释。
[11] 刻甫斯(Cepheus)是传说中埃及国王柏罗斯或者腓尼基国王菲尼克斯(Phoenix)的儿子。
[12] 阿蒙神(Ammon)在利比亚沙漠中有神庙,古希腊罗马人一般都将他视为宙斯(朱庇特)。安德罗墨达(Andromeda)是埃塞俄比亚公主。
[13] 她母亲卡西俄珀(Cassiope)胆敢将自己的美与海神涅柔斯的女儿相提并论。
[14] “阿巴斯的后裔”指珀尔修斯。
[15] Segal(1971)认为在678-679行,罗马爱情哀歌的优雅和机智侵入了一个典型的英雄时代场景,这样的例子体现了《变形记》与传统史诗在气质上的差异。