oris Cerberei spumas et virus Echidnae
erroresque vagos caecaeque oblivia mentis
et scelus et lacrimas rabiemque et caedis amorem,
omnia trita simul, quae sanguine mixta recenti
505 coxerat aere cavo, viridi versata cicuta;
dumque pavent illi, vertit furiale venenum
pectus in amborum praecordiaque intima movit.
Tum face iactata per eundem saepius orbem,
consequitur motis velociter ignibus ignes.
510 Sic victrix iussique potens ad inania magni
regna redit Ditis sumptumque recingitur anguem.
Protinus Aeolides media furibundus in aula
clamat: ‘Io, comites, his retia tendite silvis!
Hic modo cum gemina visa est mihi prole leaena’;
515 utque ferae sequitur vestigia coniugis amens
deque sinu matris ridentem et parva Learchum
bracchia tendentem rapit et bis terque per auras
more rotat fundae rigidoque infantia saxo
discutit ora ferox. Tum denique concita mater,
520 seu dolor hoc fecit seu sparsi causa veneni,
exululat passisque fugit male sana capillis
teque ferens parvum nudis, Melicerta, lacertis:
‘Euhoe Bacche’, sonat; Bacchi sub nomine Iuno
risit et: ‘Hos usus praestet tibi’ dixit ‘alumnus.’
525 Imminet aequoribus scopulus; pars ima cavatur
fluctibus et tectas defendit ab imbribus undas,
summa riget frontemque in apertum porrigit aequor.
Occupat hunc (vires insania fecerat) Ino
seque super pontum nullo tardata timore
530 mittit onusque suum; percussa recanduit unda.
At Venus immeritae neptis miserata labores,
sic patruo blandita suo est: ‘O numen aquarum,
proxima cui caelo cessit, Neptune, potestas,
magna quidem posco, sed tu miserere meorum,
535 iactari quos cernis in Ionio immenso,
et dis adde tuis. Aliqua et mihi gratia ponto est,
si tamen in medio quondam concreta profundo
spuma fui Graiumque manet mihi nomen ab illa.’
Annuit oranti Neptunus et abstulit illis
540 quod mortale fuit maiestatemque verendam
imposuit nomenque simul faciemque novavit
Leucotheeque deum cum matre Palaemona dixit.[1]
Sidoniae comites, quantum valuere, secutae
signa pedum, primo videre novissima saxo;
545 nec dubium de morte ratae, Cadmeida palmis
deplanxere domum, scissae cum veste capillos,
utque parum iustae nimiumque in paelice saevae
invidiam fecere deae. Convicia Iuno
non tulit et: ‘Faciam vos ipsas maxima’ dixit
550 ‘saevitiae monimenta meae.’ Res dicta secuta est.
Nam quae praecipue fuerat pia: ‘Persequar’ inquit
‘in freta reginam’ saltumque datura moveri
haud usquam potuit scopuloque affixa cohaesit.
Altera, dum solito temptat plangore ferire
555 pectora, temptatos sensit riguisse lacertos;
illa, manus ut forte tetenderat in maris undas,
saxea facta manus in easdem porrigit undas;
huius, ut arreptum laniabat vertice crinem,
duratos subito digitos in crine videres;
560 quo quaeque in gestu deprensa est, haesit in illo.
Pars volucres factae; quae nunc quoque gurgite in illo
aequora destringunt summis Ismenides alis.
Nescit Agenorides natam parvumque nepotem
aequoris esse deos; luctu serieque malorum
565 victus et ostentis, quae plurima viderat, exit
conditor urbe sua, tamquam fortuna locorum,
non sua se premeret; longisque erroribus actus
contigit Illyricos profuga cum coniuge fines.
Iamque malis annisque graves, dum prima retractant
570 fata domus releguntque suos sermone labores:
‘Num sacer ille mea traiectus cuspide serpens’
Cadmus ait ‘fuerat, tum cum Sidone profectus
vipereos sparsi per humum, nova semina, dentes?
Quem si cura deum tam certa vindicat ira,
575 ipse precor serpens in longam porrigar alvum.’
Dixit et ut serpens in longam tenditur alvum
durataeque cuti squamas increscere sentit
nigraque caeruleis variari corpora guttis
in pectusque cadit pronus commissaque in unum
580 paulatim tereti tenuantur acumine crura.
Bracchia iam restant; quae restant bracchia tendit
et lacrimis per adhuc humana fluentibus ora:
‘Accede, o coniunx, accede, miserrima’ dixit
‘dumque aliquid superest de me, me tange manumque
585 accipe, dum manus est, dum non totum occupat anguis.’
Ille quidem vult plura loqui, sed lingua repente
in partes est fissa duas; nec verba loquenti
sufficiunt, quotiensque aliquos parat edere questus,
sibilat; hanc illi vocem natura reliquit.
590 Nuda manu feriens exclamat pectora coniunx:
‘Cadme, mane, teque, infelix, his exue monstris.
Cadme, quid hoc? Ubi pes? Ubi sunt umerique manusque
et color et facies et, dum loquor, omnia? Cur non
me quoque, caelestes, in eandem vertitis anguem?’
595 Dixerat; ille suae lambebat coniugis ora
inque sinus caros, veluti cognosceret, ibat
et dabat amplexus assuetaque colla petebat.
Quisquis adest (aderant comites) terretur; at illa
lubrica permulcet cristati colla draconis
600 et subito duo sunt iunctoque volumine serpunt,
[1] Leucotheeque=Leucothoeque
冥犬口中的唾沫、怪物许德拉的毒液、[1]
心智阻塞之后的健忘、莫名的幻觉、
罪行、眼泪、疯狂的怒火和屠戮之爱——
全部混合在一起,掺入鲜血,放在
505 空心的铜锅里烹制,用绿色毒芹茎搅拌。
两人颤栗间,她将致疯的毒汁翻转,
倒入他们的胸膛,搅动最深的脏腑。
然后,她反复在空中画圈,挥舞火炬,
让新火迅速跟随已经催生的旧火。
510 她完成了任务,胜利回到伟大迪斯的[2]
虚幻王国,取下了系在腰间的蛇环。
阿塔玛斯立刻发了疯,在王宫中间
高喊,“快来,同伴们,在这森林里张网!
一头带两只幼崽的母狮刚被我撞上。”[3]
515 如跟踪野兽,他痴癫地跟踪妻子的脚迹,
抢走在母亲胸前欢笑的勒阿尔科斯
(他伸着稚嫩的手臂),仿佛拽着投石机,
在空中旋转两三圈,对着坚硬的岩石,
凶狠地撞碎了婴孩的骨头。母亲最终[4]
520 被激怒,或是因痛苦,或是毒素的作用,
她大声尖叫,披散着头发,癫狂地逃走,
用赤裸的手臂将你,梅里凯尔特斯,紧搂。[5]
她喊着,“嗷嚄,巴克斯!”听到巴克斯之名,
朱诺冷笑道,“愿养子给你带来好运!”
525 岸边有一处巨岩,底部被海浪掏空,
为下方的波涛遮挡着雨水,山顶
极陡峭,向前伸出眉额,悬在海上。
伊诺爬上绝壁(疯狂给了她力量),
没任何恐惧和犹豫,带着怀中的负担[6]
530 跳入了深渊,入水处雪白的浪花飞溅。
可是维纳斯同情无辜外孙女的遭遇,[7]
如此恳求她的伯父:“万水的君主,
涅普顿,权力仅次于天界的尊贵神灵,
我所求的确非分,但请垂怜我亲人,
535 你看见他们在辽阔的伊奥尼亚海颠簸,
请让其成为你的下神!海应当善待我,
想想我曾经是深海中央形成的浪花,
我的希腊名也是源于这一则佳话。”[8]
涅普顿同意了她的祈求,取走母子
540 身上的凡质,赐以令人敬畏的威仪,
同时改变了他们的名字和形貌,将母亲
称为琉科忒娅,将孩子称为帕莱蒙。[9]
她的西顿侍女们尽其所能跟随她,[10]
只在悬崖的边缘看见她纵身跳下,
545 毫不怀疑她已经死去,拍打胸膛,
为卡德摩斯家哀恸,撕扯头发和衣裳。
她们也愤怒地谴责女神太不公正,
对情敌太狠心。朱诺实在无法容忍
她们的议论:“说我残忍,我就让你们
550 成为残忍的最大见证。”威胁成真。
一位尤其忠心的侍女说,“我要追随
王后跳海。”她正欲行动,已无法挪开
步子,凝固在原处,紧紧贴着巉岩;
另一位试图拍打胸膛,如平时一般,
555 却感觉尝试举起的手臂已经变僵;
这位的胳膊碰巧已伸到波涛上方,
人变成石头,手仍指向同一片海面;
那位正揪住头发撕扯,你会看见
她插入发间的指头变硬,不再动弹:
560 每块石像都停在神力袭来的瞬间。
还有人化作鸟,这些昔日的忒拜女人
如今仍乘着翅膀,在附近海面逡巡。
阿革诺耳之子不知道女儿和小外孙[11] 卡德摩斯变龙
已变成海神,他被哀痛、连串的厄运
565 还有已目睹的太多异象压垮,逃离
亲手创立的城市,仿佛受地域的煞气
而非自己的天命催迫。他和妻子
漂泊多年后抵达伊利里亚的土地。[12]
不堪苦难和年岁的重负,他们回忆着
570 家族最初的不幸,历数此后的灾劫。
“难道我用长矛刺穿的是一条神龙?”
卡德摩斯说,“当我离开西顿,在土中
撒下龙的牙齿——闻所未闻的种子?
若如此精准的怒火表明神复仇的旨意,
575 我祈求他们把我变成长长的一条龙。”
他说完,腹部果真像龙一样拉长,
感觉已变硬的皮肤开始长出鳞片,
黑色的身体点缀着众多蓝色的斑点,
他向前倒下,伏在胸膛上,双腿合为
580 一体,逐渐向后缩小成一个尖尾。
手臂仍然在,他伸出仍是手臂的部位,
依然未脱人形的脸颊淌满了泪水:
“过来,快过来,我最可怜的爱妻,”他说,
“趁我还残留些许部分,抚摸我,握着
585 我的手,趁我还有手,还没完全化作龙。”
他的确想说更多,但舌头突然裂成
两条,他再也无法吐出任何词语,
每当他试图向她发出某种哀诉,
都只能嘶嘶,自然只留下这种音调,
590 妻子用手捶打着赤裸的胸膛,喊道:
“卡德摩斯,留下,脱掉这身怪形状。
这是怎么啦?你的脚呢?还有手和肩膀?
肤色、脸庞,我说话的当儿,都去了哪里?
神啊,为何不把我也变成相同的样子?”
595 她说完,卡德摩斯舔着妻子的脸,
爬进挚爱的胸怀,仿佛一切未变,
拥抱她,缠住自己太过熟悉的颈项。
无论谁在旁(侍从就在)都会惊惶,
她却爱抚着带冠大龙的光滑脖颈——
600 忽然出现了两条龙,交缠着往前爬行,
[1] 这一行原文的Echidnae本义是“雌性蝰蛇”,实际指海格力斯在勒尔纳沼泽杀死的怪物许德拉(Hydra)。
[2] 迪斯即普鲁托。
[3] 母狮和幼崽指他的妻儿。Hardie(1990)指出,阿塔玛斯重复了阿高厄杀死彭透斯之时的狩猎幻觉。事实上,本书第三卷和第四卷中的忒拜人都迷恋狩猎,狩猎几乎成了忒拜人从城市重返荒野的一个隐喻。伊诺的愤怒出逃与《埃涅阿斯纪》第七卷中阿玛塔(Amata,埃涅阿斯妻子拉维妮娅的母亲)的行为相似,两人在疯狂时都喊着“嗷嚄,巴克斯!”。
[4] 这是奥维德的神话版本,欧里庇得斯说阿塔玛斯在狩猎时杀死了儿子勒阿尔科斯(Learchus)。
[5] 原文的Melicerta是Melicertes(梅里凯尔特斯)的古希腊语呼格,梅里凯尔特斯是阿塔玛斯夫妇的另一个儿子。
[6] “怀中的负担”指梅里凯尔特斯。
[7] 因为卡德摩斯妻子哈尔莫尼娅是维纳斯女儿,伊诺是哈尔莫尼娅的女儿,所以伊诺是维纳斯的外孙女。
[8] 维纳斯的希腊名字阿佛洛狄忒(Aphrodite)源于aphros(海里的浪花)。
[9] 琉科忒娅(Leucothea)字面意思是“白色女神”。帕莱蒙(Palaemon)是在海难中拯救人的神。Hardie(1990)指出,维纳斯为伊诺母子向涅普顿求情的一幕呼应着维吉尔《埃涅阿斯纪》中维纳斯为埃涅阿斯平安渡海而向涅普顿求情的片断(Aeneid 5.779ff.),琉科忒娅和帕莱蒙的封神也对应着埃涅阿斯的最终封神。但《变形记》里的结局并不能安慰卡德摩斯(因为他不知情),如下文所述,他也因为这些灾难抛弃了自己建立的忒拜城。这意味着朱诺针对忒拜王室的复仇至少取得了部分的成功,这与特洛伊人在意大利扎根是截然不同的。
[10] 这里的西顿指忒拜,因为忒拜创立者卡德摩斯是腓尼基人,而西顿是腓尼基城市。
[11] “阿革诺耳之子”指卡德摩斯。
[12] 伊利里亚(Illyria)在今天的巴尔干半岛西部,阿尔巴尼亚和代尔马提亚之间。