dumque fugit, tergo velamina lapsa reliquit.
Ut lea saeva sitim multa compescuit unda,
dum redit in silvas, inventos forte sine ipsa
ore cruentato tenues laniavit amictus.
105 Serius egressus vestigia vidit in alto
pulvere certa ferae totoque expalluit ore
Pyramus; ut vero vestem quoque sanguine tinctam
repperit: “Una duos” inquit “nox perdet amantes;
e quibus illa fuit longa dignissima vita,
110 nostra nocens anima est; ego te, miseranda, peremi,
in loca plena metus qui iussi nocte venires
nec prior huc veni. Nostrum divellite corpus
et scelerata fero consumite viscera morsu,
O quicumque sub hac habitatis rupe, leones.
115 Sed timidi est optare necem.” Velamina Thisbes
tollit et ad pactae secum fert arboris umbram
utque dedit notae lacrimas, dedit oscula vesti:
“Accipe nunc” inquit “nostri quoque sanguinis haustus.”
Quoque erat accinctus, demisit in ilia ferrum,
120 nec mora, ferventi moriens e vulnere traxit
et iacuit resupinus humo; cruor emicat alte,[1]
non aliter quam cum vitiato fistula plumbo
scinditur et tenui stridente foramine longas
eiaculatur aquas atque ictibus aera rumpit.
125 Arborei fetus adspergine caedis in atram
vertuntur faciem madefactaque sanguine radix
purpureo tingit pendentia mora colore.
Ecce metu nondum posito, ne fallat amantem,
illa redit iuvenemque oculis animoque requirit
130 quantaque vitarit narrare pericula gestit;
utque locum et visa cognoscit in arbore formam,
sic facit incertam pomi color; haeret, an haec sit.
Dum dubitat, tremebunda videt pulsare cruentum
membra solum retroque pedem tulit oraque buxo
135 pallidiora gerens, exhorruit aequoris instar,
quod tremit, exigua cum summum stringitur aura.
Sed postquam remorata suos cognovit amores,
percutit indignos claro plangore lacertos
et laniata comas amplexaque corpus amatum
140 vulnera supplevit lacrimis fletumque cruori
miscuit et gelidis in vultibus oscula figens:
“Pyrame,” clamavit “quis te mihi casus ademit?
Pyrame, responde; tua te carissima Thisbe
nominat; exaudi vultusque attolle iacentis.”[2]
145 Ad nomen Thisbes oculos iam morte gravatos
Pyramus erexit visaque recondidit illa.
Quae postquam vestemque suam cognovit et ense
vidit ebur vacuum: “Tua te manus” inquit “amorque
perdidit, infelix! Est et mihi fortis in unum
150 hoc manus, est et amor; dabit hic in vulnera vires.
Persequar exstinctum letique miserrima dicar
causa comesque tui; quique a me morte revelli
heu sola poteras, poteris nec morte revelli.
Hoc tamen amborum verbis estote rogati,
155 O multum miseri, meus illiusque parentes,
ut quos certus amor, quos hora novissima iunxit,
componi tumulo non invideatis eodem.
At tu, quae ramis arbor miserabile corpus
nunc tegis unius, mox es tectura duorum,
160 signa tene caedis pullosque et luctibus aptos
semper habe fetus, gemini monumenta cruoris.”
Dixit et aptato pectus mucrone sub imum
incubuit ferro, quod adhuc a caede tepebat.
Vota tamen tetigere deos, tetigere parentes;
165 nam color in pomo est, ubi permaturuit, ater,
quodque rogis superest, una requiescit in urna.’
Desierat; mediumque fuit breve tempus et orsa est
dicere Leuconoe; vocem tenuere sorores.
‘Hunc quoque, siderea qui temperat omnia luce,
170 cepit amor Solem; Solis referemus amores.
Primus adulterium Veneris cum Marte putatur
hic vidisse deus; videt hic deus omnia primus.
Indoluit facto Iunonigenaeque marito
furta tori furtique locum monstravit. At illi
175 et mens et quod opus fabrilis dextra tenebat
excidit; extemplo graciles ex aere catenas
retiaque et laqueos, quae lumina fallere possent,
elimat; non illud opus tenuissima vincant
stamina, non summo quae pendet aranea tigno;
180 utque levis tactus momentaque parva sequantur
efficit et lecto circumdata collocat apte.[3]
Ut venere torum coniunx et adulter in unum,
arte viri vinclisque nova ratione paratis
in mediis ambo deprensi amplexibus haerent.
185 Lemnius extemplo valvas patefecit eburnas
admisitque deos; illi iacuere ligati
turpiter; atque aliquis de dis non tristibus optat
sic fieri turpis; superi risere diuque
haec fuit in toto notissima fabula caelo.
190 Exigit indicii memorem Cythereia poenam
inque vices illum, tectos qui laesit amores,
laedit amore pari. Quid nunc, Hyperione nate,
forma colorque tibi radiataque lumina prosunt?
Nempe tuis omnes qui terras ignibus uris,
195 ureris igne novo; quique omnia cernere debes,
Leucothoen spectas et virgine figis in una,
quos mundo debes, oculos. Modo surgis Eoo
temperius caelo, modo serius incidis undis
spectandique mora brumalis porrigis horas;
200 deficis interdum vitiumque in lumina mentis
飛奔中,罩衣從身後滑落,留在原地。
兇猛的獅子飲足了泉水,澆滅了渴意,
正返回森林,碰巧發現無人的薄衫,
就用帶血的大嘴將它撕扯了一番。
105 皮拉莫斯出門稍晚,他在厚土中
看見野獸留下的腳印,一陣驚恐,
臉色慘白。他隨即又找到染血的衣服,
嘆道,‘一個夜晚毀掉了兩位情侶,
而且她比我更值得擁有長壽的福氣,
110 我的靈魂犯了罪。可憐人,是我害了你,
是我慫恿你來這個充滿恐懼的地點,
我居然還沒有先到!把我的身體扯爛,
用你們殘暴的嘴吞掉這可憎的血肉,
來吧,這塊巉岩下的所有獅子,動手!
115 但懦夫才空口求死。’他拾起提斯柏的衣衫,
帶到兩人曾約定的樹下,捧着這件
熟悉的東西一遍遍親吻,淚水難輟。
‘現在,’他喊道,‘你也不應拒絕我的血。’
他取下腰間的長劍,扎入自己的腹部,
120 又立刻用垂死之力從溫熱的傷口拔出。
他仰面倒在地上,血頓然高高迸射,
正如鉛材已朽壞,水管乍然破裂,[1]
從嘶嘶作響的細小孔隙中不斷噴出
一道道狹長的液柱,猛烈撲向高處。
125 樹的果實濺滿了鮮血,白色被裹進
新的一層暗色中,血沿着濕漉漉的根
向上滲透,染紫了懸掛的一顆顆桑葚。
這時她驚魂未定,卻又怕情人空等,
便往原處走,眼睛和靈魂四下搜索,
130 急於告訴他,自己剛逃過多可怕的威脅。
雖然她認出了這個地方和桑樹的樣子,
見到果實的顏色,她卻不能不猶疑。
躊躇間,她忽然瞥見地面血泊中抽搐的
身體,頓時驚退了一步,臉色變得[2]
135 煞白,渾身不停地哆嗦,彷彿海面
有微風掠過,水波起伏,上下震顫。
然而片刻後,她發覺這竟是皮拉莫斯,
不禁大聲哀哭,拍打無辜的手臂,
撕扯頭髮。接着她摟住愛人的身體,
140 淚水落滿了傷口,和血混在一起。
她吻着冰涼的臉頰,喊道,‘皮拉莫斯,
到底怎樣的災難從我手中奪走了你?
回答我,皮拉莫斯!是你深愛的提斯柏
在叫你,聽見了嗎?抬頭啊,別不理我。’[3]
145 聽到提斯柏的名字,他抬起被死神沉沉
壓住的雙目,望了她一眼,又重新合緊。
她看見自己的衣服和空空的象牙劍鞘,
‘是你自己的這雙手和你的愛,’她嘆道,
‘毀了你,不幸的人!我也有勇敢的手,
150 我也有愛,我也有力量給自己這傷口。
我會隨你去死,我會被稱作你悲劇的
肇因和伴侶,原本只有死能夠從我
身邊搶走你,現在就連它也不可能!
但在一件事上,你們一定要聽我們,
155 我可憐的父親母親,他的父親母親,
靠忠誠愛情和最後時辰結合的這對人,
你們千萬別禁止葬在同一座墳里!
樹啊,此刻只有一具悲慘的屍體
在你陰翳下,第二具你很快也會遮蔽,
160 留住我們的血跡,永結深暗的果實,
宜於哀悼,以紀念我們雙重的死亡。’
說完,她將劍鋒置於胸膛的下方,
決然撲向那仍然沾着溫血的尖刃。
她的祈求感動了天神,感動了親人:
165 當桑葚熟透,它的顏色果然是紫紅,
兩人火葬的骨灰安息於同一隻瓮中。”[4]
她的故事結束了,片刻後琉科諾厄[5] 馬爾斯與維納斯
接過話茬,姐妹們都斂聲聽她敘說:
“以光芒統治萬物的太陽神同樣被愛情[6]
170 俘虜,就讓我們講講太陽神的秘聞。
傳說他最先看見維納斯與馬爾斯有染,[7]
沒錯,真相就是被這位神最先發現。
他激憤之餘,向愛神丈夫、朱諾之子[8]
透露了姦情和他們幽會的地點。理智
175 和手中正在打造的器具同時被伏爾甘
拋下,他立刻磨製了一套極細的銅鏈、
銅網和銅繩,這些都足以瞞過目光——
最細的紗線都無法與之媲美,從橫樑
高處懸下來的蛛網也只能相形見絀。
180 他確保它會因最輕的觸碰、最小的動作
而啟動,然後嫻熟地布設在床的周圍。
當他的妻子和情夫在同一張睡塌依偎,
就都中了招,被這種新奇的鎖鏈困住,
兩具緊緊擁抱的裸體被緊緊綁縛。
185 火神伏爾甘立刻掀開兩扇象牙門,[9]
並喚其他神進來,不能動彈的兩位神
深感羞辱,某些輕浮的旁觀者卻盼望
享受這樣的羞辱。眾神鬨笑,很長
時間,這都是天界津津樂道的故事。
190 維納斯記恨日神的出賣,對他施以[10]
報復,既然他傷害自己隱秘的戀情,
她也以愛為武器。如今,許珀里翁
之子,你的俊美儀容、燦爛光芒有何益?[11] 日神與琉科托厄
你雖以你的火焰烤炙着萬方土地,
195 自己卻被新火烤;你本應注視眾生,
那雙應環顧宇宙的眼睛卻聚焦於一人——
少女琉科托厄。有時你提前在東方
升起,有時你延後落入海中,凝望
流連,不覺間拉長了隆冬白晝的時間;
200 你經常淪入黑暗,心靈的疾患蔓延
[1] 根據古羅馬建築學家維特魯威(M. Vitruvius Pollio)的說法,古羅馬城市中已經鋪設鉛管,運輸乾淨的生活用水。
[2] 古羅馬人習慣用buxo pallidiora(比黃楊樹還蒼白)這個說法來形容臉色,譯成漢語感覺很怪異,而拉丁語buxum(黃楊樹)這個詞本身並沒顏色信息,不存在漢語這種顏色衝突。所以我忽略了這個比喻。
[3] 這行原文中的vultusque attolle iacentis直譯是“抬起你低垂的頭”,效果不好,這裡的譯文稍有發揮。
[4] Anderson(1995)注意到,由於這個故事是一位女性講述的,提斯柏在故事中的分量比皮拉莫斯重,特別是桑樹永久變化前的這段話是她說的,是她促成了這種變化。Anderson還評論道,皮拉莫斯和提斯柏是整部《變形記》中最能體現男女相悅理想的故事。莎士比亞在《仲夏夜之夢》(A Midsummer Night’s Dream)的劇中劇里安排了這個故事的戲仿版。
[5] 琉科諾厄(Leuconoe)是閔亞斯的另一位女兒。
[6] 這裡的太陽神是阿波羅,不是赫利俄斯。
[7] 維納斯(Venus)是古羅馬宗教的愛神、美神、豐饒神和勝利之神,後來與古希臘神話中的阿佛洛狄特(Aphrodite)混同,她的拉丁文名字意思是“優雅”。馬爾斯(Mars)是古羅馬宗教的戰神,地位僅次於朱庇特,後來與古希臘宗教中的阿瑞斯(Ares)混同。
[8] 愛神丈夫、朱諾之子是火神伏爾甘,奧維德將伏爾甘稱為“朱諾之子”,或許是暗指他是朱諾單獨所生,這是一種流行的說法,另一種說法則認為他是朱庇特和朱諾共同生育的唯一孩子。
[9] “伏爾甘”對應的原文是Lemnius(萊姆諾斯人),參考第二卷第757行的注釋。
[10] “維納斯”對應的原文是Cythereia(庫泰拉女神),因為她出生在庫泰拉島(Cythera)附近的海域。
[11] 許珀里翁(Hyperion)是十二提坦神之一,天空神和大地神的兒子,有時被視為最古老的太陽神,但更多時候他的兒子赫利俄斯(Helios)才被看作第一代太陽神和太陽的化身。嚴格地說,許珀里翁之子是赫利俄斯,但奧維德這裡顯然指的是阿波羅。