dumque fugit, tergo velamina lapsa reliquit.
Ut lea saeva sitim multa compescuit unda,
dum redit in silvas, inventos forte sine ipsa
ore cruentato tenues laniavit amictus.
105 Serius egressus vestigia vidit in alto
pulvere certa ferae totoque expalluit ore
Pyramus; ut vero vestem quoque sanguine tinctam
repperit: “Una duos” inquit “nox perdet amantes;
e quibus illa fuit longa dignissima vita,
110 nostra nocens anima est; ego te, miseranda, peremi,
in loca plena metus qui iussi nocte venires
nec prior huc veni. Nostrum divellite corpus
et scelerata fero consumite viscera morsu,
O quicumque sub hac habitatis rupe, leones.
115 Sed timidi est optare necem.” Velamina Thisbes
tollit et ad pactae secum fert arboris umbram
utque dedit notae lacrimas, dedit oscula vesti:
“Accipe nunc” inquit “nostri quoque sanguinis haustus.”
Quoque erat accinctus, demisit in ilia ferrum,
120 nec mora, ferventi moriens e vulnere traxit
et iacuit resupinus humo; cruor emicat alte,[1]
non aliter quam cum vitiato fistula plumbo
scinditur et tenui stridente foramine longas
eiaculatur aquas atque ictibus aera rumpit.
125 Arborei fetus adspergine caedis in atram
vertuntur faciem madefactaque sanguine radix
purpureo tingit pendentia mora colore.
Ecce metu nondum posito, ne fallat amantem,
illa redit iuvenemque oculis animoque requirit
130 quantaque vitarit narrare pericula gestit;
utque locum et visa cognoscit in arbore formam,
sic facit incertam pomi color; haeret, an haec sit.
Dum dubitat, tremebunda videt pulsare cruentum
membra solum retroque pedem tulit oraque buxo
135 pallidiora gerens, exhorruit aequoris instar,
quod tremit, exigua cum summum stringitur aura.
Sed postquam remorata suos cognovit amores,
percutit indignos claro plangore lacertos
et laniata comas amplexaque corpus amatum
140 vulnera supplevit lacrimis fletumque cruori
miscuit et gelidis in vultibus oscula figens:
“Pyrame,” clamavit “quis te mihi casus ademit?
Pyrame, responde; tua te carissima Thisbe
nominat; exaudi vultusque attolle iacentis.”[2]
145 Ad nomen Thisbes oculos iam morte gravatos
Pyramus erexit visaque recondidit illa.
Quae postquam vestemque suam cognovit et ense
vidit ebur vacuum: “Tua te manus” inquit “amorque
perdidit, infelix! Est et mihi fortis in unum
150 hoc manus, est et amor; dabit hic in vulnera vires.
Persequar exstinctum letique miserrima dicar
causa comesque tui; quique a me morte revelli
heu sola poteras, poteris nec morte revelli.
Hoc tamen amborum verbis estote rogati,
155 O multum miseri, meus illiusque parentes,
ut quos certus amor, quos hora novissima iunxit,
componi tumulo non invideatis eodem.
At tu, quae ramis arbor miserabile corpus
nunc tegis unius, mox es tectura duorum,
160 signa tene caedis pullosque et luctibus aptos
semper habe fetus, gemini monumenta cruoris.”
Dixit et aptato pectus mucrone sub imum
incubuit ferro, quod adhuc a caede tepebat.
Vota tamen tetigere deos, tetigere parentes;
165 nam color in pomo est, ubi permaturuit, ater,
quodque rogis superest, una requiescit in urna.’
Desierat; mediumque fuit breve tempus et orsa est
dicere Leuconoe; vocem tenuere sorores.
‘Hunc quoque, siderea qui temperat omnia luce,
170 cepit amor Solem; Solis referemus amores.
Primus adulterium Veneris cum Marte putatur
hic vidisse deus; videt hic deus omnia primus.
Indoluit facto Iunonigenaeque marito
furta tori furtique locum monstravit. At illi
175 et mens et quod opus fabrilis dextra tenebat
excidit; extemplo graciles ex aere catenas
retiaque et laqueos, quae lumina fallere possent,
elimat; non illud opus tenuissima vincant
stamina, non summo quae pendet aranea tigno;
180 utque levis tactus momentaque parva sequantur
efficit et lecto circumdata collocat apte.[3]
Ut venere torum coniunx et adulter in unum,
arte viri vinclisque nova ratione paratis
in mediis ambo deprensi amplexibus haerent.
185 Lemnius extemplo valvas patefecit eburnas
admisitque deos; illi iacuere ligati
turpiter; atque aliquis de dis non tristibus optat
sic fieri turpis; superi risere diuque
haec fuit in toto notissima fabula caelo.
190 Exigit indicii memorem Cythereia poenam
inque vices illum, tectos qui laesit amores,
laedit amore pari. Quid nunc, Hyperione nate,
forma colorque tibi radiataque lumina prosunt?
Nempe tuis omnes qui terras ignibus uris,
195 ureris igne novo; quique omnia cernere debes,
Leucothoen spectas et virgine figis in una,
quos mundo debes, oculos. Modo surgis Eoo
temperius caelo, modo serius incidis undis
spectandique mora brumalis porrigis horas;
200 deficis interdum vitiumque in lumina mentis
飞奔中,罩衣从身后滑落,留在原地。
凶猛的狮子饮足了泉水,浇灭了渴意,
正返回森林,碰巧发现无人的薄衫,
就用带血的大嘴将它撕扯了一番。
105 皮拉莫斯出门稍晚,他在厚土中
看见野兽留下的脚印,一阵惊恐,
脸色惨白。他随即又找到染血的衣服,
叹道,‘一个夜晚毁掉了两位情侣,
而且她比我更值得拥有长寿的福气,
110 我的灵魂犯了罪。可怜人,是我害了你,
是我怂恿你来这个充满恐惧的地点,
我居然还没有先到!把我的身体扯烂,
用你们残暴的嘴吞掉这可憎的血肉,
来吧,这块巉岩下的所有狮子,动手!
115 但懦夫才空口求死。’他拾起提斯柏的衣衫,
带到两人曾约定的树下,捧着这件
熟悉的东西一遍遍亲吻,泪水难辍。
‘现在,’他喊道,‘你也不应拒绝我的血。’
他取下腰间的长剑,扎入自己的腹部,
120 又立刻用垂死之力从温热的伤口拔出。
他仰面倒在地上,血顿然高高迸射,
正如铅材已朽坏,水管乍然破裂,[1]
从嘶嘶作响的细小孔隙中不断喷出
一道道狭长的液柱,猛烈扑向高处。
125 树的果实溅满了鲜血,白色被裹进
新的一层暗色中,血沿着湿漉漉的根
向上渗透,染紫了悬挂的一颗颗桑葚。
这时她惊魂未定,却又怕情人空等,
便往原处走,眼睛和灵魂四下搜索,
130 急于告诉他,自己刚逃过多可怕的威胁。
虽然她认出了这个地方和桑树的样子,
见到果实的颜色,她却不能不犹疑。
踌躇间,她忽然瞥见地面血泊中抽搐的
身体,顿时惊退了一步,脸色变得[2]
135 煞白,浑身不停地哆嗦,仿佛海面
有微风掠过,水波起伏,上下震颤。
然而片刻后,她发觉这竟是皮拉莫斯,
不禁大声哀哭,拍打无辜的手臂,
撕扯头发。接着她搂住爱人的身体,
140 泪水落满了伤口,和血混在一起。
她吻着冰凉的脸颊,喊道,‘皮拉莫斯,
到底怎样的灾难从我手中夺走了你?
回答我,皮拉莫斯!是你深爱的提斯柏
在叫你,听见了吗?抬头啊,别不理我。’[3]
145 听到提斯柏的名字,他抬起被死神沉沉
压住的双目,望了她一眼,又重新合紧。
她看见自己的衣服和空空的象牙剑鞘,
‘是你自己的这双手和你的爱,’她叹道,
‘毁了你,不幸的人!我也有勇敢的手,
150 我也有爱,我也有力量给自己这伤口。
我会随你去死,我会被称作你悲剧的
肇因和伴侣,原本只有死能够从我
身边抢走你,现在就连它也不可能!
但在一件事上,你们一定要听我们,
155 我可怜的父亲母亲,他的父亲母亲,
靠忠诚爱情和最后时辰结合的这对人,
你们千万别禁止葬在同一座坟里!
树啊,此刻只有一具悲惨的尸体
在你阴翳下,第二具你很快也会遮蔽,
160 留住我们的血迹,永结深暗的果实,
宜于哀悼,以纪念我们双重的死亡。’
说完,她将剑锋置于胸膛的下方,
决然扑向那仍然沾着温血的尖刃。
她的祈求感动了天神,感动了亲人:
165 当桑葚熟透,它的颜色果然是紫红,
两人火葬的骨灰安息于同一只瓮中。”[4]
她的故事结束了,片刻后琉科诺厄[5] 马尔斯与维纳斯
接过话茬,姐妹们都敛声听她叙说:
“以光芒统治万物的太阳神同样被爱情[6]
170 俘虏,就让我们讲讲太阳神的秘闻。
传说他最先看见维纳斯与马尔斯有染,[7]
没错,真相就是被这位神最先发现。
他激愤之余,向爱神丈夫、朱诺之子[8]
透露了奸情和他们幽会的地点。理智
175 和手中正在打造的器具同时被伏尔甘
抛下,他立刻磨制了一套极细的铜链、
铜网和铜绳,这些都足以瞒过目光——
最细的纱线都无法与之媲美,从横梁
高处悬下来的蛛网也只能相形见绌。
180 他确保它会因最轻的触碰、最小的动作
而启动,然后娴熟地布设在床的周围。
当他的妻子和情夫在同一张睡塌依偎,
就都中了招,被这种新奇的锁链困住,
两具紧紧拥抱的裸体被紧紧绑缚。
185 火神伏尔甘立刻掀开两扇象牙门,[9]
并唤其他神进来,不能动弹的两位神
深感羞辱,某些轻浮的旁观者却盼望
享受这样的羞辱。众神哄笑,很长
时间,这都是天界津津乐道的故事。
190 维纳斯记恨日神的出卖,对他施以[10]
报复,既然他伤害自己隐秘的恋情,
她也以爱为武器。如今,许珀里翁
之子,你的俊美仪容、灿烂光芒有何益?[11] 日神与琉科托厄
你虽以你的火焰烤炙着万方土地,
195 自己却被新火烤;你本应注视众生,
那双应环顾宇宙的眼睛却聚焦于一人——
少女琉科托厄。有时你提前在东方
升起,有时你延后落入海中,凝望
流连,不觉间拉长了隆冬白昼的时间;
200 你经常沦入黑暗,心灵的疾患蔓延
[1] 根据古罗马建筑学家维特鲁威(M. Vitruvius Pollio)的说法,古罗马城市中已经铺设铅管,运输干净的生活用水。
[2] 古罗马人习惯用buxo pallidiora(比黄杨树还苍白)这个说法来形容脸色,译成汉语感觉很怪异,而拉丁语buxum(黄杨树)这个词本身并没颜色信息,不存在汉语这种颜色冲突。所以我忽略了这个比喻。
[3] 这行原文中的vultusque attolle iacentis直译是“抬起你低垂的头”,效果不好,这里的译文稍有发挥。
[4] Anderson(1995)注意到,由于这个故事是一位女性讲述的,提斯柏在故事中的分量比皮拉莫斯重,特别是桑树永久变化前的这段话是她说的,是她促成了这种变化。Anderson还评论道,皮拉莫斯和提斯柏是整部《变形记》中最能体现男女相悦理想的故事。莎士比亚在《仲夏夜之梦》(A Midsummer Night’s Dream)的剧中剧里安排了这个故事的戏仿版。
[5] 琉科诺厄(Leuconoe)是闵亚斯的另一位女儿。
[6] 这里的太阳神是阿波罗,不是赫利俄斯。
[7] 维纳斯(Venus)是古罗马宗教的爱神、美神、丰饶神和胜利之神,后来与古希腊神话中的阿佛洛狄特(Aphrodite)混同,她的拉丁文名字意思是“优雅”。马尔斯(Mars)是古罗马宗教的战神,地位仅次于朱庇特,后来与古希腊宗教中的阿瑞斯(Ares)混同。
[8] 爱神丈夫、朱诺之子是火神伏尔甘,奥维德将伏尔甘称为“朱诺之子”,或许是暗指他是朱诺单独所生,这是一种流行的说法,另一种说法则认为他是朱庇特和朱诺共同生育的唯一孩子。
[9] “伏尔甘”对应的原文是Lemnius(莱姆诺斯人),参考第二卷第757行的注释。
[10] “维纳斯”对应的原文是Cythereia(库泰拉女神),因为她出生在库泰拉岛(Cythera)附近的海域。
[11] 许珀里翁(Hyperion)是十二提坦神之一,天空神和大地神的儿子,有时被视为最古老的太阳神,但更多时候他的儿子赫利俄斯(Helios)才被看作第一代太阳神和太阳的化身。严格地说,许珀里翁之子是赫利俄斯,但奥维德这里显然指的是阿波罗。