coeperat), exsurgo laticesque inferre recentes
admoneo monstroque viam, quae ducat ad undas.[1]
Ipse quid aura mihi tumulo promittat ab alto
prospicio comitesque voco repetoque carinam.
605 “Adsumus en!” inquit sociorum primus Opheltes,
utque putat, praedam deserto nactus in agro
virginea puerum ducit per litora forma.
Ille mero somnoque gravis titubare videtur
vixque sequi; specto cultum faciemque gradumque:
610 nil ibi, quod credi posset mortale, videbam.
et sensi et dixi sociis: “Quod numen in isto
corpore sit, dubito, sed corpore numen in isto est.
Quisquis es, o faveas nostrisque laboribus adsis.
His quoque des veniam.” “Pro nobis mitte precari”
615 Dictys ait, quo non alius conscendere summas
ocior antemnas prensoque rudente relabi;
hoc Libys, hoc flavus, prorae tutela, Melanthus,
hoc probat Alcimedon et, qui requiemque modumque
voce dabat remis, animorum hortator, Epopeus,
620 hoc omnes alii: praedae tam caeca cupido est.
“Non tamen hanc sacro violari pondere pinum
perpetiar” dixi; “pars hic mihi maxima iuris,”
inque aditu obsisto. Furit audacissimus omni
de numero Lycabas, qui Tusca pulsus ab urbe
625 exilium dira poenam pro caede luebat.[2]
Is mihi, dum resto, iuvenali guttura pugno
rupit et excussum misisset in aequora, si non[3]
haesissem quamvis amens in fune retentus.
Inpia turba probat factum; tum denique Bacchus
630 (Bacchus enim fuerat), veluti clamore solutus
sit sopor aque mero redeant in pectora sensus,[4]
“Quid facitis? Quis clamor?” ait “qua, dicite, nautae,
huc ope perveni? Quo me deferre paratis?”
“Pone metum” Proreus “et quos contingere portus
635 ede velis” dixit: “Terra sistere petita.”
“Naxon” ait Liber “cursus advertite vestros!
Illa mihi domus est, vobis erit hospita tellus.”
Per mare fallaces perque omnia numina iurant
sic fore meque iubent pictae dare vela carinae.
640 Dextera Naxus erat: dextra mihi lintea danti[5]
“Quid facis, o demens? Quis te furor—” inquit Opheltes;[6]
pro se quisque, “tenet? Laevam pete!” maxima nutu[7]
pars mihi significat, pars, quid velit, aure susurrat.
Obstipui “Capiat” que “aliquis moderamina!” dixi
645 meque ministerio scelerisque artisque removi.
Increpor a cunctis, totumque inmurmurat agmen;
e quibus Aethalion “Te scilicet omnis in uno
nostra salus posita est” ait et subit ipse meumque
explet opus Naxoque petit diversa relicta.
650 Tum deus inludens, tamquam modo denique fraudem
senserit, e puppi pontum prospectat adunca
et flenti similis “Non haec mihi litora, nautae,
pomisistis” ait, “non haec mihi terra rogata est.
Quo merui poenam facto? Quae gloria vestra est,
655 si puerum iuvenes, si multi fallitis unum?”
Iamdudum flebam: lacrimas manus inpia nostras
ridet et inpellit properantibus aequora remis.
Per tibi nunc ipsum (nec enim praesentior illo
est deus) adiuro, tam me tibi vera referre
660 quam veri maiora fide: stetit aequore puppis
haud aliter, quam si siccum navale teneret.
Illi admirantes remorum in verbere perstant
velaque deducunt geminaque ope currere temptant.[8]
Inpediunt hederae remos nexuque recurvo
665 serpunt et gravidis distingunt vela corymbis.
Ipse racemiferis frontem circumdatus uvis
pampineis agitat velatam frondibus hastam;
quem circa tigres simulacraque inania lyncum
pictarumque iacent fera corpora pantherarum.
670 Exsiluere viri, sive hoc insania fecit
sive timor, primusque Medon nigrescere coepit
corpore et expresso spinae curvamine flecti.[9]
Incipit huic Lycabas: “In quae miracula” dixit
“verteris?” et lati rictus et panda loquenti[10]
675 naris erat squamamque cutis durata trahebat.
At Libys obstantes dum vult obvertere remos,
in spatium resilire manus breve vidit et illas
iam non esse manus, iam pinnas posse vocari.[11]
Alter ad intortos cupiens dare bracchia funes
680 bracchia non habuit truncoque repandus in undas
corpore desiluit: falcata novissima cauda est,
qualia dimidiae sinuantur cornua lunae.[12]
Undique dant saltus multaque adspergine rorant
emerguntque iterum redeuntque sub aequora rursus
685 inque chori ludunt speciem lascivaque iactant
corpora et acceptum patulis mare naribus efflant.
De modo viginti (tot enim ratis illa ferebat)
restabam solus: pavidum gelidumque trementi[13]
corpore vixque meum firmat deus “Excute” dicens[14]
690 “corde metum Diamque tene.” Delatus in illam[15]
accessi sacris Baccheaque sacra frequento.’
‘Praebuimus longis’ Pentheus ‘ambagibus aures’
inquit, ‘ut ira mora vires absumere posset.
Praecipitem famuli rapite hunc cruciataque diris[16]
695 corpora tormentis Stygiae demittite nocti!’[17]
Protinus abstractus solidis Tyrrhenus Acoetes
clauditur in tectis; et dum crudelia iussae
instrumenta necis ferrumque ignesque parantur,
sponte sua patuisse fores lapsasque lacertis
700 sponte sua fama est nullo solvente catenas.
Perstat Echionides nec iam iubet ire, sed ipse
vadit, ubi electus facienda ad sacra Cithaeron[18]
cantibus et clara bacchantum voce sonabat.
Ut fremit acer equus, cum bellicus aere canoro
705 signa dedit tubicen, pugnaeque adsumit amorem,
Penthea sic ictus longis ululatibus aether
movit, et audito clamore recanduit ira.
Monte fere medio est cingentibus ultima silvis,
purus ab arboribus, spectabilis undique campus.
710 Hic oculis illum cernentem sacra profanis
prima videt, prima est insano concita cursu,
prima suum misso violavit Penthea thyrso
mater et ‘O geminae’ clamavit ‘adeste sorores!
Ille aper, in nostris errat qui maximus agris,
715 ille mihi feriendus aper.’ Ruit omnis in unum
turba furens: cunctae coeunt trepidumque sequuntur
iam trepidum, iam verba minus violenta loquentem,
iam se damnantem, iam se peccasse fatentem.
Saucius ille tamen ‘fer opem, matertera’ dixit
720 ‘Autonoe! Moveant animos Actaeonis umbrae!’
Illa, quis Actaeon, nescit dextramque precantis
abstulit, Inoo lacerata est altera raptu.
Non habet infelix, quae matri bracchia tendat,
trunca sed ostendens deiectis vulnera membris
725 ‘Adspice, mater!’ ait. Visis ululavit Agave
collaque iactavit movitque per aera crinem
avulsumque caput digitis conplexa cruentis
clamat ‘Io comites, opus hoc victoria nostra est!’[19]
Non citius frondes autumni frigore tactas
730 iamque male haerentes alta rapit arbore ventus,
quam sunt membra viri manibus direpta nefandis.
Talibus exemplis monitae nova sacra frequentant
turaque dant sanctasque colunt Ismenides aras.
[1] ducat=ducit
[2] dira=dura
[3] rupit=raptat
[4] aque=atque
[5] Dextera=Dextra
[6] inquit Opheltes=inquit, “Acoete?”
[7] pro se quisque, “tenet ?=pro se quisque timet=“persequiturve timor”
[8] currere=vincere
[9] et expresso=et presso=sed presso
[10] lati=late
[11] pinnas=pennas
[12] dimidiae=dividuae
[13] pavidum gelidumque=pavidusque gelidusque
[14] meum=meo=me tum=animum
[15] Diamque=Chiamque=Chionque
[16] diris=duris
[17] demittite=dimittite; nocti=morti
[18] electus=festus=natus
[19] hoc=haec; nostra=nostrum
我站起身來,吩咐手下的人去取
淡水,給他們指明了通向溪邊的路。
我自己則站上高丘,朝四周察看風向,
然後一邊呼喊同伴,一邊回船上。
605 ‘我們來了!’大副俄斐爾忒斯說道,
他領着一位男孩正往岸邊走,美貌
如少女,他以為這是荒野意外的斬獲。
男孩酩酊大醉,已睡着,一顛一簸,
似乎走不動。我檢視面容、步態和服飾,
610 意識到他身上沒有任何凡人的痕迹。
我把發現告訴眾夥伴,‘我雖不確定
他是哪位神所扮,但我知道他是神。
無論你是誰,請保佑我們,給我們福報,
也請饒恕這些人。’‘別替我們禱告!’
615 狄克提斯吼道(迅速爬到桅杆頂,
再抓住纜繩滑下,沒人比他更勝任),
利比斯、黃髮的梅蘭托斯(他負責瞭望)、
阿爾喀墨冬都贊同,還有指揮划槳、
以呼喊發令和鼓舞士氣的厄波剖斯,[1]
620 其他人都附和。貪慾就是如此偏執。
‘但是,’我說,‘我決不允許這艘船因為
這神聖的貨物而遭災,我有最大的權威。’
言畢我堵住了入口。呂卡巴斯大怒,
眾人里他最跋扈(從埃特魯里亞放逐,
625 一宗冷血的謀殺招致了這樣的嚴懲)。
我抵擋之際,他年輕的手掐住我喉嚨,
猛烈搖晃,我險些被他甩進大海里,
若非驚愕間仍緊緊拽着一根繩子。
這群惡徒都支持其行徑,最後巴克斯
630 (他一直在場)彷彿從睡鄉被喧嚷驚起,
酒意已過去,意識正恢復清明,他問,
‘你們幹什麼,為何這麼吵?快說,水手們,
我怎麼會到這裡?你們要帶我去何方?’
‘別害怕,’普羅柔斯說,‘你想去哪個海港,
635 告訴我們就行,你一定會到達目的地。’
‘那麼,’利柏耳道,‘掉轉航向,去納克索斯![2]
那是我的家,那片土地會歡迎你們。’
這些騙子讓海洋和所有的神靈作證,
他們會照辦,吩咐我給彩繪的船升帆。
640 納克索斯在右邊,我將帆升向右邊。
‘瘋子,幹什麼?你犯什麼’俄斐爾忒斯大喊,
每個人都在心裡補充,‘——邪病?往左轉!’
多數人點頭暗示我,一些人湊近我耳朵。
我萬分驚愕,便說,‘隨便換誰來掌舵!’
645 並斷然撒手,不捲入他們罪惡的陰謀。
所有人都在叱罵我,所有人都在詛咒,
其中埃塔利昂冷笑道,‘好像我們的性命
都由你一人掌握!’說完,他抓過舵輪,
掉轉航向,背對着納克索斯往前駛。
650 這時,神裝作剛剛意識到他們的詭計,
從彎曲的船尾眺望前方的海面,帶着
哭腔說,‘水手們,這根本不是你們允諾
送我去的海岸,不是我要求的地方。
我為何受這種懲罰?你們臉上真有光,
655 這麼多青年男子欺騙我一個小男孩?’
我早已哭起來,這些惡匪嘲笑我的淚,
他們的槳片更加起勁地在水中划動。
現在,我以他的名向你發誓(諸神中
他離我們最近),我所言句句為真,
660 雖然難以置信:當時船在海面驟停,
那情形彷彿它已經停在碼頭的岸上。
眾人無比驚異,仍繼續猛力揮槳,
張滿布帆,希望這兩招能助船前行。
常青藤卻纏住槳葉,一圈圈盤曲爬升,
665 將串串沉甸甸的漿果掛上所有的帆。
男孩自己則頭戴一頂葡萄的冠冕,
手揮一條覆滿藤蔓和綠葉的長矛,
身邊環繞眾多的老虎、猞猁和花豹——
都是空洞的幻影,卻有猙獰的形象。
670 大家紛紛往海里跳,無論是出於瘋狂
還是恐懼。墨冬的身體第一個變黑,
並且變扁,向上拱起彎曲的脊背。
呂卡巴斯對他說,‘你這是變成了什麼
怪物?’話未說完,他也已長出巨顎,
675 鼻子變彎,變硬的皮膚覆蓋了鱗片。
利比斯正在極力與頑固的槳糾纏,
卻看見自己的手迅速縮小,已經
不再是手,魚鰭才是恰當的名稱。
另一人希望伸出手臂拉盤卷的纜繩,
680 但已然失去手臂,殘缺的彎軀只能
躍入水中。他的尾巴尖形如鐮刀,
就像月亮接近半圓時的兩個彎角。
他們在四面騰躍,濺起無數水花,
時而浮起,時而又一次沉入水下。
685 他們嬉戲着,彷彿在舞蹈,恣意擺動
身體,將吸入的海水從闊鼻噴入空中。[3]
剛才船上還載着二十人,轉眼已只有
我一人,驚恐的寒意襲來,我身體顫抖,
幾乎喪失了意識。神的話給我勇氣,
690 ‘拋下恐懼,朝迪亞行駛。’到了那裡,
我就加入了聖禮,成為巴克斯的信徒。”
“我耐着性子聽完你這番冗長的講述,”
國王說,“只是為了在拖延中消磨憤恨。
來人,直接將他拖下去,好好用酷刑
695 伺候這身子,然後送進黑暗的地府!”
埃特魯里亞的阿科厄特斯被拽走,關入
密不透風的囚室。正當獄卒們遵令
準備着奪命的殘酷刑架、烙鐵和火盆,
據說牢門卻自動打開了,鎖鏈自動
700 從犯人身上滑落,沒有任何人觸碰。
彭透斯未罷手,不再命令別人,而是[4]
親自奔向喀泰戎山,那是聖禮專用地,[5]
回蕩着酒神狂女們的歌聲和尖叫。
正如精力旺盛的駿馬嘶鳴,當銅號
705 吹響戰爭的警訊,渴盼着沖向沙場,
刺穿天空的長嚎也讓他心神激蕩,
怒氣因灌入耳朵的喧囂再次蒸騰。
在大約山腰的位置,邊緣環繞着森林,
中央的平地卻無樹,四面皆可望見。
710 正當彭透斯褻瀆的眼睛在這裡窺探
聖禮,母親最先看見他,最先瘋狂
沖向他,最先向他拋出攻擊的藤杖,
一邊大喊,“快來,我的兩位姐姐![6]
那隻巨大的野豬遊盪在我們的田野,
715 我非殺死它不可。”狂怒的人群朝一人
壓過來,全部聚攏,追逐驚恐的國君——
他已經知道驚恐,已不再口出妄言,
已經在譴責自己,已承認自己的過犯。
受了重傷,他大喊,“救救我,奧托諾厄
720 姨母!願阿克泰昂的鬼魂讓你饒過我!”[7]
她不知阿克泰昂是誰,不顧他哀求,[8]
扯掉了右手,伊諾猛然拽斷了他左手。
可憐人已沒有雙臂可以伸給母親,
只能展示軀幹上斷肢留下的傷痕,
725 “你看,母親!”他說。阿高厄看見,尖聲
長嚎,甩動頸項,亂髮也隨之舞動,
擰下他的頭,用滴血的手指捧住,喊道,
“姐妹們,看啊,這是我們勝利的酬勞!”
高樹上那些葉子,秋寒凋傷後已難以
730 久留,轉眼便被風捲走,但他的肢體
被那些遭詛的手撕碎,速度卻更快。[9]
受到如此的警示,忒拜人不敢慢待
新的神,虔誠奉獻乳香,在祭壇敬拜。
[1] 厄波剖斯是控制划槳節奏的人,古希臘語叫keleustēs,拉丁語叫pausarius。
[2] 納克索斯(Naxos)是愛琴海環形島中最大的一個,以酒聞名,也叫迪亞島(Dia)。
[3] 這些水手變成了海豚。
[4] “彭透斯”對應的原文是Echionides(厄喀昂的後裔)。
[5] 喀泰戎山是博奧蒂亞的一座山,是酒神信徒舉行儀式的地方。
[6] “兩位姐姐”是伊諾和奧托諾厄。
[7] 奧托諾厄是阿克泰昂的母親。彭透斯希望奧托諾厄想起兒子的悲慘遭遇,仁慈對待自己。
[8] 酒神讓她們都處於迷狂狀態。
[9] 彭透斯是卡德摩斯的外孫,巴克斯也是卡德摩斯的外孫,巴克斯借眾姨母之手殺死彭透斯相當於內戰,呼應着忒拜建城前龍牙戰士的“內戰”。Janan(2004)提出,與歐里庇得斯的悲劇《酒神狂女》相比,奧維德的彭透斯缺乏悲劇的感染力,但Maciver(2017)通過與荷馬“世代如落葉”的著名比喻和維吉爾的變奏相比較,反駁了這種觀點,他相信,彭透斯死亡的這段描寫既與維吉爾筆下的圖爾努斯(Turnus)形成了複雜的互文關係,也將《變形記》前文中阿克泰昂故事中的主題進一步推進,兼具悲劇和史詩之美。他還認為,彭透斯之死是忒拜命運的重大逆轉。在第三卷開頭,卡德摩斯以流亡者身份在異域建城,彷彿是埃涅阿斯的化身,然而巴克斯攪亂了他的形象。正如卡德摩斯必須殺死大龍才能建城,巴克斯也必須殺死彭透斯才能建立自己的宗教聖城。卡德摩斯的王位繼承者反而像《埃涅阿斯紀》中以本土居民身份抵禦外來者埃涅阿斯的圖爾努斯,站在了神話和歷史的錯誤一方,註定以悲劇收場。因此,忒拜的創立是失敗的。