coeperat), exsurgo laticesque inferre recentes
admoneo monstroque viam, quae ducat ad undas.[1]
Ipse quid aura mihi tumulo promittat ab alto
prospicio comitesque voco repetoque carinam.
605 “Adsumus en!” inquit sociorum primus Opheltes,
utque putat, praedam deserto nactus in agro
virginea puerum ducit per litora forma.
Ille mero somnoque gravis titubare videtur
vixque sequi; specto cultum faciemque gradumque:
610 nil ibi, quod credi posset mortale, videbam.
et sensi et dixi sociis: “Quod numen in isto
corpore sit, dubito, sed corpore numen in isto est.
Quisquis es, o faveas nostrisque laboribus adsis.
His quoque des veniam.” “Pro nobis mitte precari”
615 Dictys ait, quo non alius conscendere summas
ocior antemnas prensoque rudente relabi;
hoc Libys, hoc flavus, prorae tutela, Melanthus,
hoc probat Alcimedon et, qui requiemque modumque
voce dabat remis, animorum hortator, Epopeus,
620 hoc omnes alii: praedae tam caeca cupido est.
“Non tamen hanc sacro violari pondere pinum
perpetiar” dixi; “pars hic mihi maxima iuris,”
inque aditu obsisto. Furit audacissimus omni
de numero Lycabas, qui Tusca pulsus ab urbe
625 exilium dira poenam pro caede luebat.[2]
Is mihi, dum resto, iuvenali guttura pugno
rupit et excussum misisset in aequora, si non[3]
haesissem quamvis amens in fune retentus.
Inpia turba probat factum; tum denique Bacchus
630 (Bacchus enim fuerat), veluti clamore solutus
sit sopor aque mero redeant in pectora sensus,[4]
“Quid facitis? Quis clamor?” ait “qua, dicite, nautae,
huc ope perveni? Quo me deferre paratis?”
“Pone metum” Proreus “et quos contingere portus
635 ede velis” dixit: “Terra sistere petita.”
“Naxon” ait Liber “cursus advertite vestros!
Illa mihi domus est, vobis erit hospita tellus.”
Per mare fallaces perque omnia numina iurant
sic fore meque iubent pictae dare vela carinae.
640 Dextera Naxus erat: dextra mihi lintea danti[5]
“Quid facis, o demens? Quis te furor—” inquit Opheltes;[6]
pro se quisque, “tenet? Laevam pete!” maxima nutu[7]
pars mihi significat, pars, quid velit, aure susurrat.
Obstipui “Capiat” que “aliquis moderamina!” dixi
645 meque ministerio scelerisque artisque removi.
Increpor a cunctis, totumque inmurmurat agmen;
e quibus Aethalion “Te scilicet omnis in uno
nostra salus posita est” ait et subit ipse meumque
explet opus Naxoque petit diversa relicta.
650 Tum deus inludens, tamquam modo denique fraudem
senserit, e puppi pontum prospectat adunca
et flenti similis “Non haec mihi litora, nautae,
pomisistis” ait, “non haec mihi terra rogata est.
Quo merui poenam facto? Quae gloria vestra est,
655 si puerum iuvenes, si multi fallitis unum?”
Iamdudum flebam: lacrimas manus inpia nostras
ridet et inpellit properantibus aequora remis.
Per tibi nunc ipsum (nec enim praesentior illo
est deus) adiuro, tam me tibi vera referre
660 quam veri maiora fide: stetit aequore puppis
haud aliter, quam si siccum navale teneret.
Illi admirantes remorum in verbere perstant
velaque deducunt geminaque ope currere temptant.[8]
Inpediunt hederae remos nexuque recurvo
665 serpunt et gravidis distingunt vela corymbis.
Ipse racemiferis frontem circumdatus uvis
pampineis agitat velatam frondibus hastam;
quem circa tigres simulacraque inania lyncum
pictarumque iacent fera corpora pantherarum.
670 Exsiluere viri, sive hoc insania fecit
sive timor, primusque Medon nigrescere coepit
corpore et expresso spinae curvamine flecti.[9]
Incipit huic Lycabas: “In quae miracula” dixit
“verteris?” et lati rictus et panda loquenti[10]
675 naris erat squamamque cutis durata trahebat.
At Libys obstantes dum vult obvertere remos,
in spatium resilire manus breve vidit et illas
iam non esse manus, iam pinnas posse vocari.[11]
Alter ad intortos cupiens dare bracchia funes
680 bracchia non habuit truncoque repandus in undas
corpore desiluit: falcata novissima cauda est,
qualia dimidiae sinuantur cornua lunae.[12]
Undique dant saltus multaque adspergine rorant
emerguntque iterum redeuntque sub aequora rursus
685 inque chori ludunt speciem lascivaque iactant
corpora et acceptum patulis mare naribus efflant.
De modo viginti (tot enim ratis illa ferebat)
restabam solus: pavidum gelidumque trementi[13]
corpore vixque meum firmat deus “Excute” dicens[14]
690 “corde metum Diamque tene.” Delatus in illam[15]
accessi sacris Baccheaque sacra frequento.’
‘Praebuimus longis’ Pentheus ‘ambagibus aures’
inquit, ‘ut ira mora vires absumere posset.
Praecipitem famuli rapite hunc cruciataque diris[16]
695 corpora tormentis Stygiae demittite nocti!’[17]
Protinus abstractus solidis Tyrrhenus Acoetes
clauditur in tectis; et dum crudelia iussae
instrumenta necis ferrumque ignesque parantur,
sponte sua patuisse fores lapsasque lacertis
700 sponte sua fama est nullo solvente catenas.
Perstat Echionides nec iam iubet ire, sed ipse
vadit, ubi electus facienda ad sacra Cithaeron[18]
cantibus et clara bacchantum voce sonabat.
Ut fremit acer equus, cum bellicus aere canoro
705 signa dedit tubicen, pugnaeque adsumit amorem,
Penthea sic ictus longis ululatibus aether
movit, et audito clamore recanduit ira.
Monte fere medio est cingentibus ultima silvis,
purus ab arboribus, spectabilis undique campus.
710 Hic oculis illum cernentem sacra profanis
prima videt, prima est insano concita cursu,
prima suum misso violavit Penthea thyrso
mater et ‘O geminae’ clamavit ‘adeste sorores!
Ille aper, in nostris errat qui maximus agris,
715 ille mihi feriendus aper.’ Ruit omnis in unum
turba furens: cunctae coeunt trepidumque sequuntur
iam trepidum, iam verba minus violenta loquentem,
iam se damnantem, iam se peccasse fatentem.
Saucius ille tamen ‘fer opem, matertera’ dixit
720 ‘Autonoe! Moveant animos Actaeonis umbrae!’
Illa, quis Actaeon, nescit dextramque precantis
abstulit, Inoo lacerata est altera raptu.
Non habet infelix, quae matri bracchia tendat,
trunca sed ostendens deiectis vulnera membris
725 ‘Adspice, mater!’ ait. Visis ululavit Agave
collaque iactavit movitque per aera crinem
avulsumque caput digitis conplexa cruentis
clamat ‘Io comites, opus hoc victoria nostra est!’[19]
Non citius frondes autumni frigore tactas
730 iamque male haerentes alta rapit arbore ventus,
quam sunt membra viri manibus direpta nefandis.
Talibus exemplis monitae nova sacra frequentant
turaque dant sanctasque colunt Ismenides aras.
[1] ducat=ducit
[2] dira=dura
[3] rupit=raptat
[4] aque=atque
[5] Dextera=Dextra
[6] inquit Opheltes=inquit, “Acoete?”
[7] pro se quisque, “tenet ?=pro se quisque timet=“persequiturve timor”
[8] currere=vincere
[9] et expresso=et presso=sed presso
[10] lati=late
[11] pinnas=pennas
[12] dimidiae=dividuae
[13] pavidum gelidumque=pavidusque gelidusque
[14] meum=meo=me tum=animum
[15] Diamque=Chiamque=Chionque
[16] diris=duris
[17] demittite=dimittite; nocti=morti
[18] electus=festus=natus
[19] hoc=haec; nostra=nostrum
我站起身来,吩咐手下的人去取
淡水,给他们指明了通向溪边的路。
我自己则站上高丘,朝四周察看风向,
然后一边呼喊同伴,一边回船上。
605 ‘我们来了!’大副俄斐尔忒斯说道,
他领着一位男孩正往岸边走,美貌
如少女,他以为这是荒野意外的斩获。
男孩酩酊大醉,已睡着,一颠一簸,
似乎走不动。我检视面容、步态和服饰,
610 意识到他身上没有任何凡人的痕迹。
我把发现告诉众伙伴,‘我虽不确定
他是哪位神所扮,但我知道他是神。
无论你是谁,请保佑我们,给我们福报,
也请饶恕这些人。’‘别替我们祷告!’
615 狄克提斯吼道(迅速爬到桅杆顶,
再抓住缆绳滑下,没人比他更胜任),
利比斯、黄发的梅兰托斯(他负责瞭望)、
阿尔喀墨冬都赞同,还有指挥划桨、
以呼喊发令和鼓舞士气的厄波剖斯,[1]
620 其他人都附和。贪欲就是如此偏执。
‘但是,’我说,‘我决不允许这艘船因为
这神圣的货物而遭灾,我有最大的权威。’
言毕我堵住了入口。吕卡巴斯大怒,
众人里他最跋扈(从埃特鲁里亚放逐,
625 一宗冷血的谋杀招致了这样的严惩)。
我抵挡之际,他年轻的手掐住我喉咙,
猛烈摇晃,我险些被他甩进大海里,
若非惊愕间仍紧紧拽着一根绳子。
这群恶徒都支持其行径,最后巴克斯
630 (他一直在场)仿佛从睡乡被喧嚷惊起,
酒意已过去,意识正恢复清明,他问,
‘你们干什么,为何这么吵?快说,水手们,
我怎么会到这里?你们要带我去何方?’
‘别害怕,’普罗柔斯说,‘你想去哪个海港,
635 告诉我们就行,你一定会到达目的地。’
‘那么,’利柏耳道,‘掉转航向,去纳克索斯![2]
那是我的家,那片土地会欢迎你们。’
这些骗子让海洋和所有的神灵作证,
他们会照办,吩咐我给彩绘的船升帆。
640 纳克索斯在右边,我将帆升向右边。
‘疯子,干什么?你犯什么’俄斐尔忒斯大喊,
每个人都在心里补充,‘——邪病?往左转!’
多数人点头暗示我,一些人凑近我耳朵。
我万分惊愕,便说,‘随便换谁来掌舵!’
645 并断然撒手,不卷入他们罪恶的阴谋。
所有人都在叱骂我,所有人都在诅咒,
其中埃塔利昂冷笑道,‘好像我们的性命
都由你一人掌握!’说完,他抓过舵轮,
掉转航向,背对着纳克索斯往前驶。
650 这时,神装作刚刚意识到他们的诡计,
从弯曲的船尾眺望前方的海面,带着
哭腔说,‘水手们,这根本不是你们允诺
送我去的海岸,不是我要求的地方。
我为何受这种惩罚?你们脸上真有光,
655 这么多青年男子欺骗我一个小男孩?’
我早已哭起来,这些恶匪嘲笑我的泪,
他们的桨片更加起劲地在水中划动。
现在,我以他的名向你发誓(诸神中
他离我们最近),我所言句句为真,
660 虽然难以置信:当时船在海面骤停,
那情形仿佛它已经停在码头的岸上。
众人无比惊异,仍继续猛力挥桨,
张满布帆,希望这两招能助船前行。
常青藤却缠住桨叶,一圈圈盘曲爬升,
665 将串串沉甸甸的浆果挂上所有的帆。
男孩自己则头戴一顶葡萄的冠冕,
手挥一条覆满藤蔓和绿叶的长矛,
身边环绕众多的老虎、猞猁和花豹——
都是空洞的幻影,却有狰狞的形象。
670 大家纷纷往海里跳,无论是出于疯狂
还是恐惧。墨冬的身体第一个变黑,
并且变扁,向上拱起弯曲的脊背。
吕卡巴斯对他说,‘你这是变成了什么
怪物?’话未说完,他也已长出巨颚,
675 鼻子变弯,变硬的皮肤覆盖了鳞片。
利比斯正在极力与顽固的桨纠缠,
却看见自己的手迅速缩小,已经
不再是手,鱼鳍才是恰当的名称。
另一人希望伸出手臂拉盘卷的缆绳,
680 但已然失去手臂,残缺的弯躯只能
跃入水中。他的尾巴尖形如镰刀,
就像月亮接近半圆时的两个弯角。
他们在四面腾跃,溅起无数水花,
时而浮起,时而又一次沉入水下。
685 他们嬉戏着,仿佛在舞蹈,恣意摆动
身体,将吸入的海水从阔鼻喷入空中。[3]
刚才船上还载着二十人,转眼已只有
我一人,惊恐的寒意袭来,我身体颤抖,
几乎丧失了意识。神的话给我勇气,
690 ‘抛下恐惧,朝迪亚行驶。’到了那里,
我就加入了圣礼,成为巴克斯的信徒。”
“我耐着性子听完你这番冗长的讲述,”
国王说,“只是为了在拖延中消磨愤恨。
来人,直接将他拖下去,好好用酷刑
695 伺候这身子,然后送进黑暗的地府!”
埃特鲁里亚的阿科厄特斯被拽走,关入
密不透风的囚室。正当狱卒们遵令
准备着夺命的残酷刑架、烙铁和火盆,
据说牢门却自动打开了,锁链自动
700 从犯人身上滑落,没有任何人触碰。
彭透斯未罢手,不再命令别人,而是[4]
亲自奔向喀泰戎山,那是圣礼专用地,[5]
回荡着酒神狂女们的歌声和尖叫。
正如精力旺盛的骏马嘶鸣,当铜号
705 吹响战争的警讯,渴盼着冲向沙场,
刺穿天空的长嚎也让他心神激荡,
怒气因灌入耳朵的喧嚣再次蒸腾。
在大约山腰的位置,边缘环绕着森林,
中央的平地却无树,四面皆可望见。
710 正当彭透斯亵渎的眼睛在这里窥探
圣礼,母亲最先看见他,最先疯狂
冲向他,最先向他抛出攻击的藤杖,
一边大喊,“快来,我的两位姐姐![6]
那只巨大的野猪游荡在我们的田野,
715 我非杀死它不可。”狂怒的人群朝一人
压过来,全部聚拢,追逐惊恐的国君——
他已经知道惊恐,已不再口出妄言,
已经在谴责自己,已承认自己的过犯。
受了重伤,他大喊,“救救我,奥托诺厄
720 姨母!愿阿克泰昂的鬼魂让你饶过我!”[7]
她不知阿克泰昂是谁,不顾他哀求,[8]
扯掉了右手,伊诺猛然拽断了他左手。
可怜人已没有双臂可以伸给母亲,
只能展示躯干上断肢留下的伤痕,
725 “你看,母亲!”他说。阿高厄看见,尖声
长嚎,甩动颈项,乱发也随之舞动,
拧下他的头,用滴血的手指捧住,喊道,
“姐妹们,看啊,这是我们胜利的酬劳!”
高树上那些叶子,秋寒凋伤后已难以
730 久留,转眼便被风卷走,但他的肢体
被那些遭诅的手撕碎,速度却更快。[9]
受到如此的警示,忒拜人不敢慢待
新的神,虔诚奉献乳香,在祭坛敬拜。
[1] 厄波剖斯是控制划桨节奏的人,古希腊语叫keleustēs,拉丁语叫pausarius。
[2] 纳克索斯(Naxos)是爱琴海环形岛中最大的一个,以酒闻名,也叫迪亚岛(Dia)。
[3] 这些水手变成了海豚。
[4] “彭透斯”对应的原文是Echionides(厄喀昂的后裔)。
[5] 喀泰戎山是博奥蒂亚的一座山,是酒神信徒举行仪式的地方。
[6] “两位姐姐”是伊诺和奥托诺厄。
[7] 奥托诺厄是阿克泰昂的母亲。彭透斯希望奥托诺厄想起儿子的悲惨遭遇,仁慈对待自己。
[8] 酒神让她们都处于迷狂状态。
[9] 彭透斯是卡德摩斯的外孙,巴克斯也是卡德摩斯的外孙,巴克斯借众姨母之手杀死彭透斯相当于内战,呼应着忒拜建城前龙牙战士的“内战”。Janan(2004)提出,与欧里庇得斯的悲剧《酒神狂女》相比,奥维德的彭透斯缺乏悲剧的感染力,但Maciver(2017)通过与荷马“世代如落叶”的著名比喻和维吉尔的变奏相比较,反驳了这种观点,他相信,彭透斯死亡的这段描写既与维吉尔笔下的图尔努斯(Turnus)形成了复杂的互文关系,也将《变形记》前文中阿克泰昂故事中的主题进一步推进,兼具悲剧和史诗之美。他还认为,彭透斯之死是忒拜命运的重大逆转。在第三卷开头,卡德摩斯以流亡者身份在异域建城,仿佛是埃涅阿斯的化身,然而巴克斯搅乱了他的形象。正如卡德摩斯必须杀死大龙才能建城,巴克斯也必须杀死彭透斯才能建立自己的宗教圣城。卡德摩斯的王位继承者反而像《埃涅阿斯纪》中以本土居民身份抵御外来者埃涅阿斯的图尔努斯,站在了神话和历史的错误一方,注定以悲剧收场。因此,忒拜的创立是失败的。