verba locus, dictoque vale ‘vale’ inquit et Echo.
Ille caput viridi fessum submisit in herba,
lumina mors clausit domini mirantia formam.
Tum quoque se, postquam est inferna sede receptus,
505 in Stygia spectabat aqua. Planxere sorores
naides et sectos fratri posuere capillos,[1]
planxerunt dryades: plangentibus adsonat Echo.
Iamque rogum quassasque faces feretrumque parabant:
nusquam corpus erat, croceum pro corpore florem
510 inveniunt foliis medium cingentibus albis.
Cognita res meritam vati per Achaidas urbes[2]
attulerat famam, nomenque erat auguris ingens.
Spernit Echionides tamen hunc ex omnibus unus,
contemptor superum Pentheus, praesagaque ridet
515 verba senis tenebrasque et cladem lucis ademptae
obicit. Ille movens albentia tempora canis
‘Quam felix esses, si tu quoque luminis huius
orbus’ ait ‘fieres, ne Bacchica sacra videres!
Namque dies aderit, quam non procul auguror esse,[3]
520 qua novus huc veniat, proles Semeleia, Liber;
quem nisi templorum fueris dignatus honore,
mille lacer spargere locis et sanguine silvas
foedabis matremque tuam matrisque sorores.
Eveniet! neque enim dignabere numen honore,[4]
525 meque sub his tenebris nimium vidisse quereris.’
Talia dicentem proturbat Echione natus.
Dicta fides sequitur, responsaque vatis aguntur.
Liber adest, festisque fremunt ululatibus agri:
turba ruit, mixtaeque viris matresque nurusque
530 vulgusque proceresque ignota ad sacra feruntur.[5]
‘Quis furor, anguigenae, proles Mavortia, vestras
attonuit mentes?’ Pentheus ait ‘Aerane tantum[6]
aere repulsa valent et adunco tibia cornu
et magicae fraudes, ut, quos non bellicus ensis,
535 non tuba terruerit, non strictis agmina telis,
femineae voces et mota insania vino
obscenique greges et inania tympana vincant?
Vosne, senes, mirer, qui longa per aequora vecti
hac Tyron, hac profugos posuistis sede Penates,[7]
540 nunc sinitis sine Marte capi? Vosne, acrior aetas,[8]
O iuvenes, propiorque meae, quos arma tenere,
non thyrsos, galeaque tegi, non fronde decebat?
Este, precor, memores, qua sitis stirpe creati,
illiusque animos, qui multos perdidit unus,
545 sumite serpentis! Pro fontibus ille lacuque[9]
interiit: at vos pro fama vincite vestra!
Ille dedit leto fortes, vos pellite molles
et patrium retinete decus! Si fata vetabant[10]
stare diu Thebas, utinam tormenta virique
550 moenia diruerent, ferrumque ignisque sonarent!
Essemus miseri sine crimine, sorsque querenda,
non celanda foret, lacrimaeque pudore carerent:
at nunc a puero Thebae capientur inermi,[11]
quem neque bella iuvant nec tela nec usus equorum,
555 sed madidus murra crinis mollesque coronae[12]
purpuraque et pictis intextum vestibus aurum.
Quem quidem ego actutum (modo vos absistite) cogam
adsumptumque patrem commentaque sacra fateri.
An satis Acrisio est animi contemnere vanum
560 numen et Argolicas venienti claudere portas,
Penthea terrebit cum totis advena Thebis?
Ite citi’—famulis hoc imperat—‘ite ducemque
attrahite huc vinctum! Iussis mora segnis abesto!’
Hunc avus, hunc Athamas, hunc cetera turba suorum
565 corripiunt dictis frustraque inhibere laborant;
acrior admonitu est inritaturque retenta
et crescit rabies, moderaminaque ipsa nocebant:[13]
sic ego torrentem, qua nil obstabat eunti,
lenius et modico strepitu decurrere vidi;
570 at quacumque trabes obstructaque saxa tenebant,
spumeus et fervens et ab obice saevior ibat.
Ecce cruentati redeunt et, Bacchus ubi esset,
quaerenti domino Bacchum vidisse negarunt;
‘Hunc’ dixere ‘tamen comitem famulumque sacrorum
575 cepimus’ et tradunt manibus post terga ligatis
sacra dei quondam Tyrrhena gente secutum.[14]
Adspicit hunc Pentheus oculis, quos ira tremendos
fecerat et, quamquam poenae vix tempora differt,
‘O periture tuaque aliis documenta dature
580 morte’ ait, ‘ede tuum nomen nomenque parentum
et patriam morisque novi cur sacra frequentes.’
Ille metu vacuus ‘nomen mihi’ dixit ‘Acoetes,
patria Maeonia est, humili de plebe parentes.
Non mihi quae duri colerent pater arva iuvenci,
585 lanigerosve greges, non ulla armenta reliquit;
pauper et ipse fuit linoque solebat et hamis
decipere et calamo salientes ducere pisces.
Ars illi sua census erat; cum traderet artem,
“Accipe, quas habeo, studii successor et heres,”
590 dixit “opes,” moriensque mihi nihil ille reliquit
praeter aquas; unum hoc possum appellare paternum.
Mox ego, ne scopulis haererem semper in isdem,
addidici regimen dextra moderante carinae
flectere et Oleniae sidus pluviale Capellae[15]
595 Taygetenque Hyadasque oculis Arctonque notavi
ventorumque domos et portus puppibus aptos.[16]
Forte petens Delon Chiae telluris ad oras[17]
adplicor et dextris adducor litora remis
doque leves saltus udaeque inmittor harenae.
600 Nox ubi consumpta est (Aurora rubescere primo
[1] posuere=imposuere
[2] vati=vatis
[3] quam non procul=iam haud procul
[4] Eveniet=Eveniat=Et veniet
[5] vulgusque proceresque=et vulgus proceresque=vulgus et proceres
[6] attonuit=attollit
[7] hac Tyron=a tyro=huc tyro
[8] Vosne, acrior aetas=vos carior aetas
[9] fontibus=frondibus
[10] vetabant=vetabunt
[11] capientur=capiuntur
[12] madidus murra crinis=medius murra crinis=madidi murra crines
[13] moderaminaque=remoraminaque
[14] quondam=quendam; Tyrrhena=Thyrrenae
[15] pluviale=fluviale
[16] aptos=altos
[17] Delon=Delum
回應。他說“永別”,厄科也說“永別”。
他垂下疲倦的頭,枕着青翠的草葉,
死亡關閉了崇拜主人之美的眼睛。[1]
雖進了幽冥,他仍會欣賞自己的倒影,
505 在斯堤克斯的水波中。水澤仙女哀悼他,
在弟弟身上鋪好她們剪下的頭髮,[2]
山林仙女也慟哭,厄科也跟着慟哭。[3]
她們已開始準備柴堆、火把和棺木,
屍體卻無處可尋了,只在原地發現
510 一朵黃花,簇擁在潔白的葉子中間。[4]
預言應驗了,先知在亞該亞所有城市[5] 巴克斯與彭透斯
都獲得當然的聲譽,其名字遠近皆知。
在所有人中唯獨輕看眾神的彭透斯[6]
鄙視這位老人,嘲笑他占卜的言辭,
515 奚落他深陷黑暗,遭受失明的厄運。
忒瑞西阿斯搖晃着霜雪侵染的雙鬢,
說道,“你該多麼幸福,倘若也丟失
這眼睛的光,以免看到巴克斯的聖禮!
那天一定會到來,我預言近在咫尺,
520 新神利柏耳,塞墨勒之子,就會到此。[7]
若不尊崇這位神,不為他建造廟宇,
你的身體將撕成千塊,散落各處,
你的血將染污森林、你的母親和姨母。
這必將發生!因為神靈會遭到你羞辱,
525 你會哀嘆,在黑暗之下我看見太多。”
厄喀昂之子令人趕他走,不許他亂說。[8]
先知的這番話得到驗證,無一字落空。
利柏耳降臨,田野響徹慶祝的尖叫聲,
人們紛紛湧上街,不分貧富貴賤,
530 不管男女老少,全捲入陌生的慶典。
“巨龍和戰神的子孫,怎樣的瘋狂攫住了[9]
你們的靈魂?”彭透斯喊道,“敲擊的銅鈸、
彎曲的喇叭、還有這些魔法的欺騙
究竟有多大的力量,竟能讓號角、利劍、
535 和全副武裝的大軍都無法征服的你們
如此輕易地被女人的喊叫、酒鬼的痴夢、
淫邪的信眾和手鼓空蕩的響聲征服?
我應該佩服你們老人嗎?千辛萬苦
才在海外的新推羅安頓好放逐的家神,[10]
540 現在卻任憑他們淪陷?或佩服你們,
更有銳氣的年輕人?你們原本更適合
持長矛而不是藤杖,戴頭盔而不是綠葉![11]
我懇求你們,記住自己發源的族類,
拾起巨龍的勇氣,它曾經獨力摧毀
545 眾多的敵人!它因守衛泉水而犧牲,
而你們要為自己的榮光奮力爭勝!
它讓勇者死,你們卻要驅逐陰柔者,
捍衛祖先的名譽!如果命運不許可
忒拜長久屹立,我寧願讓衝車和猛士[12]
550 攻破城牆,讓刀劍和戰火響徹天際!
那樣失敗也無罪,人們將追懷我們的
命運,而非掩蓋,眼淚不摻雜愧怍。
可現在,一個手無寸鐵的男孩卻即將
奪取忒拜,他依靠的不是戰爭、標槍、
555 騎兵,而是塗沒藥的髮捲、柔嫩的花環、
紫色染料和鑲在華美衣服上的金邊。
我立刻就要迫使他承認(你們只需
站一邊),他的父親是偽造,聖禮無憑據。
既然阿克里西俄斯敢鄙視虛假的神靈,[13]
560 在此人到達阿戈斯的時候緊閉大門,
難道他能嚇倒彭透斯和整個忒拜城?
快去,”(他命令奴僕)“快去,給我把領頭人
套上鎖鏈帶過來!即刻去,不許有耽擱!”[14]
外祖父、阿塔瑪斯和其他親友都斥責[15]
565 他的決定,極力阻止他,卻無濟於事,
越勸告,他越暴躁,越阻擋,他的怒氣
越瘋狂,緩和的努力似乎成了煽動:
我曾見一條河,沒有任何障礙的地方,
它只是溫和地流淌,水聲也很輕微;
570 但每當遇到樹榦和石塊擋道,就會
變湍急,浪花飛濺,阻力反增暴力。
奴僕渾身沾着血回來了,主人問巴克斯
在何處,他們回答說,巴克斯已無蹤跡,
“但我們抓到了此人,是他的同夥和祭司。”
575 犯人已交來,雙手綁在身後,他來自
埃特魯里亞,一路追隨聖禮到此。
彭透斯盯着他,雙眼因為怒火而猙獰,
對他說道(雖然他恨不得馬上施刑),
“即將喪命的可憐蟲,等着示眾的惡棍,
580 告訴我,你叫什麼名字,父母是何人,
來自哪國,為何參加這種新儀式。”
他毫無懼色,答道,“我叫阿科厄特斯,[16]
故鄉是邁奧尼亞,父母都出身下層。[17]
父親沒給我留下農田,讓牛來深耕,
585 也沒有產毛的綿羊和其他任何牲口。
他生前不名一文,時常用線和釣鉤
欺騙跳躍的魚兒,再用竹竿拽上岸。
他把本事傳給我——他的全部遺產,
說道,‘接過這家當,繼承我的手藝。’
590 臨終之際,他留給我的除了幾條溪,
再無他物,只有這算是祖傳的資財。
我不想畢生都綁在同一塊地方,很快
學會如何用右手控制船隻的航行,
如何觀察昭示降雨的小牝山羊星、[18]
595 昴星團、畢星團以及大熊星座,留意[19]
風從哪裡來,哪些港口適合船暫避。
一次我去提洛島,碰巧折向基俄斯[20]
海岸,於是向右划槳,駛向陸地,
我靈巧一躍,正好落在潮濕的沙灘上。
600 夜晚將盡時(天空已開始透出紅光),
[1] “主人”對應的原文domini(主格dominus)在古羅馬愛情哀歌里也指男性情人。
[2] 按照古代西方的習俗,女性親屬要剪掉一些頭髮,放在死者的身上。
[3] Griffin(1977)指出,厄科-那喀索斯-厄科的結構安排非常精緻。
[4] 那喀索斯變成了與自己同名的水仙花(narcissus)。Gildenhard-Zissos(2000)認為,從這卷詩的忒拜時間框架和內容相似性看,那喀索斯的故事取代了忒拜國王俄狄浦斯(Oedipus)的位置。嵌在故事開頭和結尾的盲先知忒瑞西阿斯在俄狄浦斯的悲劇中同樣發揮着重要作用,俄狄浦斯如同下文的忒拜國王彭透斯一樣輕看過這位先知。“若他永遠不認識自己”的神諭也適用於俄狄浦斯。Janan(2009)也認為,那喀索斯的背後是忒拜的俄狄浦斯,兩個人的悲劇都圍繞着自我認識而展開。Pavlock(2009)則相信,那喀索斯的故事具有詩學意義,他的自戀代表了愛情哀歌體的自我沉溺,他的死亡表明奧維德有意離開這個自己過分擅長的領域。
[5] 嚴格地說,亞該亞(Achaia)只是伯羅奔尼撒半島北部的一部分,但在西方古典詩歌中,經常用來指代整個希臘。
[6] 彭透斯是卡德摩斯之女阿高厄和龍牙戰士厄喀昂的兒子。
[7] 利柏耳(Liber)本是古羅馬宗教中的植物神,後來與古希臘酒神巴克斯混同。
[8] “厄喀昂之子”指彭透斯。Hardie(1990)認為,在《變形記》中他的這個身份具有重要的意義,厄喀昂是龍牙種出的武士,所以彭透斯不僅是卡德摩斯的後裔,更是龍的後代,他的存在甚至掌權意味着忒拜建城之初似乎已經驅逐的荒野和混沌仍然強大。
[9] “戰神的”(Mavortia)源自戰神馬爾斯的另一個名字Mavors(馬沃爾斯)。彭透斯對忒拜人的定位與外祖父卡德摩斯截然不同,卡德摩斯認為忒拜是腓尼基的延續,彭透斯卻將忒拜人稱為“巨龍和戰神的子孫”,表明他更認可野性的傳統。所以悖論出現了,他反對酒神巴克斯崇拜的理由是維護城邦的秩序,然而他的演說和迫害行為卻處處體現出他自己的瘋狂和心智的失序。他的憤怒呼應着巨龍的憤怒,他感覺自己的王權遭侵蝕,如同當初大龍覺得自己的領地遭侵犯。
[10] “新推羅”指忒拜,推羅是腓尼基的著名城市,忒拜的創建者卡德摩斯曾是腓尼基王子。
[11] 藤杖(thyrsus)是酒神巴克斯攜帶的手杖,頂端覆蓋著松果或葡萄葉子。
[12] 衝車(tormenta)是古代西方攻城戰使用的大型機械裝置,用於破壞城牆。
[13] 阿克里西俄斯(Acrisius)是阿戈斯國王,阿巴斯(Abas)之子,達那厄(Danae)之父。
[14] McNamara(2010)以彭透斯的這段演講為例,說明《變形記》中的獨白從表面上看經常不能推動情節發展,只是推遲高潮的到來,但如果仔細分析,它們卻富於戲劇性,以接近戲劇而非史詩的方式驅動着故事。彭透斯的演說雖然不能說服詩內的聽眾,卻以語言從有序到崩潰的過程向詩外的讀者戲劇性地呈現了他在憤怒中一步步走向瘋狂的過程。
[15] “外祖父”指卡德摩斯,阿塔瑪斯(Athamas)是卡德摩斯女婿,娶了伊諾,是彭透斯的姨父。
[16] “阿科厄特斯”(Acoetes)源自古希臘語akoitēs(不眠的、警醒的),這個名字用在引航員或舵手身上很合適。
[17] 邁奧尼亞(Maeonia)位於小亞細亞的呂底亞(Lydia)地區。
[18] 小牝山羊星(Capella)即御夫座的α星,也叫五車二。原文用Oleniae修飾Capella,或許是因為它主人來自亞該亞的奧萊諾斯城(Olenus)。阿瑪爾泰婭(Amalthea)有時被認為是這隻母羊的名字,它曾哺育幼時的朱庇特。
[19] 這行原文中的Taygete(塔宇革忒)是昴星團七仙女之一,代表昴星團。根據許基努斯的《故事集》(Fabulae 192),畢星團(Hyades)七仙女是多多納的仙女,撫養了幼時的酒神巴克斯,朱庇特擔心她們受朱諾的迫害,將她們變成了天上的星星。
[20] 基俄斯(Chios)是位於愛琴海北部的一個島。