verba locus, dictoque vale ‘vale’ inquit et Echo.
Ille caput viridi fessum submisit in herba,
lumina mors clausit domini mirantia formam.
Tum quoque se, postquam est inferna sede receptus,
505 in Stygia spectabat aqua. Planxere sorores
naides et sectos fratri posuere capillos,[1]
planxerunt dryades: plangentibus adsonat Echo.
Iamque rogum quassasque faces feretrumque parabant:
nusquam corpus erat, croceum pro corpore florem
510 inveniunt foliis medium cingentibus albis.
Cognita res meritam vati per Achaidas urbes[2]
attulerat famam, nomenque erat auguris ingens.
Spernit Echionides tamen hunc ex omnibus unus,
contemptor superum Pentheus, praesagaque ridet
515 verba senis tenebrasque et cladem lucis ademptae
obicit. Ille movens albentia tempora canis
‘Quam felix esses, si tu quoque luminis huius
orbus’ ait ‘fieres, ne Bacchica sacra videres!
Namque dies aderit, quam non procul auguror esse,[3]
520 qua novus huc veniat, proles Semeleia, Liber;
quem nisi templorum fueris dignatus honore,
mille lacer spargere locis et sanguine silvas
foedabis matremque tuam matrisque sorores.
Eveniet! neque enim dignabere numen honore,[4]
525 meque sub his tenebris nimium vidisse quereris.’
Talia dicentem proturbat Echione natus.
Dicta fides sequitur, responsaque vatis aguntur.
Liber adest, festisque fremunt ululatibus agri:
turba ruit, mixtaeque viris matresque nurusque
530 vulgusque proceresque ignota ad sacra feruntur.[5]
‘Quis furor, anguigenae, proles Mavortia, vestras
attonuit mentes?’ Pentheus ait ‘Aerane tantum[6]
aere repulsa valent et adunco tibia cornu
et magicae fraudes, ut, quos non bellicus ensis,
535 non tuba terruerit, non strictis agmina telis,
femineae voces et mota insania vino
obscenique greges et inania tympana vincant?
Vosne, senes, mirer, qui longa per aequora vecti
hac Tyron, hac profugos posuistis sede Penates,[7]
540 nunc sinitis sine Marte capi? Vosne, acrior aetas,[8]
O iuvenes, propiorque meae, quos arma tenere,
non thyrsos, galeaque tegi, non fronde decebat?
Este, precor, memores, qua sitis stirpe creati,
illiusque animos, qui multos perdidit unus,
545 sumite serpentis! Pro fontibus ille lacuque[9]
interiit: at vos pro fama vincite vestra!
Ille dedit leto fortes, vos pellite molles
et patrium retinete decus! Si fata vetabant[10]
stare diu Thebas, utinam tormenta virique
550 moenia diruerent, ferrumque ignisque sonarent!
Essemus miseri sine crimine, sorsque querenda,
non celanda foret, lacrimaeque pudore carerent:
at nunc a puero Thebae capientur inermi,[11]
quem neque bella iuvant nec tela nec usus equorum,
555 sed madidus murra crinis mollesque coronae[12]
purpuraque et pictis intextum vestibus aurum.
Quem quidem ego actutum (modo vos absistite) cogam
adsumptumque patrem commentaque sacra fateri.
An satis Acrisio est animi contemnere vanum
560 numen et Argolicas venienti claudere portas,
Penthea terrebit cum totis advena Thebis?
Ite citi’—famulis hoc imperat—‘ite ducemque
attrahite huc vinctum! Iussis mora segnis abesto!’
Hunc avus, hunc Athamas, hunc cetera turba suorum
565 corripiunt dictis frustraque inhibere laborant;
acrior admonitu est inritaturque retenta
et crescit rabies, moderaminaque ipsa nocebant:[13]
sic ego torrentem, qua nil obstabat eunti,
lenius et modico strepitu decurrere vidi;
570 at quacumque trabes obstructaque saxa tenebant,
spumeus et fervens et ab obice saevior ibat.
Ecce cruentati redeunt et, Bacchus ubi esset,
quaerenti domino Bacchum vidisse negarunt;
‘Hunc’ dixere ‘tamen comitem famulumque sacrorum
575 cepimus’ et tradunt manibus post terga ligatis
sacra dei quondam Tyrrhena gente secutum.[14]
Adspicit hunc Pentheus oculis, quos ira tremendos
fecerat et, quamquam poenae vix tempora differt,
‘O periture tuaque aliis documenta dature
580 morte’ ait, ‘ede tuum nomen nomenque parentum
et patriam morisque novi cur sacra frequentes.’
Ille metu vacuus ‘nomen mihi’ dixit ‘Acoetes,
patria Maeonia est, humili de plebe parentes.
Non mihi quae duri colerent pater arva iuvenci,
585 lanigerosve greges, non ulla armenta reliquit;
pauper et ipse fuit linoque solebat et hamis
decipere et calamo salientes ducere pisces.
Ars illi sua census erat; cum traderet artem,
“Accipe, quas habeo, studii successor et heres,”
590 dixit “opes,” moriensque mihi nihil ille reliquit
praeter aquas; unum hoc possum appellare paternum.
Mox ego, ne scopulis haererem semper in isdem,
addidici regimen dextra moderante carinae
flectere et Oleniae sidus pluviale Capellae[15]
595 Taygetenque Hyadasque oculis Arctonque notavi
ventorumque domos et portus puppibus aptos.[16]
Forte petens Delon Chiae telluris ad oras[17]
adplicor et dextris adducor litora remis
doque leves saltus udaeque inmittor harenae.
600 Nox ubi consumpta est (Aurora rubescere primo
[1] posuere=imposuere
[2] vati=vatis
[3] quam non procul=iam haud procul
[4] Eveniet=Eveniat=Et veniet
[5] vulgusque proceresque=et vulgus proceresque=vulgus et proceres
[6] attonuit=attollit
[7] hac Tyron=a tyro=huc tyro
[8] Vosne, acrior aetas=vos carior aetas
[9] fontibus=frondibus
[10] vetabant=vetabunt
[11] capientur=capiuntur
[12] madidus murra crinis=medius murra crinis=madidi murra crines
[13] moderaminaque=remoraminaque
[14] quondam=quendam; Tyrrhena=Thyrrenae
[15] pluviale=fluviale
[16] aptos=altos
[17] Delon=Delum
回应。他说“永别”,厄科也说“永别”。
他垂下疲倦的头,枕着青翠的草叶,
死亡关闭了崇拜主人之美的眼睛。[1]
虽进了幽冥,他仍会欣赏自己的倒影,
505 在斯堤克斯的水波中。水泽仙女哀悼他,
在弟弟身上铺好她们剪下的头发,[2]
山林仙女也恸哭,厄科也跟着恸哭。[3]
她们已开始准备柴堆、火把和棺木,
尸体却无处可寻了,只在原地发现
510 一朵黄花,簇拥在洁白的叶子中间。[4]
预言应验了,先知在亚该亚所有城市[5] 巴克斯与彭透斯
都获得当然的声誉,其名字远近皆知。
在所有人中唯独轻看众神的彭透斯[6]
鄙视这位老人,嘲笑他占卜的言辞,
515 奚落他深陷黑暗,遭受失明的厄运。
忒瑞西阿斯摇晃着霜雪侵染的双鬓,
说道,“你该多么幸福,倘若也丢失
这眼睛的光,以免看到巴克斯的圣礼!
那天一定会到来,我预言近在咫尺,
520 新神利柏耳,塞墨勒之子,就会到此。[7]
若不尊崇这位神,不为他建造庙宇,
你的身体将撕成千块,散落各处,
你的血将染污森林、你的母亲和姨母。
这必将发生!因为神灵会遭到你羞辱,
525 你会哀叹,在黑暗之下我看见太多。”
厄喀昂之子令人赶他走,不许他乱说。[8]
先知的这番话得到验证,无一字落空。
利柏耳降临,田野响彻庆祝的尖叫声,
人们纷纷涌上街,不分贫富贵贱,
530 不管男女老少,全卷入陌生的庆典。
“巨龙和战神的子孙,怎样的疯狂攫住了[9]
你们的灵魂?”彭透斯喊道,“敲击的铜钹、
弯曲的喇叭、还有这些魔法的欺骗
究竟有多大的力量,竟能让号角、利剑、
535 和全副武装的大军都无法征服的你们
如此轻易地被女人的喊叫、酒鬼的痴梦、
淫邪的信众和手鼓空荡的响声征服?
我应该佩服你们老人吗?千辛万苦
才在海外的新推罗安顿好放逐的家神,[10]
540 现在却任凭他们沦陷?或佩服你们,
更有锐气的年轻人?你们原本更适合
持长矛而不是藤杖,戴头盔而不是绿叶![11]
我恳求你们,记住自己发源的族类,
拾起巨龙的勇气,它曾经独力摧毁
545 众多的敌人!它因守卫泉水而牺牲,
而你们要为自己的荣光奋力争胜!
它让勇者死,你们却要驱逐阴柔者,
捍卫祖先的名誉!如果命运不许可
忒拜长久屹立,我宁愿让冲车和猛士[12]
550 攻破城墙,让刀剑和战火响彻天际!
那样失败也无罪,人们将追怀我们的
命运,而非掩盖,眼泪不掺杂愧怍。
可现在,一个手无寸铁的男孩却即将
夺取忒拜,他依靠的不是战争、标枪、
555 骑兵,而是涂没药的发卷、柔嫩的花环、
紫色染料和镶在华美衣服上的金边。
我立刻就要迫使他承认(你们只需
站一边),他的父亲是伪造,圣礼无凭据。
既然阿克里西俄斯敢鄙视虚假的神灵,[13]
560 在此人到达阿戈斯的时候紧闭大门,
难道他能吓倒彭透斯和整个忒拜城?
快去,”(他命令奴仆)“快去,给我把领头人
套上锁链带过来!即刻去,不许有耽搁!”[14]
外祖父、阿塔玛斯和其他亲友都斥责[15]
565 他的决定,极力阻止他,却无济于事,
越劝告,他越暴躁,越阻挡,他的怒气
越疯狂,缓和的努力似乎成了煽动:
我曾见一条河,没有任何障碍的地方,
它只是温和地流淌,水声也很轻微;
570 但每当遇到树干和石块挡道,就会
变湍急,浪花飞溅,阻力反增暴力。
奴仆浑身沾着血回来了,主人问巴克斯
在何处,他们回答说,巴克斯已无踪迹,
“但我们抓到了此人,是他的同伙和祭司。”
575 犯人已交来,双手绑在身后,他来自
埃特鲁里亚,一路追随圣礼到此。
彭透斯盯着他,双眼因为怒火而狰狞,
对他说道(虽然他恨不得马上施刑),
“即将丧命的可怜虫,等着示众的恶棍,
580 告诉我,你叫什么名字,父母是何人,
来自哪国,为何参加这种新仪式。”
他毫无惧色,答道,“我叫阿科厄特斯,[16]
故乡是迈奥尼亚,父母都出身下层。[17]
父亲没给我留下农田,让牛来深耕,
585 也没有产毛的绵羊和其他任何牲口。
他生前不名一文,时常用线和钓钩
欺骗跳跃的鱼儿,再用竹竿拽上岸。
他把本事传给我——他的全部遗产,
说道,‘接过这家当,继承我的手艺。’
590 临终之际,他留给我的除了几条溪,
再无他物,只有这算是祖传的资财。
我不想毕生都绑在同一块地方,很快
学会如何用右手控制船只的航行,
如何观察昭示降雨的小牝山羊星、[18]
595 昴星团、毕星团以及大熊星座,留意[19]
风从哪里来,哪些港口适合船暂避。
一次我去提洛岛,碰巧折向基俄斯[20]
海岸,于是向右划桨,驶向陆地,
我灵巧一跃,正好落在潮湿的沙滩上。
600 夜晚将尽时(天空已开始透出红光),
[1] “主人”对应的原文domini(主格dominus)在古罗马爱情哀歌里也指男性情人。
[2] 按照古代西方的习俗,女性亲属要剪掉一些头发,放在死者的身上。
[3] Griffin(1977)指出,厄科-那喀索斯-厄科的结构安排非常精致。
[4] 那喀索斯变成了与自己同名的水仙花(narcissus)。Gildenhard-Zissos(2000)认为,从这卷诗的忒拜时间框架和内容相似性看,那喀索斯的故事取代了忒拜国王俄狄浦斯(Oedipus)的位置。嵌在故事开头和结尾的盲先知忒瑞西阿斯在俄狄浦斯的悲剧中同样发挥着重要作用,俄狄浦斯如同下文的忒拜国王彭透斯一样轻看过这位先知。“若他永远不认识自己”的神谕也适用于俄狄浦斯。Janan(2009)也认为,那喀索斯的背后是忒拜的俄狄浦斯,两个人的悲剧都围绕着自我认识而展开。Pavlock(2009)则相信,那喀索斯的故事具有诗学意义,他的自恋代表了爱情哀歌体的自我沉溺,他的死亡表明奥维德有意离开这个自己过分擅长的领域。
[5] 严格地说,亚该亚(Achaia)只是伯罗奔尼撒半岛北部的一部分,但在西方古典诗歌中,经常用来指代整个希腊。
[6] 彭透斯是卡德摩斯之女阿高厄和龙牙战士厄喀昂的儿子。
[7] 利柏耳(Liber)本是古罗马宗教中的植物神,后来与古希腊酒神巴克斯混同。
[8] “厄喀昂之子”指彭透斯。Hardie(1990)认为,在《变形记》中他的这个身份具有重要的意义,厄喀昂是龙牙种出的武士,所以彭透斯不仅是卡德摩斯的后裔,更是龙的后代,他的存在甚至掌权意味着忒拜建城之初似乎已经驱逐的荒野和混沌仍然强大。
[9] “战神的”(Mavortia)源自战神马尔斯的另一个名字Mavors(马沃尔斯)。彭透斯对忒拜人的定位与外祖父卡德摩斯截然不同,卡德摩斯认为忒拜是腓尼基的延续,彭透斯却将忒拜人称为“巨龙和战神的子孙”,表明他更认可野性的传统。所以悖论出现了,他反对酒神巴克斯崇拜的理由是维护城邦的秩序,然而他的演说和迫害行为却处处体现出他自己的疯狂和心智的失序。他的愤怒呼应着巨龙的愤怒,他感觉自己的王权遭侵蚀,如同当初大龙觉得自己的领地遭侵犯。
[10] “新推罗”指忒拜,推罗是腓尼基的著名城市,忒拜的创建者卡德摩斯曾是腓尼基王子。
[11] 藤杖(thyrsus)是酒神巴克斯携带的手杖,顶端覆盖着松果或葡萄叶子。
[12] 冲车(tormenta)是古代西方攻城战使用的大型机械装置,用于破坏城墙。
[13] 阿克里西俄斯(Acrisius)是阿戈斯国王,阿巴斯(Abas)之子,达那厄(Danae)之父。
[14] McNamara(2010)以彭透斯的这段演讲为例,说明《变形记》中的独白从表面上看经常不能推动情节发展,只是推迟高潮的到来,但如果仔细分析,它们却富于戏剧性,以接近戏剧而非史诗的方式驱动着故事。彭透斯的演说虽然不能说服诗内的听众,却以语言从有序到崩溃的过程向诗外的读者戏剧性地呈现了他在愤怒中一步步走向疯狂的过程。
[15] “外祖父”指卡德摩斯,阿塔玛斯(Athamas)是卡德摩斯女婿,娶了伊诺,是彭透斯的姨父。
[16] “阿科厄特斯”(Acoetes)源自古希腊语akoitēs(不眠的、警醒的),这个名字用在引航员或舵手身上很合适。
[17] 迈奥尼亚(Maeonia)位于小亚细亚的吕底亚(Lydia)地区。
[18] 小牝山羊星(Capella)即御夫座的α星,也叫五车二。原文用Oleniae修饰Capella,或许是因为它主人来自亚该亚的奥莱诺斯城(Olenus)。阿玛尔泰娅(Amalthea)有时被认为是这只母羊的名字,它曾哺育幼时的朱庇特。
[19] 这行原文中的Taygete(塔宇革忒)是昴星团七仙女之一,代表昴星团。根据许基努斯的《故事集》(Fabulae 192),毕星团(Hyades)七仙女是多多纳的仙女,抚养了幼时的酒神巴克斯,朱庇特担心她们受朱诺的迫害,将她们变成了天上的星星。
[20] 基俄斯(Chios)是位于爱琴海北部的一个岛。