ecce viri fautrix superas delapsa per auras
Pallas adest motaeque iubet supponere terrae[1]
vipereos dentes, populi incrementa futuri.
Paret et, ut presso sulcum patefecit aratro,[2]
105 spargit humi iussos, mortalia semina, dentes.[3]
Inde (fide maius) glaebae coepere moveri,
primaque de sulcis acies apparuit hastae,
tegmina mox capitum picto nutantia cono,
mox umeri pectusque onerataque bracchia telis
110 exsistunt, crescitque seges clipeata virorum.
Sic ubi tolluntur festis aulaea theatris,
surgere signa solent primumque ostendere vultus,
cetera paulatim, placidoque educta tenore
tota patent imoque pedes in margine ponunt.
115 territus hoste novo Cadmus capere arma parabat.
‘Ne cape’ de populo, quem terra creaverat, unus[4]
exclamat ‘nec te civilibus insere bellis.’
Atque ita terrigenis rigido de fratribus unum
comminus ense ferit; iaculo cadit eminus ipse.
120 Hunc quoque qui leto dederat, non longius illo[5]
vivit et exspirat, modo quas acceperat, auras,
exemploque pari furit omnis turba, suoque
Marte cadunt subiti per mutua vulnera fratres;
iamque brevis vitae spatium sortita iuventus
125 sanguineam tepido plangebant pectore matrem[6]
quinque superstitibus: quorum fuit unus Echion.
Is sua iecit humo monitu Tritonidis arma[7]
fraternaeque fidem pacis petiitque deditque.
Hos operis comites habuit Sidonius hospes,
130 cum posuit iussus Phoebeis sortibus urbem.[8]
Iam stabant Thebae: poteras iam, Cadme, videri
exilio felix: soceri tibi Marsque Venusque
contigerant; huc adde genus de coniuge tanta,
tot natas natosque et, pignora cara, nepotes,[9]
135 hos quoque iam iuvenes, sed scilicet ultima semper
exspectanda dies homini est, dicique beatus[10]
ante obitum nemo supremaque funera debet.
Prima nepos inter tot res tibi, Cadme, secundas
causa fuit luctus alienaque cornua fronti
140 addita vosque, canes, satiatae sanguine erili;[11]
at bene si quaeras, fortunae crimen in illo,
non scelus invenies; quod enim scelus error habebat?[12]
Mons erat infectus variarum caede ferarum,
iamque dies medius rerum contraxerat umbras
145 et sol ex aequo meta distabat utraque,
cum iuvenis placido per devia lustra vagantes[13]
participes operum conpellat Hyantius ore:
‘Lina madent, comites, ferrumque cruore ferarum,
fortunamque dies habuit satis. Altera lucem[14]
150 cum croceis invecta rotis Aurora reducet,[15]
propositum repetemus opus, nunc Phoebus utraque
distat idem terra finditque vaporibus arva:[16]
sistite opus praesens nodosaque tollite lina.’
Iussa viri faciunt intermittuntque laborem.
155 Vallis erat piceis et acuta densa cupressu,
nomine Gargaphie, succinctae sacra Dianae,
cuius in extremo est antrum nemorale recessu
arte laboratum nulla: simulaverat artem
ingenio natura suo; nam pumice vivo
160 Et levibus tofis nativum duxerat arcum.
Fons sonat a dextra tenui perlucidus unda,
margine gramineo patulos succinctus hiatus:[17]
hic dea silvarum venatu fessa solebat
virgineos artus liquido perfundere rore.
165 Quo postquam subiit, nympharum tradidit uni
armigerae iaculum pharetramque arcusque retentos;
altera depositae subiecit bracchia pallae;
vincla duae pedibus demunt; nam doctior illis[18]
Ismenis Crocale sparsos per colla capillos
170 conligit in nodum, quamvis erat ipsa solutis.
Excipiunt laticem Nepheleque Hyaleque Ranisque[19]
Et Psecas et Phiale funduntque capacibus urnis.
Dumque ibi perluitur solita Titania lympha,
ecce nepos Cadmi dilata parte laborum
175 per nemus ignotum non certis passibus errans
pervenit in lucum: sic illum fata ferebant.[20]
Qui simul intravit rorantia fontibus antra,
sicut erant, viso nudae sua pectora nymphae[21]
percussere viro subitisque ululatibus omne
180 inplevere nemus circumfusaeque Dianam
corporibus texere suis; tamen altior illis
ipsa dea est colloque tenus supereminet omnes.
Qui color infectis adversi solis ab ictu
nubibus esse solet aut purpureae Aurorae,
185 is fuit in vultu visae sine veste Dianae,
quae quamquam comitum turba stipata suarum[22]
in latus obliquum tamen adstitit oraque retro[23]
flexit et, ut vellet promptas habuisse sagittas,
quas habuit, sic hausit aquas vultumque virilem
190 perfudit spargensque comas ultricibus undis
addidit haec cladis praenuntia verba futurae:
‘Nunc tibi me posito visam velamine narres,
si poteris narrare, licet.’ Nec plura minata
dat sparso capiti vivacis cornua cervi,
195 dat spatium collo summasque cacuminat aures
cum pedibusque manus, cum longis bracchia mutat
cruribus et velat maculoso vellere corpus;
additus et pavor est. Fugit Autonoeius heros
et se tam celerem cursu miratur in ipso.
200 Ut vero vultus et cornua vidit in unda,
[1] motaeque=mitique=matrique
[2] ut presso=upresso=in presso=impresso
[3] spargit=sparget
[4] Ne=Nec
[5] Hunc=Hic
[6] plangebant=plangebat=tangebant
[7] humo=humi
[8] cum posuit=composuit; iussus=iussam
[9] nepotes=nepotum
[10] homini est=hominem=hominis=homini
[11] satiatae=satiati
[12] quod=quid
[13] vagantes=vacantes
[14] fortunamque=fortunaeque
[15] invecta=infesta
[16] idem=item; terra=meta;
[17] succinctus=succinctos=incinctus=distinctus
[18] demunt=detrahunt
[19] Nepheleque=nimphaeque=nimphae
[20] ferebant=trahebant
[21] pectora=corpora
[22] turba=turba est
[23] adstitit=astitit
忽然,青睞英雄的帕拉斯從空中降落,
來到身邊,吩咐他翻開地面,撒播
巨龍的牙齒,它們將長成一個民族。
他遵囑而行,持犁深耕,刨起泥土,
105 種下女神所說的牙齒——凡人的胚種。
於是(難以置信!)田壤開始萌動,
首先看到長矛的鋼尖從溝里探出,
接着便有頭盔的彩羽在風中飄舞,[1]
再往後肩膀、胸膛和拿着武器的手臂
110 也拱破地面,執盾的兵士不斷增殖。
正如節慶的劇院,當帷幕拉起,布上
繪製的人像也升起,最先露出臉龐,
然後是其餘部分,平穩地移動,漸漸
呈現全身,腳終於立在舞台的下沿。[2]
115 卡德摩斯大驚,正準備與新敵搏鬥,
土中誕生的某位武士喝道,“住手!
這是我們的內戰,你別捲入。”言畢,[3]
他用劍刺死身邊一位同族的兄弟,
自己卻被遠處飛來的標槍穿透,
120 可是殺他的敵人也並未支撐更久,
才吸入片刻活氣,轉眼卻已斷氣。
瘋狂很快蔓延至全體,他們彼此
屠戮,突然的手足變成突然的咒詛。
這些青年的生命註定如此短促,
125 紛紛仆倒在被鮮血浸暖的母親身上,[4]
只有五位倖存,其中一位是厄喀昂。[5]
帕拉斯授意他拋下武器,懇求兄弟
互相言和,共同確立了忠誠的情誼。
西頓的異鄉人遵照福玻斯神諭修建
130 新城之時,這些人就是助手和同伴。[6]
忒拜已矗立,卡德摩斯,你雖被放逐, 阿克泰昂與狄安娜
卻也有福。你做了戰神和愛神的女婿,
出身顯貴的妻子又為你延續了血脈,[7]
眾多的兒輩,還有你所鍾愛的孫輩——[8]
135 就連他們也已經成年。然而人永遠
需要等待最後那一天;在死亡之前,
在落葬之前,沒有誰能被形容為幸福。[9]
諸般順遂中,外孫最先帶給你痛苦,[10]
卡德摩斯,還有他被迫長出的鹿頭,
140 以及你們,飲盡了主人鮮血的獵狗。
但你若檢視,只會發現意外的過失,
卻沒有邪惡,錯誤怎可與罪行並提?
那座山散布着各種野獸被屠的血跡,
時值正午,萬物都縮緊自己的影子,
145 太陽與天空兩端的距離正好相等,
博奧蒂亞的青年穿過偏僻的森林,[11]
他轉向狩獵的夥伴,語氣平和地說:
“朋友們,網和矛都已浸滿野獸的血,
今天的收穫足夠啦!等到新的黎明
150 駕着金黃的馬車載回天光,我們
再繼續狩獵的行動。現在太陽正好離
東西兩邊一樣遠,熱氣正撕裂大地,
停下手中的活計,收起你們的網。”
大家都聽從他的吩咐,不再奔忙。
155 有一條山谷,長滿雲杉和尖葉的柏樹,
名叫迦爾加菲厄,狄安娜鍾愛此處。[12]
在它的深處隱藏着一個林間洞穴,
並非誕生於技藝,而是自然憑藉
自己的天才模仿了技藝:輕巧凝灰岩
160 和生長的浮石被她鑿成天然的拱券。
一抹透亮的溪水在右側淙淙流淌,
匯成碧草環抱的一泓陂池,執掌
森林的女神狩獵倦了,經常在這裡
沐浴清澈的活泉,洗濯處女的身體。
165 這天,她進入洞穴,便將標槍、箭囊
和鬆了弦的弓交給一位寧芙安放,
一位抱着她脫下的長袍,另外兩位
為她解開鞋扣。比大家靈巧的忒拜[13]
侍女柯若卡勒將狄安娜披垂的青絲[14]
170 盤成髻,雖然自己的長髮隨風飄逸。
涅斐勒、許阿勒、普賽卡斯、菲亞勒、拉尼絲[15]
都負責取水,然後用寬綽的罐子澆洗。
正當女神在熟悉的水潭盡情沐濯,
卡德摩斯的外孫推延了未完的狩獵,
175 在全然陌生的森林裡穿行,忽東忽西,
竟撞到此處:這是命運給他的旨意。
他一踏進泉水浸潤的洞穴,眾寧芙
就窘迫驚惶,因為看見有男子闖入,
懊喪地拍打赤裸的胸膛,突然的尖叫
180 響徹整片叢林。她們迅速聚攏到[16]
狄安娜周圍,用自己的身體為她遮擋,
但女神比她們都高,仍露着頭和頸項。
恰如雲朵經常被對面的太陽鍍上
華彩,也如破曉時天泛起玫瑰色霞光,
185 未着寸縷的狄安娜臉上也一片緋紅。
她側着身子(儘管被大群女伴簇擁),
臉龐羞慚地轉向背後。她多麼希望
與平時一樣,自己腰上就挎着箭囊!
她惱恨不已,掬起一捧水,朝男子的臉
190 潑去,在復仇的溪泉澆到頭髮的瞬間,
添上了這些話,預告即將發生的災難:[17]
“現在任憑你誇耀,倘若還可能,看見
我赤身裸體!”她不再浪費威脅的言辭,
在濕淋淋的頭上植入一隻活鹿的角枝,
195 讓他的脖子伸長,讓他的耳朵尖如錐,
雙手變成腳,手臂變成纖長的前腿,
給他的身體蓋上綴滿斑點的毛皮,
再注入膽怯的性情。奧托諾厄之子[18]
轉身逃跑,被自己如飛的速度嚇到。[19]
200 但當他在水中看見倒影的臉和雙角,
[1] 西方古代頭盔的尖頂拉丁文叫conus,裝飾着各種顏色的羽毛。
[2] 古羅馬舞台幕布(siparium)升降與現代相反。表演結束時,按羅馬規矩要從舞台地下往上升幕,如果人像綉在帷幕上,就會有這樣的效果,因為升幕前,幕布位置在舞台之下,觀眾看不見,所以人像會逐漸顯現。從臉開始直到腳,如果腳的位置繪製巧妙,就會正好落在舞台下沿,看起來這些人像就彷彿站在舞台上。奧維德用這個形象來描繪卡德摩斯播下的龍牙從地里長出的武士,他們也是先露頭,再露出其餘部分。維吉爾《農事詩》(Georgics 3.25)有一處旁證,他說舞台幕布上綉着不列顛人的形象,他們舉着手臂,好像正在拉升幕布。
[3] Wheeler(2002)認為,古羅馬白銀時代史詩詩人盧卡努斯在這一行里找到了羅馬內戰的神話母題和原型。奧維德是第一位將這些龍牙戰士的爭鬥稱為“內戰”(civilibus bellis)的詩人,賦予了這個行為濃重的政治色彩。而且,既然後來的忒拜人都是餘下的五位龍牙戰士的後代,卡德摩斯殺死戰神之龍的行為也類同內戰。所以,忒拜城此後不斷面臨內戰有了神話上的“合理性”。
[4] “母親”指泥土。
[5] 除了厄喀昂(Echion)外,其餘四位武士的名字是烏丟斯(Udeus)、克托尼俄斯(Chthonius)、許珀瑞諾耳(Hyperenor)和珀洛耳(Pelor)。厄喀昂(Echion)的名字來自古希臘語echis(蝰蛇)。
[6] Eleonora(2007)評論說,卡德摩斯的故事是一種雙重的開創行為,既是建立忒拜城,也是開創整部《變形記》僭越與懲罰的傳統。他闖入戰神聖林的行為已經註定了他變龍的結局和整個家族連綿不絕的悲劇。做神禁止之事必然遭受嚴酷的報復,是貫穿全書的一個主題。Hardie(1990)指出,忒拜建城依靠了兄弟相殘和內戰,這預示着其未來將不斷被類似的情境困擾。而且,奧維德通過各種意象和語言讓忒拜與《埃涅阿斯紀》中的迦太基也發生了關聯。這兩座城市有諸多相似之處:(1)都由流亡者建立,根都在腓尼基;(2)卡德摩斯和迦太基女王狄多都是阿革諾耳的後代;(3)最終都被一個強大的敵人消滅(忒拜毀於亞歷山大帝國,迦太基毀於羅馬)。
[7] 卡德摩斯的妻子哈爾莫尼婭(Harmonia)是戰神馬爾斯和愛神維納斯的女兒,另一種說法是,她乃朱庇特和厄勒克特拉(Electra)所生。卡德摩斯和她的婚禮是凡間第一場婚禮,眾多天神前來參加。Hardie提醒我們,哈爾莫尼婭的父母碰巧也是羅馬的祖先(維納斯是埃涅阿斯之母,馬爾斯是羅慕路斯之父),忒拜城的背後晃動着羅馬的影子。沿着這條線追下去,我們會發現更多羅馬與忒拜的平行之處:(1)忒拜建城傳說有龍,羅馬建城傳說有狼;(2)忒拜建城時,龍牙武士手足相殘;羅馬建城時,羅慕路斯和雷穆斯手足相殘;(3)忒拜將被俄狄浦斯的兩位兒子引發的內戰蹂躪,羅馬也將陷入多輪慘烈的內戰。
[8] 根據古代眾多作家的說法,卡德摩斯只有一個兒子波呂多若斯(Polydorus),但有四個女兒:奧托諾厄(Autonoe)、伊諾(Ino)、塞墨勒(Semele)和阿高厄(Agave)。他有眾多的外孫,最著名的有酒神巴克斯(Bacchus)、國王彭透斯(Pentheus)、阿克泰昂(Actaeon)和梅里凱爾特斯(Melicertes)。
[9] 這是古希臘著名賢人梭倫(Solon)的說法。
[10] “外孫”指阿克泰昂。Hardie(1990)指出,阿克泰昂和後文的那喀索斯、彭透斯、薩爾瑪琪斯都以不同形式被象徵著無序外部世界的森林和荒野吞噬。“忒拜紀”也體現出《變形記》的一個典型特點:框架和內容的不平衡。框架是建城傳說,內部卻填塞了大量以森林和荒野為背景的故事。
[11] “博奧蒂亞”對應的原文是Hyantius,意為“許安忒斯的”,許安忒斯人是博奧蒂亞人的古名。
[12] 迦爾加菲厄(Gargaphie)是博奧蒂亞城市博拉泰亞(Plataea)附近的山谷。
[13] “忒拜”對應的原文是Ismenis,意為“伊斯梅諾斯人”,源於忒拜附近的伊斯梅諾斯河(Ismenus)。
[14] “柯若卡勒”(Crocale)可能與古希臘語kekryphalos(一種束髮的頭飾)有關。
[15] “涅斐勒”(Nephele)源自古希臘語nephelē(雲);“許阿勒”(Hyale)源自古希臘語hyalos(玻璃);“普賽卡斯”(psecas)源自古希臘語psekas(露水);“菲亞勒”(Phyale)源自古希臘語phialē(瓮);“拉尼絲”(Rhanis)源自古希臘語rhainō(噴洒)。這些名字都與侍女各自的分工吻合。
[16] Salzman-Mitchell(2005)指出,阿克泰昂對狄安娜的凝視遭到了女神的逆轉,他並未掌握支配權,反而自己成了被凝視的悲慘景觀。
[17] Hardie(1990)指出,卡德摩斯雖然為奧維德“忒拜紀”提供了敘事框架,但他不是主要的敘事動力,將多個故事貫穿到一起的是神(狄安娜、朱諾、涅墨西斯、巴克斯)的憤怒和報復。奧維德既模仿了維吉爾《埃涅阿斯紀》中類似的結構線索,又做了不少改變。在維吉爾的作品中,朱諾兩次尋求懲罰特洛伊人(Aeneid 1.34ff.和7.286ff.)將全詩分成了均等的兩大部分。在“忒拜紀”中,朱諾也出現了兩次(一次針對塞墨勒,一次針對伊諾),但她不是唯一懲罰忒拜人的神靈。
[18] 阿克泰昂是卡德摩斯女兒奧托諾厄和阿里斯泰俄斯(Aristaeus)的兒子。
[19] Heath(1991)認為,阿克泰昂的故事本身無關性暴力,但只有在《變形記》1-3卷眾多強姦故事的框架里才能準確理解。一方面,奧維德在故事發生之前做足了鋪墊,讓讀者充分意識到阿克泰昂的純潔無辜;另一方面,他又在這個故事裡安排了前面強姦情節里的所有元素:處女(寧芙和狄安娜)、獵人(但這次不是性暴力的受害者)、森林、正午、沐浴。然而,狄安娜彷彿一位偏激的讀者,執拗地相信這樣的組合必然導向性暴力,殘酷地懲罰了阿克泰昂。如果把這種誤讀理解為一種詩學態度,那麼奧維德就是提醒我們,先入為主、過分敏感、過度闡釋,是讀者面對《變形記》時可能遭遇的危險。