《變形記》第3卷1-100行

Iamque deus posita fallacis imagine tauri
se confessus erat Dictaeaque rura tenebat,
cum pater ignarus Cadmo perquirere raptam
imperat et poenam, si non invenerit, addit
5 exilium, facto pius et sceleratus eodem.
Orbe pererrato (quis enim deprendere possit[1]
furta Iovis?) profugus patriamque iramque parentis
vitat Agenorides, Phoebique oracula supplex
consulit et, quae sit tellus habitanda, requirit.
10 ‘Bos tibi’ Phoebus ait ‘solis occurret in arvis,
nullum passa iugum curvique inmunis aratri:
hac duce carpe vias et, qua requieverit herba,
moenia fac condas Boeotiaque illa vocato.’
Vix bene Castalio Cadmus descenderat antro,[2]
15 incustoditam lente videt ire iuvencam[3]
nullum servitii signum cervice gerentem;
subsequitur pressoque legit vestigia passu[4]
auctoremque viae Phoebum taciturnus adorat.
Iam vada Cephisi Panopesque evaserat arva:
20 bos stetit et tollens speciosam cornibus altis[5]
ad caelum frontem mugitibus inpulit auras
atque ita respiciens comites sua terga sequentis
procubuit teneraque latus submisit in herba.[6]
Cadmus agit grates peregrinaeque oscula terrae
25 figit et ignotos montes agrosque salutat;
sacra Iovi facturus erat: iubet ire ministros[7]
et petere e vivis libandas fontibus undas.
Silva vetus stabat nulla violata securi
et specus in medio, virgis ac vimine densus[8]
30 efficiens humilem lapidum conpagibus arcum,
uberibus fecundus aquis; ubi conditus antro
Martius anguis erat cristis praesignis et auro:
igne micant oculi, corpus tumet omne veneno,[9]
tresque vibrant linguae, triplici stant ordine dentes.[10]
35 Quem postquam Tyria lucum de gente profecti
infausto tetigere gradu demissaque in undas
urna dedit sonitum, longo caput extulit antro
caeruleus serpens horrendaque sibila misit:
effluxere urnae manibus, sanguisque relinquit[11]
40 corpus et attonitos subitus tremor occupat artus.
Ille volubilibus squamosos nexibus orbes
torquet et inmensos saltu sinuatur in arcus[12]
ac media plus parte leves erectus in auras
despicit omne nemus tantoque est corpore, quanto,
45 si totum spectes, geminas qui separat Arctos.
Nec mora, Phoenicas, sive illi tela parabant
sive fugam, sive ipse timor prohibebat utrumque,
occupat: hos morsu, longis complexibus illos,[13]
hos necat adflatu funesti tabe veneni.[14]
50 Fecerat exiguas iam sol altissimus umbras:
quae mora sit sociis, miratur Agenore natus
vestigatque viros. Tegumen derepta leoni[15]
pellis erat, telum splendenti lancea ferro
et iaculum teloque animus praestantior omni.
55 Ut nemus intravit letataque corpora vidit[16]
victoremque supra spatiosi corporis hostem
tristia sanguinea lambentem vulnera lingua,
‘Aut ultor vestrae, fidissima corpora, mortis,
aut comes’ inquit ‘ero.’ Dixit dextraque molarem
60 sustulit et magnum magno conamine misit;
illius inpulsu cum turribus ardua celsis
moenia mota forent: serpens sine vulnere mansit,
loricaeque modo squamis defensus et atrae
duritia pellis validos cute reppulit ictus.[17]
65 At non duritia iaculum quoque vicit eadem:
quod medio lentae spinae curvamine fixum
constitit et totum descendit in ilia ferrum.
Ille dolore ferox caput in sua terga retorsit
vulneraque adspexit fixumque hastile momordit,
70 idque, ubi vi multa partem labefecit in omnem,
vix tergo eripuit; ferrum tamen ossibus haesit.[18]
Tunc vero, postquam solitas accessit ad iras
causa recens, plenis tumuerunt guttura venis,
spumaque pestiferos circumfluit albida rictus,
75 terraque rasa sonat squamis quique halitus exit
ore niger Stygio, vitiatas inficit auras.[19]
Ipse modo inmensum spiris facientibus orbem
cingitur, interdum longa trabe rectior adstat,[20]
impete nunc vasto ceu concitus imbribus amnis
80 fertur et obstantes proturbat pectore silvas.
Cedit Agenorides paulum spolioque leonis
sustinet incursus instantiaque ora retardat[21]
cuspide praetenta; furit ille et inania duro
vulnera dat ferro figitque in acumine dentes;
85 iamque venenifero sanguis manare palato
coeperat et virides adspergine tinxerat herbas:
sed leve vulnus erat, quia se retrahebat ab ictu
laesaque colla dabat retro plagamque sedere
cedendo arcebat nec longius ire sinebat,
90 donec Agenorides coniectum in gutture ferrum
usque sequens pressit, dum retro quercus eunti
obstitit et fixa est pariter cum robore cervix.
Pondere serpentis curvata est arbor et imae
parte flagellari gemuit sua robora caudae.
95 Dum spatium victor victi considerat hostis,
vox subito audita est (neque erat cognoscere promptum,
unde, sed audita est): ‘Quid, Agenore nate, peremptum
serpentem spectas? Et tu spectabere serpens.’
Ille diu pavidus pariter cum mente colorem[22]
100 perdiderat, gelidoque comae terrore rigebant;

[1] possit=posset
[2] descenderat=descenderet=discesserat
[3] lente=longe
[4] passu=gressu
[5] bos stetit=constitit et
[6] herba=herbas
[7] ministros=ministris
[8] et=est; medio=media; ac vimine=aculmine
[9] veneno=venenis
[10] vibrant=micant
[11] urnae=undae; relinquit=reliquit
[12] inmensos=inmenso; arcus=orbes
[13] complexibus=amplexibus
[14] funesti=funesta
[15] Tegumen=Tegimen; derepta=direpta; leoni=leonis
[16] letataque=leto data
[17] reppulit=depulit
[18] haesit=haeret
[19] auras=herbas
[20] adstat=extat=exit
[21] instantiaque=iactantique
[22] mente=voce

收起公牛的虛假形狀,朱庇特已然 [1] 卡德摩斯建立忒拜
坦白真實的身份,到達迪克特鄉間,[2]
不知情的父親卻正向卡德摩斯下令,[3]
若無法找回被劫的公主,他就要亡命
5 外邦。諭旨既充滿溫情,又過於殘忍。
尋遍全世界之後(朱庇特偷藏的情人
誰能發現?),王子便流浪異國,躲避
父親的怒火,最後他去德爾斐,希冀
神諭能指點自己,可以在何處定居。
10 福玻斯答道,“一頭母牛會與你相遇,
在荒涼的田裡,它未負軛,未拖過彎犁,
跟着它往前走,你在它躺下休息的草地
建造城牆,賦予它博奧蒂亞的名字。”[4]
剛從附近的山洞往下走,卡德摩斯[5]
15 就看見一頭母牛獨自在前面緩行,
頸項上沒有任何受過役使的印痕,
便跟在身後,一邊邁着沉穩的腳步,
一邊在心裡默禱,感謝福玻斯引路。
它穿過刻菲索斯淺灘和帕諾佩田野,[6]
20 停下來,抬起長着高角的美麗前額,
朝天空發出陣陣回蕩許久的呼喚,
又回頭眺望跟在自己後面的同伴,
緩緩躺下,側身卧在柔嫩的青草上。
卡德摩斯謝了神,親吻異國的土壤,
25 並向素不相識的山嶺和原野致敬。
他準備向朱庇特獻祭,於是命令僕人
從流淌的溪泉里取些用於酹神的水。
有一片古老的森林,從未遭過伐采,
深處有一個洞穴,幾乎被樹枝密封,
30 交錯咬合的石塊形成低矮的拱門,
泉水從這裡流出。洞中隱藏着屬於
戰神的巨龍,金色的頭冠格外炫目,[7]
眼睛閃耀着火光,身體脹滿毒汁,
晃動着三條舌頭,矗立着三排牙齒。
35 當來自推羅的人們踩着宿命的步子[8]
到達這片叢林,將水罐放到山泉里,
打破寂靜,藍色的巨龍頓然從深洞中
抬起頭,發出一串讓人膽寒的嘶嘶聲。
水罐從手中掉落,血驟然離開身體,
40 突如其來的顫抖攫住了驚愕的四肢。
鱗片包裹的巨龍盤曲、扭動,變出
千萬個洶湧起伏的繩結和闊大圓弧。
它猛力一彈,傲然聳起過半的身軀,
俯瞰整個叢林,龐然的尺寸(你若目睹[9]
45 其全部)堪比隔開大小熊星座的同類。[10]
它猛攻腓尼基人,意欲抵抗,或準備
逃跑,或因恐懼而癱瘓,結局都無異:
有些被咬死,有些被層層緊纏而窒息,
有些則在它噴出的可怕毒氣下喪命。
50 太陽已升至天頂,只投下很小的陰影,
同伴耽擱這麼久,卡德摩斯很詫異,
就循着足印去找尋。他身披一張獅皮,
武器是一支長矛,閃着鋼鐵的寒光,
還有標槍和勝過任何武器的膽量。
55 當他走進叢林,看見遍地的屍體,
身形巨大的勝利者猶自弓着身子,
用染血的舌頭舔着陰森可怖的傷口,
“忠誠的朋友,我要麼為你們的死復仇,
要麼陪你們!”他吼道。說完右手舉起
60 一塊巨石,用盡全力向凶敵拋擲。
受到這樣的碰撞,即使高塔和城牆
都可能搖晃、坍塌,大龍卻毫髮無傷。
鱗片像盔甲一樣保護它,黑色的硬皮
幫助它輕鬆抵擋了剛才的強力衝擊。
65 可是同一張硬皮卻不能戰勝標槍,
它扎中彈性脊柱的中間部分,頑強
挺進,整個鋼鋒都沉入龍的臟腑。
劇痛的龍暴怒地扭頭,在自己的背部
發現了傷口,便咬住陷在那裡的異物,
70 然後朝各個方向奮力拉扯,終於
將它拔除,可是鐵尖仍卡在骨中。
它本性狂躁,此時新傷更讓它發瘋,
怒火難遏,整個喉嚨都青筋漲露,
白沫從散發著瘟疫味道的嘴角流出。
75 鱗片擦刮,大地轟響,它腐臭的呼吸
彷彿來自冥府,染黑污濁的空氣。
它忽而盤捲起來,變出巨大的螺旋,
忽而又立起,如一棵直樹在空中高懸。
此刻像暴雨喚醒的洪流,它以萬鈞
80 之勢撲來,用胸膛推倒攔路的森林。
卡德摩斯稍稍避讓,用獅皮頂住了
衝勁,長矛護在身前,迫使逼近的
血盆大口回撤。巨龍暴怒,徒勞地
攻擊堅硬的鋼鐵,牙齒在尖鋒上閉合。
85 這時,血開始從它蓄毒的上齶滲出,
不斷滴落,地面的綠草都被染污,
但傷仍很輕,因為它一直在後退,
縮回受傷的喉嚨,這樣矛頭就不會
繼續推進,不會戳入更深的地方。
90 阿革諾耳之子緊追不捨,終於將
鋼鋒深深地扎入喉管:一棵橡樹
擋在它身後,木頭和頸項都被釘住。
樹被大龍的重量壓彎,結實的腰身
被它的尾尖抽打,發出痛苦的呻吟。[11]
95 征服者正在端詳被征服之敵的巨軀,
突然聽到一個聲音(他聽得很清楚,
卻不知曉它來自何方):“卡德摩斯,
何必盯着死龍?這就是你將來的樣子。”[12]
他大駭,良久發怔,同時失去神智
100 和血色,恐懼的寒意催動頭髮豎立。

[1] Hardie(1990)認為,《變形記》中的“忒拜紀”(第三卷到第四卷第603行)是一個相對完整的城市創始神話,但在奧維德筆下,忒拜的創立從一開始就註定是悲劇。眾多相互關聯的忒拜神話被嵌在兩次流亡之間,以卡德摩斯從腓尼基流亡開始,他雖然遵照阿波羅神諭建立了忒拜城,卻以再次流亡、離開自己締造的城市告終。Hardie指出,奧維德受到了歐里庇得斯悲劇《酒神狂女》(Bacchae)的深刻影響,在整部“忒拜紀”中都突出了城邦與荒野的對峙,自然所代表的混沌反覆誘惑或侵入代表着秩序的城邦,不斷製造災難。Hardie通過對比奧維德的“忒拜紀”與維吉爾《埃涅阿斯紀》中的建城敘述,發現它們在以下三個方面既平行,也有重大差異:(1)建城傳說;(2)城內與城外世界的緊張關係;(3)神的報復和干預作為故事的結構線索。他據此得出結論,奧維德筆下的忒拜與維吉爾筆下的羅馬形成了鮮明對照,而且忒拜影射着未來的羅馬,所以“忒拜紀”可以視為一部微型的《反埃涅阿斯紀》。古羅馬白銀時代的兩部史詩——盧卡努斯的《內戰記》(Bellum Civile)和斯塔提烏斯的《忒拜紀》(Thebaid)——都受到了奧維德的啟發。
[2] 迪克特山(Dicte)在克里特島上,是朱庇特長大的地方。
[3] 卡德摩斯(Cadmus)是阿革諾耳的兒子、歐羅巴的哥哥。
[4] 奧維德暗示,希臘的博奧蒂亞(Boeotia)地區是從古希臘詞語bous(牛)得名。另一種說法是,它源於博奧托斯(Boeotus)的名字,後者是涅普頓和仙女阿爾涅(Arne)的兒子。
[5] 原文“山洞”(antro)還有修飾語Castalio,這個形容詞來自Castalius(卡斯塔里俄斯山,在帕納索斯山底部,德爾斐附近),由於譯文格律限制未譯。
[6] 帕諾佩(Panope)是福基斯南部的一個城鎮。
[7] 西方古典文化龍蛇不分,到底是龍還是蛇,詞語本身沒有太大區別,draco好像是龍,但描寫蛇也可用它,反過來serpens、vipera、colubra、anguis這些詞好像是蛇,但描寫龍也可用。在本書的翻譯中,體形較大的“蛇”一般翻譯成“龍”。歐里庇得斯說,這條龍是受戰神馬爾斯委派,守護此洞穴和附近的溪流。另一種說法是,它是戰神的兒子,名字叫德爾庫羅斯(Dercyllus)。Hardie(1990)指出,《埃涅阿斯紀》和《變形記》的第三卷開始,都記述了一位流亡者在全世界尋找一個安身處,那個安身處都應驗了神聖的預言,都有動物把守。
[8] 推羅(Tyrus)是古代腓尼基重要城市,代指腓尼基。
[9] 奧維德此處對龍巨大體形的描寫似乎與第91行矛盾,那裡卡德摩斯將龍釘死在一棵橡樹上。
[10] “同類”指巨蛇座。
[11] Hardie(1990)指出,卡德摩斯在(除了其同伴)無人踏足的森林殺死大龍可以視為努力降伏荒野、建立忒拜城的奠基禮。但荒野從未被降伏,下文的阿克泰昂和那喀索斯都被野外吸引,並喪命於野外,國王彭透斯也被在荒野敬拜酒神的母親和姨母撕成碎片。卡德摩斯與巨龍的戰鬥呼應着《埃涅阿斯紀》第八卷埃涅阿斯拜訪埃萬德(Evander)時,後者講述的海格力斯與卡庫斯(Cacus)的戰鬥,那段文字出現在維吉爾通過描述埃涅阿斯之盾所呈現的羅馬歷史中,同樣具備某種城市創始神話的色彩。卡德摩斯與海格力斯的相似之處在於:他穿着獅皮,而獅皮是海格力斯的典型裝備;他攻擊大龍的第一件武器“巨石”也是海格力斯對付卡庫斯的武器。對照則在於:海格力斯故事的後面是一段讚美他的頌歌,卡德摩斯勝利後卻聽到神秘聲音的警告,這暗示他的結局將不同於海格力斯和埃涅阿斯。Hardie認為,奧維德對大龍的描繪還同時借鑒了《埃涅阿斯紀》第二卷特洛伊陷落前襲擊拉奧孔父子的那條大蛇的形象(Aeneid 2.203ff.)。這樣《變形記》第三卷的大龍之死既象徵著忒拜城的創立,也預示着忒拜城的最終毀滅。
[12] 參考本書第四卷571-603行。