ecce viri fautrix superas delapsa per auras
Pallas adest motaeque iubet supponere terrae[1]
vipereos dentes, populi incrementa futuri.
Paret et, ut presso sulcum patefecit aratro,[2]
105 spargit humi iussos, mortalia semina, dentes.[3]
Inde (fide maius) glaebae coepere moveri,
primaque de sulcis acies apparuit hastae,
tegmina mox capitum picto nutantia cono,
mox umeri pectusque onerataque bracchia telis
110 exsistunt, crescitque seges clipeata virorum.
Sic ubi tolluntur festis aulaea theatris,
surgere signa solent primumque ostendere vultus,
cetera paulatim, placidoque educta tenore
tota patent imoque pedes in margine ponunt.
115 territus hoste novo Cadmus capere arma parabat.
‘Ne cape’ de populo, quem terra creaverat, unus[4]
exclamat ‘nec te civilibus insere bellis.’
Atque ita terrigenis rigido de fratribus unum
comminus ense ferit; iaculo cadit eminus ipse.
120 Hunc quoque qui leto dederat, non longius illo[5]
vivit et exspirat, modo quas acceperat, auras,
exemploque pari furit omnis turba, suoque
Marte cadunt subiti per mutua vulnera fratres;
iamque brevis vitae spatium sortita iuventus
125 sanguineam tepido plangebant pectore matrem[6]
quinque superstitibus: quorum fuit unus Echion.
Is sua iecit humo monitu Tritonidis arma[7]
fraternaeque fidem pacis petiitque deditque.
Hos operis comites habuit Sidonius hospes,
130 cum posuit iussus Phoebeis sortibus urbem.[8]
Iam stabant Thebae: poteras iam, Cadme, videri
exilio felix: soceri tibi Marsque Venusque
contigerant; huc adde genus de coniuge tanta,
tot natas natosque et, pignora cara, nepotes,[9]
135 hos quoque iam iuvenes, sed scilicet ultima semper
exspectanda dies homini est, dicique beatus[10]
ante obitum nemo supremaque funera debet.
Prima nepos inter tot res tibi, Cadme, secundas
causa fuit luctus alienaque cornua fronti
140 addita vosque, canes, satiatae sanguine erili;[11]
at bene si quaeras, fortunae crimen in illo,
non scelus invenies; quod enim scelus error habebat?[12]
Mons erat infectus variarum caede ferarum,
iamque dies medius rerum contraxerat umbras
145 et sol ex aequo meta distabat utraque,
cum iuvenis placido per devia lustra vagantes[13]
participes operum conpellat Hyantius ore:
‘Lina madent, comites, ferrumque cruore ferarum,
fortunamque dies habuit satis. Altera lucem[14]
150 cum croceis invecta rotis Aurora reducet,[15]
propositum repetemus opus, nunc Phoebus utraque
distat idem terra finditque vaporibus arva:[16]
sistite opus praesens nodosaque tollite lina.’
Iussa viri faciunt intermittuntque laborem.
155 Vallis erat piceis et acuta densa cupressu,
nomine Gargaphie, succinctae sacra Dianae,
cuius in extremo est antrum nemorale recessu
arte laboratum nulla: simulaverat artem
ingenio natura suo; nam pumice vivo
160 Et levibus tofis nativum duxerat arcum.
Fons sonat a dextra tenui perlucidus unda,
margine gramineo patulos succinctus hiatus:[17]
hic dea silvarum venatu fessa solebat
virgineos artus liquido perfundere rore.
165 Quo postquam subiit, nympharum tradidit uni
armigerae iaculum pharetramque arcusque retentos;
altera depositae subiecit bracchia pallae;
vincla duae pedibus demunt; nam doctior illis[18]
Ismenis Crocale sparsos per colla capillos
170 conligit in nodum, quamvis erat ipsa solutis.
Excipiunt laticem Nepheleque Hyaleque Ranisque[19]
Et Psecas et Phiale funduntque capacibus urnis.
Dumque ibi perluitur solita Titania lympha,
ecce nepos Cadmi dilata parte laborum
175 per nemus ignotum non certis passibus errans
pervenit in lucum: sic illum fata ferebant.[20]
Qui simul intravit rorantia fontibus antra,
sicut erant, viso nudae sua pectora nymphae[21]
percussere viro subitisque ululatibus omne
180 inplevere nemus circumfusaeque Dianam
corporibus texere suis; tamen altior illis
ipsa dea est colloque tenus supereminet omnes.
Qui color infectis adversi solis ab ictu
nubibus esse solet aut purpureae Aurorae,
185 is fuit in vultu visae sine veste Dianae,
quae quamquam comitum turba stipata suarum[22]
in latus obliquum tamen adstitit oraque retro[23]
flexit et, ut vellet promptas habuisse sagittas,
quas habuit, sic hausit aquas vultumque virilem
190 perfudit spargensque comas ultricibus undis
addidit haec cladis praenuntia verba futurae:
‘Nunc tibi me posito visam velamine narres,
si poteris narrare, licet.’ Nec plura minata
dat sparso capiti vivacis cornua cervi,
195 dat spatium collo summasque cacuminat aures
cum pedibusque manus, cum longis bracchia mutat
cruribus et velat maculoso vellere corpus;
additus et pavor est. Fugit Autonoeius heros
et se tam celerem cursu miratur in ipso.
200 Ut vero vultus et cornua vidit in unda,
[1] motaeque=mitique=matrique
[2] ut presso=upresso=in presso=impresso
[3] spargit=sparget
[4] Ne=Nec
[5] Hunc=Hic
[6] plangebant=plangebat=tangebant
[7] humo=humi
[8] cum posuit=composuit; iussus=iussam
[9] nepotes=nepotum
[10] homini est=hominem=hominis=homini
[11] satiatae=satiati
[12] quod=quid
[13] vagantes=vacantes
[14] fortunamque=fortunaeque
[15] invecta=infesta
[16] idem=item; terra=meta;
[17] succinctus=succinctos=incinctus=distinctus
[18] demunt=detrahunt
[19] Nepheleque=nimphaeque=nimphae
[20] ferebant=trahebant
[21] pectora=corpora
[22] turba=turba est
[23] adstitit=astitit
忽然,青睐英雄的帕拉斯从空中降落,
来到身边,吩咐他翻开地面,撒播
巨龙的牙齿,它们将长成一个民族。
他遵嘱而行,持犁深耕,刨起泥土,
105 种下女神所说的牙齿——凡人的胚种。
于是(难以置信!)田壤开始萌动,
首先看到长矛的钢尖从沟里探出,
接着便有头盔的彩羽在风中飘舞,[1]
再往后肩膀、胸膛和拿着武器的手臂
110 也拱破地面,执盾的兵士不断增殖。
正如节庆的剧院,当帷幕拉起,布上
绘制的人像也升起,最先露出脸庞,
然后是其余部分,平稳地移动,渐渐
呈现全身,脚终于立在舞台的下沿。[2]
115 卡德摩斯大惊,正准备与新敌搏斗,
土中诞生的某位武士喝道,“住手!
这是我们的内战,你别卷入。”言毕,[3]
他用剑刺死身边一位同族的兄弟,
自己却被远处飞来的标枪穿透,
120 可是杀他的敌人也并未支撑更久,
才吸入片刻活气,转眼却已断气。
疯狂很快蔓延至全体,他们彼此
屠戮,突然的手足变成突然的咒诅。
这些青年的生命注定如此短促,
125 纷纷仆倒在被鲜血浸暖的母亲身上,[4]
只有五位幸存,其中一位是厄喀昂。[5]
帕拉斯授意他抛下武器,恳求兄弟
互相言和,共同确立了忠诚的情谊。
西顿的异乡人遵照福玻斯神谕修建
130 新城之时,这些人就是助手和同伴。[6]
忒拜已矗立,卡德摩斯,你虽被放逐, 阿克泰昂与狄安娜
却也有福。你做了战神和爱神的女婿,
出身显贵的妻子又为你延续了血脉,[7]
众多的儿辈,还有你所钟爱的孙辈——[8]
135 就连他们也已经成年。然而人永远
需要等待最后那一天;在死亡之前,
在落葬之前,没有谁能被形容为幸福。[9]
诸般顺遂中,外孙最先带给你痛苦,[10]
卡德摩斯,还有他被迫长出的鹿头,
140 以及你们,饮尽了主人鲜血的猎狗。
但你若检视,只会发现意外的过失,
却没有邪恶,错误怎可与罪行并提?
那座山散布着各种野兽被屠的血迹,
时值正午,万物都缩紧自己的影子,
145 太阳与天空两端的距离正好相等,
博奥蒂亚的青年穿过偏僻的森林,[11]
他转向狩猎的伙伴,语气平和地说:
“朋友们,网和矛都已浸满野兽的血,
今天的收获足够啦!等到新的黎明
150 驾着金黄的马车载回天光,我们
再继续狩猎的行动。现在太阳正好离
东西两边一样远,热气正撕裂大地,
停下手中的活计,收起你们的网。”
大家都听从他的吩咐,不再奔忙。
155 有一条山谷,长满云杉和尖叶的柏树,
名叫迦尔加菲厄,狄安娜钟爱此处。[12]
在它的深处隐藏着一个林间洞穴,
并非诞生于技艺,而是自然凭借
自己的天才模仿了技艺:轻巧凝灰岩
160 和生长的浮石被她凿成天然的拱券。
一抹透亮的溪水在右侧淙淙流淌,
汇成碧草环抱的一泓陂池,执掌
森林的女神狩猎倦了,经常在这里
沐浴清澈的活泉,洗濯处女的身体。
165 这天,她进入洞穴,便将标枪、箭囊
和松了弦的弓交给一位宁芙安放,
一位抱着她脱下的长袍,另外两位
为她解开鞋扣。比大家灵巧的忒拜[13]
侍女柯若卡勒将狄安娜披垂的青丝[14]
170 盘成髻,虽然自己的长发随风飘逸。
涅斐勒、许阿勒、普赛卡斯、菲亚勒、拉尼丝[15]
都负责取水,然后用宽绰的罐子浇洗。
正当女神在熟悉的水潭尽情沐濯,
卡德摩斯的外孙推延了未完的狩猎,
175 在全然陌生的森林里穿行,忽东忽西,
竟撞到此处:这是命运给他的旨意。
他一踏进泉水浸润的洞穴,众宁芙
就窘迫惊惶,因为看见有男子闯入,
懊丧地拍打赤裸的胸膛,突然的尖叫
180 响彻整片丛林。她们迅速聚拢到[16]
狄安娜周围,用自己的身体为她遮挡,
但女神比她们都高,仍露着头和颈项。
恰如云朵经常被对面的太阳镀上
华彩,也如破晓时天泛起玫瑰色霞光,
185 未着寸缕的狄安娜脸上也一片绯红。
她侧着身子(尽管被大群女伴簇拥),
脸庞羞惭地转向背后。她多么希望
与平时一样,自己腰上就挎着箭囊!
她恼恨不已,掬起一捧水,朝男子的脸
190 泼去,在复仇的溪泉浇到头发的瞬间,
添上了这些话,预告即将发生的灾难:[17]
“现在任凭你夸耀,倘若还可能,看见
我赤身裸体!”她不再浪费威胁的言辞,
在湿淋淋的头上植入一只活鹿的角枝,
195 让他的脖子伸长,让他的耳朵尖如锥,
双手变成脚,手臂变成纤长的前腿,
给他的身体盖上缀满斑点的毛皮,
再注入胆怯的性情。奥托诺厄之子[18]
转身逃跑,被自己如飞的速度吓到。[19]
200 但当他在水中看见倒影的脸和双角,
[1] 西方古代头盔的尖顶拉丁文叫conus,装饰着各种颜色的羽毛。
[2] 古罗马舞台幕布(siparium)升降与现代相反。表演结束时,按罗马规矩要从舞台地下往上升幕,如果人像绣在帷幕上,就会有这样的效果,因为升幕前,幕布位置在舞台之下,观众看不见,所以人像会逐渐显现。从脸开始直到脚,如果脚的位置绘制巧妙,就会正好落在舞台下沿,看起来这些人像就仿佛站在舞台上。奥维德用这个形象来描绘卡德摩斯播下的龙牙从地里长出的武士,他们也是先露头,再露出其余部分。维吉尔《农事诗》(Georgics 3.25)有一处旁证,他说舞台幕布上绣着不列颠人的形象,他们举着手臂,好像正在拉升幕布。
[3] Wheeler(2002)认为,古罗马白银时代史诗诗人卢卡努斯在这一行里找到了罗马内战的神话母题和原型。奥维德是第一位将这些龙牙战士的争斗称为“内战”(civilibus bellis)的诗人,赋予了这个行为浓重的政治色彩。而且,既然后来的忒拜人都是余下的五位龙牙战士的后代,卡德摩斯杀死战神之龙的行为也类同内战。所以,忒拜城此后不断面临内战有了神话上的“合理性”。
[4] “母亲”指泥土。
[5] 除了厄喀昂(Echion)外,其余四位武士的名字是乌丟斯(Udeus)、克托尼俄斯(Chthonius)、许珀瑞诺耳(Hyperenor)和珀洛耳(Pelor)。厄喀昂(Echion)的名字来自古希腊语echis(蝰蛇)。
[6] Eleonora(2007)评论说,卡德摩斯的故事是一种双重的开创行为,既是建立忒拜城,也是开创整部《变形记》僭越与惩罚的传统。他闯入战神圣林的行为已经注定了他变龙的结局和整个家族连绵不绝的悲剧。做神禁止之事必然遭受严酷的报复,是贯穿全书的一个主题。Hardie(1990)指出,忒拜建城依靠了兄弟相残和内战,这预示着其未来将不断被类似的情境困扰。而且,奥维德通过各种意象和语言让忒拜与《埃涅阿斯纪》中的迦太基也发生了关联。这两座城市有诸多相似之处:(1)都由流亡者建立,根都在腓尼基;(2)卡德摩斯和迦太基女王狄多都是阿革诺耳的后代;(3)最终都被一个强大的敌人消灭(忒拜毁于亚历山大帝国,迦太基毁于罗马)。
[7] 卡德摩斯的妻子哈尔莫尼娅(Harmonia)是战神马尔斯和爱神维纳斯的女儿,另一种说法是,她乃朱庇特和厄勒克特拉(Electra)所生。卡德摩斯和她的婚礼是凡间第一场婚礼,众多天神前来参加。Hardie提醒我们,哈尔莫尼娅的父母碰巧也是罗马的祖先(维纳斯是埃涅阿斯之母,马尔斯是罗慕路斯之父),忒拜城的背后晃动着罗马的影子。沿着这条线追下去,我们会发现更多罗马与忒拜的平行之处:(1)忒拜建城传说有龙,罗马建城传说有狼;(2)忒拜建城时,龙牙武士手足相残;罗马建城时,罗慕路斯和雷穆斯手足相残;(3)忒拜将被俄狄浦斯的两位儿子引发的内战蹂躏,罗马也将陷入多轮惨烈的内战。
[8] 根据古代众多作家的说法,卡德摩斯只有一个儿子波吕多若斯(Polydorus),但有四个女儿:奥托诺厄(Autonoe)、伊诺(Ino)、塞墨勒(Semele)和阿高厄(Agave)。他有众多的外孙,最著名的有酒神巴克斯(Bacchus)、国王彭透斯(Pentheus)、阿克泰昂(Actaeon)和梅里凯尔特斯(Melicertes)。
[9] 这是古希腊著名贤人梭伦(Solon)的说法。
[10] “外孙”指阿克泰昂。Hardie(1990)指出,阿克泰昂和后文的那喀索斯、彭透斯、萨尔玛琪斯都以不同形式被象征着无序外部世界的森林和荒野吞噬。“忒拜纪”也体现出《变形记》的一个典型特点:框架和内容的不平衡。框架是建城传说,内部却填塞了大量以森林和荒野为背景的故事。
[11] “博奥蒂亚”对应的原文是Hyantius,意为“许安忒斯的”,许安忒斯人是博奥蒂亚人的古名。
[12] 迦尔加菲厄(Gargaphie)是博奥蒂亚城市博拉泰亚(Plataea)附近的山谷。
[13] “忒拜”对应的原文是Ismenis,意为“伊斯梅诺斯人”,源于忒拜附近的伊斯梅诺斯河(Ismenus)。
[14] “柯若卡勒”(Crocale)可能与古希腊语kekryphalos(一种束发的头饰)有关。
[15] “涅斐勒”(Nephele)源自古希腊语nephelē(云);“许阿勒”(Hyale)源自古希腊语hyalos(玻璃);“普赛卡斯”(psecas)源自古希腊语psekas(露水);“菲亚勒”(Phyale)源自古希腊语phialē(瓮);“拉尼丝”(Rhanis)源自古希腊语rhainō(喷洒)。这些名字都与侍女各自的分工吻合。
[16] Salzman-Mitchell(2005)指出,阿克泰昂对狄安娜的凝视遭到了女神的逆转,他并未掌握支配权,反而自己成了被凝视的悲惨景观。
[17] Hardie(1990)指出,卡德摩斯虽然为奥维德“忒拜纪”提供了叙事框架,但他不是主要的叙事动力,将多个故事贯穿到一起的是神(狄安娜、朱诺、涅墨西斯、巴克斯)的愤怒和报复。奥维德既模仿了维吉尔《埃涅阿斯纪》中类似的结构线索,又做了不少改变。在维吉尔的作品中,朱诺两次寻求惩罚特洛伊人(Aeneid 1.34ff.和7.286ff.)将全诗分成了均等的两大部分。在“忒拜纪”中,朱诺也出现了两次(一次针对塞墨勒,一次针对伊诺),但她不是唯一惩罚忒拜人的神灵。
[18] 阿克泰昂是卡德摩斯女儿奥托诺厄和阿里斯泰俄斯(Aristaeus)的儿子。
[19] Heath(1991)认为,阿克泰昂的故事本身无关性暴力,但只有在《变形记》1-3卷众多强奸故事的框架里才能准确理解。一方面,奥维德在故事发生之前做足了铺垫,让读者充分意识到阿克泰昂的纯洁无辜;另一方面,他又在这个故事里安排了前面强奸情节里的所有元素:处女(宁芙和狄安娜)、猎人(但这次不是性暴力的受害者)、森林、正午、沐浴。然而,狄安娜仿佛一位偏激的读者,执拗地相信这样的组合必然导向性暴力,残酷地惩罚了阿克泰昂。如果把这种误读理解为一种诗学态度,那么奥维德就是提醒我们,先入为主、过分敏感、过度阐释,是读者面对《变形记》时可能遭遇的危险。