Iamque deus posita fallacis imagine tauri
se confessus erat Dictaeaque rura tenebat,
cum pater ignarus Cadmo perquirere raptam
imperat et poenam, si non invenerit, addit
5 exilium, facto pius et sceleratus eodem.
Orbe pererrato (quis enim deprendere possit[1]
furta Iovis?) profugus patriamque iramque parentis
vitat Agenorides, Phoebique oracula supplex
consulit et, quae sit tellus habitanda, requirit.
10 ‘Bos tibi’ Phoebus ait ‘solis occurret in arvis,
nullum passa iugum curvique inmunis aratri:
hac duce carpe vias et, qua requieverit herba,
moenia fac condas Boeotiaque illa vocato.’
Vix bene Castalio Cadmus descenderat antro,[2]
15 incustoditam lente videt ire iuvencam[3]
nullum servitii signum cervice gerentem;
subsequitur pressoque legit vestigia passu[4]
auctoremque viae Phoebum taciturnus adorat.
Iam vada Cephisi Panopesque evaserat arva:
20 bos stetit et tollens speciosam cornibus altis[5]
ad caelum frontem mugitibus inpulit auras
atque ita respiciens comites sua terga sequentis
procubuit teneraque latus submisit in herba.[6]
Cadmus agit grates peregrinaeque oscula terrae
25 figit et ignotos montes agrosque salutat;
sacra Iovi facturus erat: iubet ire ministros[7]
et petere e vivis libandas fontibus undas.
Silva vetus stabat nulla violata securi
et specus in medio, virgis ac vimine densus[8]
30 efficiens humilem lapidum conpagibus arcum,
uberibus fecundus aquis; ubi conditus antro
Martius anguis erat cristis praesignis et auro:
igne micant oculi, corpus tumet omne veneno,[9]
tresque vibrant linguae, triplici stant ordine dentes.[10]
35 Quem postquam Tyria lucum de gente profecti
infausto tetigere gradu demissaque in undas
urna dedit sonitum, longo caput extulit antro
caeruleus serpens horrendaque sibila misit:
effluxere urnae manibus, sanguisque relinquit[11]
40 corpus et attonitos subitus tremor occupat artus.
Ille volubilibus squamosos nexibus orbes
torquet et inmensos saltu sinuatur in arcus[12]
ac media plus parte leves erectus in auras
despicit omne nemus tantoque est corpore, quanto,
45 si totum spectes, geminas qui separat Arctos.
Nec mora, Phoenicas, sive illi tela parabant
sive fugam, sive ipse timor prohibebat utrumque,
occupat: hos morsu, longis complexibus illos,[13]
hos necat adflatu funesti tabe veneni.[14]
50 Fecerat exiguas iam sol altissimus umbras:
quae mora sit sociis, miratur Agenore natus
vestigatque viros. Tegumen derepta leoni[15]
pellis erat, telum splendenti lancea ferro
et iaculum teloque animus praestantior omni.
55 Ut nemus intravit letataque corpora vidit[16]
victoremque supra spatiosi corporis hostem
tristia sanguinea lambentem vulnera lingua,
‘Aut ultor vestrae, fidissima corpora, mortis,
aut comes’ inquit ‘ero.’ Dixit dextraque molarem
60 sustulit et magnum magno conamine misit;
illius inpulsu cum turribus ardua celsis
moenia mota forent: serpens sine vulnere mansit,
loricaeque modo squamis defensus et atrae
duritia pellis validos cute reppulit ictus.[17]
65 At non duritia iaculum quoque vicit eadem:
quod medio lentae spinae curvamine fixum
constitit et totum descendit in ilia ferrum.
Ille dolore ferox caput in sua terga retorsit
vulneraque adspexit fixumque hastile momordit,
70 idque, ubi vi multa partem labefecit in omnem,
vix tergo eripuit; ferrum tamen ossibus haesit.[18]
Tunc vero, postquam solitas accessit ad iras
causa recens, plenis tumuerunt guttura venis,
spumaque pestiferos circumfluit albida rictus,
75 terraque rasa sonat squamis quique halitus exit
ore niger Stygio, vitiatas inficit auras.[19]
Ipse modo inmensum spiris facientibus orbem
cingitur, interdum longa trabe rectior adstat,[20]
impete nunc vasto ceu concitus imbribus amnis
80 fertur et obstantes proturbat pectore silvas.
Cedit Agenorides paulum spolioque leonis
sustinet incursus instantiaque ora retardat[21]
cuspide praetenta; furit ille et inania duro
vulnera dat ferro figitque in acumine dentes;
85 iamque venenifero sanguis manare palato
coeperat et virides adspergine tinxerat herbas:
sed leve vulnus erat, quia se retrahebat ab ictu
laesaque colla dabat retro plagamque sedere
cedendo arcebat nec longius ire sinebat,
90 donec Agenorides coniectum in gutture ferrum
usque sequens pressit, dum retro quercus eunti
obstitit et fixa est pariter cum robore cervix.
Pondere serpentis curvata est arbor et imae
parte flagellari gemuit sua robora caudae.
95 Dum spatium victor victi considerat hostis,
vox subito audita est (neque erat cognoscere promptum,
unde, sed audita est): ‘Quid, Agenore nate, peremptum
serpentem spectas? Et tu spectabere serpens.’
Ille diu pavidus pariter cum mente colorem[22]
100 perdiderat, gelidoque comae terrore rigebant;
[1] possit=posset
[2] descenderat=descenderet=discesserat
[3] lente=longe
[4] passu=gressu
[5] bos stetit=constitit et
[6] herba=herbas
[7] ministros=ministris
[8] et=est; medio=media; ac vimine=aculmine
[9] veneno=venenis
[10] vibrant=micant
[11] urnae=undae; relinquit=reliquit
[12] inmensos=inmenso; arcus=orbes
[13] complexibus=amplexibus
[14] funesti=funesta
[15] Tegumen=Tegimen; derepta=direpta; leoni=leonis
[16] letataque=leto data
[17] reppulit=depulit
[18] haesit=haeret
[19] auras=herbas
[20] adstat=extat=exit
[21] instantiaque=iactantique
[22] mente=voce
收起公牛的虚假形状,朱庇特已然 [1] 卡德摩斯建立忒拜
坦白真实的身份,到达迪克特乡间,[2]
不知情的父亲却正向卡德摩斯下令,[3]
若无法找回被劫的公主,他就要亡命
5 外邦。谕旨既充满温情,又过于残忍。
寻遍全世界之后(朱庇特偷藏的情人
谁能发现?),王子便流浪异国,躲避
父亲的怒火,最后他去德尔斐,希冀
神谕能指点自己,可以在何处定居。
10 福玻斯答道,“一头母牛会与你相遇,
在荒凉的田里,它未负轭,未拖过弯犁,
跟着它往前走,你在它躺下休息的草地
建造城墙,赋予它博奥蒂亚的名字。”[4]
刚从附近的山洞往下走,卡德摩斯[5]
15 就看见一头母牛独自在前面缓行,
颈项上没有任何受过役使的印痕,
便跟在身后,一边迈着沉稳的脚步,
一边在心里默祷,感谢福玻斯引路。
它穿过刻菲索斯浅滩和帕诺佩田野,[6]
20 停下来,抬起长着高角的美丽前额,
朝天空发出阵阵回荡许久的呼唤,
又回头眺望跟在自己后面的同伴,
缓缓躺下,侧身卧在柔嫩的青草上。
卡德摩斯谢了神,亲吻异国的土壤,
25 并向素不相识的山岭和原野致敬。
他准备向朱庇特献祭,于是命令仆人
从流淌的溪泉里取些用于酹神的水。
有一片古老的森林,从未遭过伐采,
深处有一个洞穴,几乎被树枝密封,
30 交错咬合的石块形成低矮的拱门,
泉水从这里流出。洞中隐藏着属于
战神的巨龙,金色的头冠格外炫目,[7]
眼睛闪耀着火光,身体胀满毒汁,
晃动着三条舌头,矗立着三排牙齿。
35 当来自推罗的人们踩着宿命的步子[8]
到达这片丛林,将水罐放到山泉里,
打破寂静,蓝色的巨龙顿然从深洞中
抬起头,发出一串让人胆寒的嘶嘶声。
水罐从手中掉落,血骤然离开身体,
40 突如其来的颤抖攫住了惊愕的四肢。
鳞片包裹的巨龙盘曲、扭动,变出
千万个汹涌起伏的绳结和阔大圆弧。
它猛力一弹,傲然耸起过半的身躯,
俯瞰整个丛林,庞然的尺寸(你若目睹[9]
45 其全部)堪比隔开大小熊星座的同类。[10]
它猛攻腓尼基人,意欲抵抗,或准备
逃跑,或因恐惧而瘫痪,结局都无异:
有些被咬死,有些被层层紧缠而窒息,
有些则在它喷出的可怕毒气下丧命。
50 太阳已升至天顶,只投下很小的阴影,
同伴耽搁这么久,卡德摩斯很诧异,
就循着足印去找寻。他身披一张狮皮,
武器是一支长矛,闪着钢铁的寒光,
还有标枪和胜过任何武器的胆量。
55 当他走进丛林,看见遍地的尸体,
身形巨大的胜利者犹自弓着身子,
用染血的舌头舔着阴森可怖的伤口,
“忠诚的朋友,我要么为你们的死复仇,
要么陪你们!”他吼道。说完右手举起
60 一块巨石,用尽全力向凶敌抛掷。
受到这样的碰撞,即使高塔和城墙
都可能摇晃、坍塌,大龙却毫发无伤。
鳞片像盔甲一样保护它,黑色的硬皮
帮助它轻松抵挡了刚才的强力冲击。
65 可是同一张硬皮却不能战胜标枪,
它扎中弹性脊柱的中间部分,顽强
挺进,整个钢锋都沉入龙的脏腑。
剧痛的龙暴怒地扭头,在自己的背部
发现了伤口,便咬住陷在那里的异物,
70 然后朝各个方向奋力拉扯,终于
将它拔除,可是铁尖仍卡在骨中。
它本性狂躁,此时新伤更让它发疯,
怒火难遏,整个喉咙都青筋涨露,
白沫从散发着瘟疫味道的嘴角流出。
75 鳞片擦刮,大地轰响,它腐臭的呼吸
仿佛来自冥府,染黑污浊的空气。
它忽而盘卷起来,变出巨大的螺旋,
忽而又立起,如一棵直树在空中高悬。
此刻像暴雨唤醒的洪流,它以万钧
80 之势扑来,用胸膛推倒拦路的森林。
卡德摩斯稍稍避让,用狮皮顶住了
冲劲,长矛护在身前,迫使逼近的
血盆大口回撤。巨龙暴怒,徒劳地
攻击坚硬的钢铁,牙齿在尖锋上闭合。
85 这时,血开始从它蓄毒的上腭渗出,
不断滴落,地面的绿草都被染污,
但伤仍很轻,因为它一直在后退,
缩回受伤的喉咙,这样矛头就不会
继续推进,不会戳入更深的地方。
90 阿革诺耳之子紧追不舍,终于将
钢锋深深地扎入喉管:一棵橡树
挡在它身后,木头和颈项都被钉住。
树被大龙的重量压弯,结实的腰身
被它的尾尖抽打,发出痛苦的呻吟。[11]
95 征服者正在端详被征服之敌的巨躯,
突然听到一个声音(他听得很清楚,
却不知晓它来自何方):“卡德摩斯,
何必盯着死龙?这就是你将来的样子。”[12]
他大骇,良久发怔,同时失去神智
100 和血色,恐惧的寒意催动头发竖立。
[1] Hardie(1990)认为,《变形记》中的“忒拜纪”(第三卷到第四卷第603行)是一个相对完整的城市创始神话,但在奥维德笔下,忒拜的创立从一开始就注定是悲剧。众多相互关联的忒拜神话被嵌在两次流亡之间,以卡德摩斯从腓尼基流亡开始,他虽然遵照阿波罗神谕建立了忒拜城,却以再次流亡、离开自己缔造的城市告终。Hardie指出,奥维德受到了欧里庇得斯悲剧《酒神狂女》(Bacchae)的深刻影响,在整部“忒拜纪”中都突出了城邦与荒野的对峙,自然所代表的混沌反复诱惑或侵入代表着秩序的城邦,不断制造灾难。Hardie通过对比奥维德的“忒拜纪”与维吉尔《埃涅阿斯纪》中的建城叙述,发现它们在以下三个方面既平行,也有重大差异:(1)建城传说;(2)城内与城外世界的紧张关系;(3)神的报复和干预作为故事的结构线索。他据此得出结论,奥维德笔下的忒拜与维吉尔笔下的罗马形成了鲜明对照,而且忒拜影射着未来的罗马,所以“忒拜纪”可以视为一部微型的《反埃涅阿斯纪》。古罗马白银时代的两部史诗——卢卡努斯的《内战记》(Bellum Civile)和斯塔提乌斯的《忒拜纪》(Thebaid)——都受到了奥维德的启发。
[2] 迪克特山(Dicte)在克里特岛上,是朱庇特长大的地方。
[3] 卡德摩斯(Cadmus)是阿革诺耳的儿子、欧罗巴的哥哥。
[4] 奥维德暗示,希腊的博奥蒂亚(Boeotia)地区是从古希腊词语bous(牛)得名。另一种说法是,它源于博奥托斯(Boeotus)的名字,后者是涅普顿和仙女阿尔涅(Arne)的儿子。
[5] 原文“山洞”(antro)还有修饰语Castalio,这个形容词来自Castalius(卡斯塔里俄斯山,在帕纳索斯山底部,德尔斐附近),由于译文格律限制未译。
[6] 帕诺佩(Panope)是福基斯南部的一个城镇。
[7] 西方古典文化龙蛇不分,到底是龙还是蛇,词语本身没有太大区别,draco好像是龙,但描写蛇也可用它,反过来serpens、vipera、colubra、anguis这些词好像是蛇,但描写龙也可用。在本书的翻译中,体形较大的“蛇”一般翻译成“龙”。欧里庇得斯说,这条龙是受战神马尔斯委派,守护此洞穴和附近的溪流。另一种说法是,它是战神的儿子,名字叫德尔库罗斯(Dercyllus)。Hardie(1990)指出,《埃涅阿斯纪》和《变形记》的第三卷开始,都记述了一位流亡者在全世界寻找一个安身处,那个安身处都应验了神圣的预言,都有动物把守。
[8] 推罗(Tyrus)是古代腓尼基重要城市,代指腓尼基。
[9] 奥维德此处对龙巨大体形的描写似乎与第91行矛盾,那里卡德摩斯将龙钉死在一棵橡树上。
[10] “同类”指巨蛇座。
[11] Hardie(1990)指出,卡德摩斯在(除了其同伴)无人踏足的森林杀死大龙可以视为努力降伏荒野、建立忒拜城的奠基礼。但荒野从未被降伏,下文的阿克泰昂和那喀索斯都被野外吸引,并丧命于野外,国王彭透斯也被在荒野敬拜酒神的母亲和姨母撕成碎片。卡德摩斯与巨龙的战斗呼应着《埃涅阿斯纪》第八卷埃涅阿斯拜访埃万德(Evander)时,后者讲述的海格力斯与卡库斯(Cacus)的战斗,那段文字出现在维吉尔通过描述埃涅阿斯之盾所呈现的罗马历史中,同样具备某种城市创始神话的色彩。卡德摩斯与海格力斯的相似之处在于:他穿着狮皮,而狮皮是海格力斯的典型装备;他攻击大龙的第一件武器“巨石”也是海格力斯对付卡库斯的武器。对照则在于:海格力斯故事的后面是一段赞美他的颂歌,卡德摩斯胜利后却听到神秘声音的警告,这暗示他的结局将不同于海格力斯和埃涅阿斯。Hardie认为,奥维德对大龙的描绘还同时借鉴了《埃涅阿斯纪》第二卷特洛伊陷落前袭击拉奥孔父子的那条大蛇的形象(Aeneid 2.203ff.)。这样《变形记》第三卷的大龙之死既象征着忒拜城的创立,也预示着忒拜城的最终毁灭。
[12] 参考本书第四卷571-603行。