《变形记》第2卷701-800行

iuncta suo pariter dabitur tibi femina tauro.’
At senior, postquam est merces geminata: ‘Sub illis
montibus’ inquit ‘erunt’; et erant sub montibus illis.
Risit Atlantiades et ‘Me mihi, perfide, prodis?
705 Me mihi prodis?’ ait; periuraque pectora vertit
in durum silicem, qui nunc quoque dicitur index,
inque nihil merito vetus est infamia saxo.
Hinc se sustulerat paribus Caducifer alis
Munychiosque volans agros gratamque Minervae
710 despectabat humum cultique arbusta Lycei.[1]
Illa forte die castae de more puellae
vertice supposito festas in Palladis arces
pura coronatis portabant sacra canistris.
Inde revertentes deus adspicit ales iterque
715 non agit in rectum, sed in orbem curvat eundem.
Ut volucris visis rapidissima milvus extis,
dum timet et densi circumstant sacra ministri,
flectitur in gyrum nec longius audet abire
spemque suam motis avidus circumvolat alis;
720 sic super Actaeas agilis Cyllenius arces
inclinat cursus et easdem circinat auras.
Quanto splendidior quam cetera sidera fulget
Lucifer et quanto quam Lucifer aurea Phoebe,
tanto virginibus praestantior omnibus Herse
725 ibat eratque decus pompae comitumque suarum.
Obstipuit forma Iove natus et aethere pendens
non secus exarsit quam cum Balearica plumbum
funda iacit; volat illud et incandescit eundo
et, quos non habuit, sub nubibus invenit ignis.
730 Vertit iter caeloque petit terrena relicto
nec se dissimulat; tanta est fiducia formae.
Quae quamquam iusta est, cura tamen adiuvat illam
permulcetque comas chlamydemque, ut pendeat apte,
collocat, ut limbus totumque appareat aurum,
735 ut teres in dextra, qua somnos ducit et arcet,
virga sit, ut tersis niteant talaria plantis.
Pars secreta domus ebore et testudine cultos
tris habuit thalamos, quorum tu, Pandrose, dextrum,[2]
Aglauros laevum, medium possederat Herse.
740 Quae tenuit laevum venientem prima notavit
Mercurium nomenque dei scitarier ausa est
et causam adventus. Cui sic respondit Atlantis
Pleionesque nepos: ‘Ego sum, qui iussa per auras
verba patris porto; pater est mihi Iuppiter ipse.
745 Nec fingam causas; tu tantum fida sorori
esse velis prolisque meae matertera dici.
Herse causa viae; faveas oramus amanti.’
Adspicit hunc oculis isdem quibus abdita nuper
viderat Aglauros flavae secreta Minervae
750 proque ministerio magni sibi ponderis aurum
postulat; interea tectis excedere cogit.
Vertit ad hanc torvi dea bellica luminis orbem
et tanto penitus traxit suspiria motu
ut pariter pectus positamque in pectore forti
755 aegida concuteret. Subit hanc arcana profana
detexisse manu tum cum sine matre creatam
Lemnicolae stirpem contra data foedera vidit
et gratamque deo fore iam gratamque sorori
et ditem sumpto, quod avara poposcerat, auro.
760 Protinus Invidiae nigro squalentia tabo
tecta petit; domus est imis in vallibus huius
abdita, sole carens, non ulli pervia vento,
tristis et ignavi plenissima frigoris et quae
igne vacet semper, caligine semper abundet.
765 Huc ubi pervenit belli metuenda virago,
constitit ante domum, neque enim succedere tectis
fas habet, et postes extrema cuspide pulsat.
Concussae patuere fores; videt intus edentem
vipereas carnes, vitiorum alimenta suorum,
770 Invidiam visaque oculos avertit. At illa
surgit humo pigra semesarumque relinquit
corpora serpentum passuque incedit inerti;
utque deam vidit formaque armisque decoram,
ingemuit vultumque ima ad suspiria duxit.[3]
775 pallor in ore sedet, macies in corpore toto,
nusquam recta acies, livent rubigine dentes,
pectora felle virent, lingua est suffusa veneno;
risus abest, nisi quem visi movere dolores,
nec fruitur somno, vigilantibus excita curis,
780 sed videt ingratos, intabescitque videndo,
successus hominum carpitque et carpitur una
suppliciumque suum est. Quamvis tamen oderat illam,
talibus affata est breviter Tritonia dictis:
‘Infice tabe tua natarum Cecropis unam.
785 Sic opus est; Aglauros ea est.’ Haud plura locuta
fugit et impressa tellurem reppulit hasta.
Illa deam obliquo fugientem lumine cernens
murmura parva dedit successurumque Minervae
indoluit baculumque capit, quod spinea totum
790 vincula cingebant, adopertaque nubibus atris,
quacumque ingreditur, florentia proterit arva
exuritque herbas et summa cacumina carpit
afflatuque suo populos urbesque domosque
polluit; et tandem Tritonida conspicit arcem
795 ingeniis opibusque et festa pace virentem
vixque tenet lacrimas, quia nil lacrimabile cernit.
Sed postquam thalamos intravit Cecrope natae,
iussa facit pectusque manu ferrugine tincta
tangit et hamatis praecordia sentibus implet
800 inspiratque nocens virus piceumque per ossa

[1] Lycei=Lycaei
[2] tris=tres
[3] ima=deae

我可以送给你一公一母作为酬金。”
面对翻倍的贿赂,老者立刻动了心:
“应该在那边山麓。”在那边山麓,没错。
墨丘利笑道,“恶棍,你就这样出卖我?
705 看看我是谁!”说着,就将撒谎的胸膛
变成坚硬的燧石,“告密石”的名称这样
传下来,无辜的石头仍蒙受古老的耻辱。
手持金杖的神使展开翅膀,从此处 墨丘利与阿葛劳若丝(一)
升空,边飞边俯瞰穆尼齐亚的田亩、[1]
710 密涅瓦钟爱的土地和吕克昂的绿树。[2]
那天碰巧是帕拉斯节日,纯洁的少女[3]
遵照习俗,头顶着献给女神的圣物
(装在鲜花簇拥的竹篮里),去往神祠。
带翼的墨丘利看她们回返,并不径直[4]
715 往前飞,而是反复在一处天空盘旋。
就像最迅疾的鸢,发现了牺牲的美餐,
却害怕靠近,因为众多祭司在周遭,
只好画着圈,但也不敢太远离目标,
扇着翅膀,贪婪地绕着梦想打转;
720 灵巧的墨丘利也是如此在雅典城垣
上方盘绕,一遍遍穿过相同的空间。
正如晨星远远比其他的星辰耀眼,
正如金色的月轮远远比晨星明亮,
赫尔塞的美也绝非其他少女能仰望,
725 就像游行队伍和熙攘女伴中的宝石。[5]
朱庇特之子被她惊呆,悬停在那里,
情欲已点燃,就像巴勒阿里人抛射的[6]
那种铅弹,在飞行的途中越变越热,
在云层之下溅出了最初没有的火花。
730 他改变路线,离开天空,朝地面降下,
没有改扮,因为对容貌绝对自信,
虽然有资格如此,他仍然仔细雕润:
梳好精致的发式,理好优雅的外衣,
完美地下垂,露出所有的黄金边饰,
735 让右手紧握召唤和驱赶睡眠的光洁
魔杖,一对翅膀在秀气的足上闪烁。[7]
王宫深处有三间闺房,皆以龟壳
和象牙装饰,潘德洛索丝住在右侧,
阿葛劳若丝在左侧,赫尔塞占据中间。
740 左边的少女最先注意到墨丘利近前,
鼓起勇气询问这位神的姓名和来意。
阿特拉斯和普勒俄涅的外孙如此[8]
回答:“我是为父亲在空中来回穿梭、
传达命令的那位,父亲正是朱庇特。
745 我不必隐瞒原因,你只需对姐姐保持
忠诚,然后便等着做我孩子的小姨。
我为赫尔塞而来,恋慕者求你成全!”[9]
少女盯着他的眼神与她不久前窥探
金发密涅瓦的绝密隐私时毫无差异,
750 她为自己的角色索要了许多金子,
与此同时,还强迫墨丘利离开宫殿。
善战女神将愤怒的目光转向她,长叹[10]
数声,仿佛是从骨髓深处喷出来,
引得胸膛和置于勇武胸前的盾牌
755 也剧烈震颤。密涅瓦记起她亵渎的手
曾揭开自己的秘密,当她拒不遵守
约定,偷看无母而生的火神骨血。[11]
如今她即将赢得姐姐和一位神灵的
欢心,还有贪婪索取的黄金和财富。
760 女神即刻来到“嫉妒”的肮脏居处,[12] “嫉妒”女神居处
她的洞沾满黑血,藏身于一条深谷,
终年不见天日,也没有任何风吹拂,
阴暗凄凉,寒冷的空气让人麻木,
永远没有火,永远笼罩着沉沉黑雾。[13]
765 令人生畏的女战士到达这里,在门前
止步,她认为进到里面会有失尊严,
只是用长矛的尖头敲了一下门柱。
两叶门摇晃着打开,她看见里面“嫉妒”
正在享用蝰蛇肉(其邪恶性情的养分),
770 立刻厌恶地挪开了目光。可是主人
迟缓从地上站起,留下未啃完的蛇身,
拖着沉重的步子闷闷不乐地靠近。
当她看见戎装里的女神光彩夺目,
呻吟一声,脸因痛苦的叹息而扭曲。
775 她气色惨白,全身都瘦得只剩骨头,
目光躲闪,青黑的牙齿积满锈垢,
胆汁让胸口发绿,舌头流淌着毒液,
没有笑容,除非看见别人的灾祸,
也从不睡觉,因为焦虑而日夜难安,
780 最恨看见别人的成功,一旦看见,
便如痨病缠身,她咬噬别人,也咬噬
自己,永受酷刑。虽然密涅瓦从心底[14]
憎恶她,还是简短地对她说了几句:
“赶紧去给刻克罗普斯的女儿下毒,
785 这是命令,我是指阿葛劳若丝。”女神
不再多言,以长矛撑地,逃回了天庭。
“嫉妒”斜着眼睛,望着密涅瓦飞远,
嘟囔了一番,想到女神又将要遂愿,
分外难受。她无奈地拿起浑身缠满
790 荆棘的棍子,裹上乌云做成的布幔。
无论到哪里,她都会践踏开花的农田,
烧毁青翠的草地,扯断高昂的树冠,
用她的气息污染每一个民族、城市
和家庭。最后她终于瞥见密涅瓦的领地,[15]
795 和平繁盛,才华和财富在此荟萃,
她难忍泪水,因为没什么值得流泪。
但她进入阿葛劳若丝的闺房以后,
执行了命令:用那双锈迹斑斑的手
碰了她胸膛,在心口塞满带钩的芒刺,
800 将害人的漆黑毒液吹进她体内,驱至

[1] 穆尼齐亚(Munychia)是阿提卡港口的一处海岬。Gildenhard-Zissos(2004)评论道,从这里开始,前文被抑制的雅典地标和雅典色彩终于浮现出来。然而,在这段叙述中,雅典的命运也经历了从繁盛到灾难的逆转。
[2] 吕克昂(Lyceum)是雅典城北边的一处树林,这里有著名的体育馆,亚里士多德也曾在这里创办著名的学校。但在此处,显然是一个时代错位的指涉。“密涅瓦钟爱”似乎是一个吉祥的开头,但结尾却出乎意料。
[3] 雅典娜(密涅瓦)的节日叫Panathenaia,在仲夏举行,四年一次,融合了宗教仪式、体育比赛和文化活动,是古代雅典最重要的节庆。
[4] 根据雅典的传说,墨丘利与刻克罗普斯的某位女儿结合,生下了儿子克卢克斯(Keryx),他成为居住在雅典埃琉西斯的克卢克斯人的祖先。因此,《变形记》的读者预计他对赫尔塞的追求将取得成功,但结局并非如此。Gildenhard-Zissos(2004)指出,奥维德这里有意戏仿了古希腊新喜剧中年轻男子在宗教节日爱上外出少女的情节。
[5] Gildenhard-Zissos(2004)指出,奥维德故意引入了一个时代错位的细节。这三位公主不可能参加这里的游行,因为密涅瓦的这个节日是后来厄里克托尼俄斯创立的。
[6] 巴勒阿里人(Baleares)是居住在西班牙海岸附近岛屿的古代部族,擅长使用投石机,据说他们射出的铅弹速度极快,能在空气中达到白热状态。
[7] Galinsky(1975)评论道,墨丘利对外表的在意激活了读者对罗马爱情哀歌中男主人公形象的联想,并且暗指自己在《爱的艺术》中提出的建议(Ars Amatoria 1.269-270, 1.513-514)。
[8] 普勒俄涅(Pleione)是阿特拉斯的妻子。
[9] 墨丘利没有遵循《变形记》中神的通例,不是用暴力、而是用劝说来追求情爱,也与罗马爱情哀歌里的角色相一致。阿葛劳若丝也扮演了这类诗歌中的守门人角色。
[10] “善战女神”指密涅瓦。
[11] “火神”对应的原文是Lemnicolae,意为“住在莱姆诺斯岛的人”,当年伏尔甘因为相貌丑陋,被扔下天界,掉到了莱姆诺斯岛(Lemnos)上。关于“无母而生的火神骨血”,参考本卷第553行的注释。
[12] “嫉妒”(Invidia)在这里被奥维德处理为一位女神。
[13] Bömer(1969)认为,760-764行的描写不具有寓言特征,但Dickie(1975)提出了异议。他指出,《变形记》中其他三处对拟人化神灵(“睡眠”、“饥饿”和“消息”)住处的描写都紧扣了与神名对应之物的特征,这里也不应该例外。他发现,奥维德的语言概括了古希腊罗马世界对嫉妒的流行认识:(1)嫉妒被视为一种消耗性的疾病,这个比喻最早见于埃斯库罗斯的剧作《阿伽门农》(Agamemnon),“黑血”和后文冰融化的比喻都体现了这一点;(2)与第(1)相关联,嫉妒如同锈(铁锈、铜锈、农作物的锈病)一样侵蚀和吞噬人(参考第798行);(3)嫉妒在古罗马通常被形容为黑色(黑血、黑雾和后文的黑液、黑色的石像);(4)古希腊罗马人认为,嫉妒往往发生在地位低的人身上,对象则是地位高的人,所以“嫉妒”的居所在山谷,因为太低,连风都吹不到;(5)嫉妒是一种隐藏的心理,一方面出于羞耻,一方面为了暗算别人,所以奥维德用了“藏”、“不见天日”的说法:(6)嫉妒的人始终很痛苦,所以“嫉妒”的居处“阴暗凄凉”;(7)嫉妒的人放弃了竞争,在行动上处于瘫痪状态,所以“嫉妒”的居处“寒冷”,“让人麻木”(最终嫉妒的阿葛劳若丝变成了石头)。
[14] “密涅瓦”对应的原文是Tritonia(特里托尼娅),这个名字或者源于克里特语tritō(意思是“头”,因为她从朱庇特的头部生出来),或者来自利比亚的特里托湖(Trito,据说她在那里出生)。
[15] “密涅瓦的领地”指雅典。