《变形记》第2卷601-700行

et pariter vultusque deo plectrumque colorque
excidit; utque animus tumida fervebat ab ira,
arma adsueta capit flexumque a cornibus arcum
tendit et illa suo totiens cum pectore iuncta
605 indevitato traiecit pectora telo.
Icta dedit gemitum tractoque a corpore ferro
candida puniceo perfudit membra cruore
et dixit: ‘Potui poenas tibi, Phoebe, dedisse,
sed peperisse prius; duo nunc moriemur in una.’
610 Hactenus et pariter vitam cum sanguine fudit;
corpus inane animae frigus letale secutum est.
Paenitet heu! Sero poenae crudelis amantem
seque quod audierit, quod sic exarserit, odit;
odit avem per quam crimen causamque dolendi
615 scire coactus erat nec non arcumque manumque
odit cumque manu temeraria tela, sagittas;
collapsamque fovet seraque ope vincere fata
nititur et medicas exercet inaniter artes.
Quae postquam frustra temptata rogumque parari
620 vidit et arsuros supremis ignibus artus,
tum vero gemitus (neque enim caelestia tingui
ora licet lacrimis) alto de corde petitos
edidit, haud aliter quam cum, spectante iuvenca,
Lactentis vituli dextra libratus ab aure
625 tempora discussit claro cava malleus ictu.
Ut tamen ingratos in pectora fudit odores
et dedit amplexus iniustaque iusta peregit,
non tulit in cineres labi sua Phoebus eosdem
semina, sed natum flammis uteroque parentis
630 eripuit geminique tulit Chironis in antrum
sperantemque sibi non falsae praemia linguae
inter aves albas vetuit consistere corvum.
Semifer interea divinae stirpis alumno
laetus erat mixtoque oneri gaudebat honore.
635 Ecce venit rutilis umeros protecta capillis
filia Centauri, quam quondam nympha Chariclo
fluminis in rapidi ripis enixa vocavit
Ocyrhoen. Non haec artes contenta paternas
edidicisse fuit; fatorum arcana canebat.
640 Ergo ubi vaticinos concepit mente furores
incaluitque deo, quem clausum pectore habebat,
adspicit infantem: ‘Toto’ que ‘salutifer orbi
cresce, puer;’ dixit ‘tibi se mortalia saepe
corpora debebunt, animas tibi reddere ademptas
645 fas erit idque semel dis indignantibus ausus,
posse dare hoc iterum flamma prohibebere avita
eque deo corpus fies exsangue deusque,
qui modo corpus eras, et bis tua fata novabis.
Tu quoque, care pater, nunc immortalis et aevis
650 omnibus ut maneas, nascendi lege creatus,
posse mori cupies, tum cum cruciabere dirae
sanguine serpentis per saucia membra recepto;
teque ex aeterno patientem numina mortis
efficient triplicesque deae tua fila resolvent.’
655 Restabat fatis aliquid; suspirat ab imis
pectoribus lacrimaeque genis labuntur obortae;
atque ita: ‘Praevertunt’ inquit ‘me fata vetorque
plura loqui vocisque meae praecluditur usus.
Non fuerant artes tanti, quae numinis iram
660 contraxere mihi; mallem nescisse futura.
Iam mihi subduci facies humana videtur,
iam cibus herba placet, iam latis currere campis
impetus est; in equam cognataque corpora vertor.
Tota tamen quare? Pater est mihi nempe biformis.’
665 Talia dicenti pars est extrema querelae[1]
intellecta parum confusaque verba fuerunt;
mox nec verba quidem nec equae sonus ille videtur,
sed simulantis equam; parvoque in tempore certos
edidit hinnitus et bracchia movit in herbas.
670 Tum digiti coeunt et quinos alligat ungues
perpetuo cornu levis ungula crescit et oris
Et colli spatium; longae pars maxima pallae
cauda fit, utque vagi crines per colla iacebant,
In dextras abiere iubas; pariterque novata est
675 et vox et facies; nomen quoque monstra dedere.
Flebat opemque tuam frustra Philyreius heros,
Delphice, poscebat; nam nec rescindere magni
iussa Iovis poteras, nec, si rescindere posses,
tunc aderas; Elim Messeniaque arva colebas.
680 Illud erat tempus quo te pastoria pellis
texit onusque fuit baculum silvestre sinistrae,
alterius dispar septenis fistula cannis.
Dumque amor est curae, dum te tua fistula mulcet,
incustoditae Pylios memorantur in agros
685 processisse boves; videt has Atlantide Maia
natus et arte sua silvis occultat abactas.
Senserat hoc furtum nemo nisi notus in illo
rure senex; Battum vicinia tota vocabant.[2]
Divitis hic saltus herbosaque pascua Nelei
690 nobiliumque greges custos servabat equarum.
Hunc timuit blandaque manu seduxit et illi:
‘Quisquis es, hospes,’ ait ‘si forte armenta requiret
haec aliquis, vidisse nega; neu gratia facto
nulla rependatur, nitidam cape praemia vaccam’;
695 et dedit. Accepta, voces has reddidit hospes:
‘Tutus eas; lapis iste prius tua furta loquetur.’
Et lapidem ostendit. Simulat Iove natus abire;
mox redit et versa pariter cum voce figura:
‘Rustice, vidisti siquas hoc limite’ dixit
700 ‘ire boves, fer opem furtoque silentia deme;

[1] querelae=querellae
[2] vocabant=vocabat

和手中的琴拨顿时掉下,神情大变。
满心涌动着报复的愤怒,所以断然
拿起惯用的武器,用尽全力拉满弓,
不可躲闪的羽箭径直射进她的胸,
605 那个无数次与自己心房偎依的胜处。
她发出一声惨叫,从身上拔出铁镞
(殷红的鲜血淹没了皓白如雪的手臂),
说道,“我早该受到你的惩处,福玻斯,
可你应等我先分娩,如今却一尸两命。”
610 话于此凝固,她的命和血同时流尽,
死神的寒霜占据了失去灵魂的身体。
情人痛悔于残忍的报复,但已经太迟,
恨自己听信谗言,恨自己怒火妄烧;
恨渡鸦,若没它,便不会被迫知晓
615 此事,也不会这般痛苦;他恨弓,恨手,
恨手中的莽撞武器,恨箭将她穿透!
他抱着倒地的女人,竭尽全力要征服
命运,可是太晚了,徒有高超的医术。
他看见一切尝试已无效,火葬的柴堆
620 正搭起,她的身体即将被烈焰合围,
这才从心的最深处发出阵阵哀叹
(因为天神的脸庞不可被泪水沾染),
那情形就好像母牛在一旁眼睁睁看着
人用右手高举起锤子,干净利落地
625 击中未断奶的小犊,砸碎空洞的头颅。
然而,将无用的香膏倒上她的胸脯,
再次拥抱她,完成本不必举行的仪式
之后,福玻斯却不许自己的骨肉一起
变成灰烬,把胎儿从母亲子宫和火焰中[1]
630 拽出来,带到双形喀戎居住的岩洞。[2]
至于因为吐真言而期待奖赏的渡鸦,
日神却从此禁止任何白鸟接纳它。[3]
此时,半兽正因为得到神裔的养子[4] 俄库罗厄的预言
而兴奋,与责任相伴的荣誉令他欣喜。
635 这时,半人马的女儿来了,肩上披垂着
金红的头发,昔日,宁芙卡里克洛
在一条湍急的河边诞下她,给她起名
俄库罗厄。学习父亲的技艺已不能
让她满足,她开始吟唱命运的秘章。
640 所以,当她的灵魂进入预言的迷狂,
胸中囚禁的神圣灵感如热火烤灼,
她就望着男婴说:“快长大,给整个世界
带来健康的孩子,凡人的身体将时常
因你而保存,掠走的灵魂因你而返乡
645 (神给你许可),但你终会以此忤逆神,[5]
祖父的电火将阻止你继续炫耀才能,[6]
神会将你变成尸体,但刚才还是尸体,
转眼又成神,你的命运将更新两次。[7]
还有你,亲爱的父亲,如今享不朽,
650 出生时就已注定生命延续到永久,
你却会渴望死的能力,当你受伤的
身体吸入可怕的蛇血,受尽折磨。
神会给你的不朽之身死亡的特权,
命运三姊妹将斩断你的生命之线。”[8]
655 还有一些秘密未揭示,她却从心底[9]
发出长叹,泪水涌出,将双颊濡湿。
她如此说道:“命运阻止,我已不能
预言更多,我正在失去我的声音。
这样的技艺没有益处,只为我招致
660 神的愤怒,我宁可对未来一无所知。
现在,人的形状好像就要离开我,
我开始喜欢吃草,开始渴望在广阔
原野驰骋,变成了母马,与父亲相仿。
可为何是全部?我父亲却有两种形象。”
665 她翕动嘴唇,但是最后部分的哀诉
已难以听懂,只是一堆混乱的词语;
很快甚至词语都不是,也不像马鸣,
只是马鸣的模仿;再过片刻,才变成
完美的马鸣,她开始在草间移动手臂。
670 然后,手指聚拢,五片指甲被角质
连成一片,化作轻巧的蹄子。接着,
脸和脖子也拉伸,长长的拖裙化作
尾巴,颈项周围披散的头发变成
右侧的鬃毛。声音和面容也同样发生
675 变化,惊人的奇迹也给了她新的名字。
菲吕拉之子痛哭流涕,徒然寻求你,[10]
阿波罗的帮助,因为谁也无法取消
至高朱庇特的命令,即使能够做到,
你也不在场。那时你居住在墨塞尼亚
680 和厄里斯原野,身上穿着牧人的兽皮褂,[11]
左手拿着普通的木棍,另一只手里
则握着七根参差的芦苇编成的乐器。
传说当爱情占据你的心,芦笛纾缓
忧思时,没人看护的牛群不知不觉间
685 进入皮洛斯的土地。阿特拉斯的外孙[12] 墨丘利与泄密者
用天生的技艺驱赶它们,藏进了树林。
只有一位当地很著名的老者曾目击
这起盗窃,周围的乡民都称他巴托斯。
他负责照看富翁涅琉斯的林场、草地,[13]
690 还有一群血统高贵的母马。墨丘利
害怕他,就将他拉到一旁,私下恳求:
“无论你是谁,若有人搜寻这些牲口,
朋友,都请你矢口否认。你不会空手
而归,可以带走一头漂亮的母牛。”
695 说完就兑现。那人接过牛,如此发誓:
“放心,我不会比那块石头先吐露秘密。”
他边说边指。朱庇特的儿子假装告辞,
很快又变换了外貌和声音回到原地,
说道,“乡下人,如果你见过一些母牛
700 从这里经过,求你告诉我是谁盗走,

[1] 这个胎儿就是医神埃斯库拉庇乌斯。
[2] 因为喀戎(Chiron)是半人马,所以被称为“双形”。他是最著名的半人马,是包括阿喀琉斯在内的众多希腊英雄的导师。
[3] Fulkerson(2006)评论道,阿波罗在这个故事中似乎表现出“懊悔”的几个特征:(1)自我仇恨;(2)意识到后果;(3)尝试补救(用医术治科洛尼丝)。然而,他其实并没有从帕厄同的悲剧中学到任何东西,仍然不懂得反省,始终不承认自己才是造成科洛尼丝死亡的罪魁祸首,再次迁怒于别人(渡鸦)。Gildenhard-Zissos(2004)认为,在描绘渡鸦、乌鸦和猫头鹰与神的关系时,奥维德明显借鉴了古罗马所特有的赞助制度。神(阿波罗、密涅瓦)如同恩主,这些鸟如同其门客。
[4] “半兽”指喀戎。俄库罗厄(Ocyrhoe)这段情节同样令人惊讶,因为它看似与雅典没有任何关系,在《赫卡勒》中也没有任何对应的部分。但Gildenhard-Zissos(2004)认为,这部分既体现出奥维德常在大型叙述序列中基于相似性原则替换某项的做法,也延续了上文贬雅典、褒罗马的倾向。俄库罗厄预言的对象是阿波罗之子、后来的医神埃斯库拉庇乌斯。按照这里的时间框架,本该出现的角色是刻克罗普斯之后的下一任雅典国王厄里克托尼俄斯。埃斯库拉庇乌斯能够置换他,是因为两者具有众多的相似性:(1)都是神的后代;(2)都与蛇有关,埃斯库拉庇乌斯常化身为蛇,厄里克托尼俄斯传说下半身是蛇;(3)都以特殊方式降生,前者是直接从母亲子宫里救出来,后者只有父亲没有母亲;(4)幼时都托养给别人,前者是交给半人马喀戎,后者交给雅典公主;(5)都与一个伟大城市未来的命运相关。最后一点尤其重要,奥维德因为他们的相似而用埃斯库拉庇乌斯替换了厄里克托尼俄斯,但这种替换实质上是用罗马的未来替换了雅典的未来,明显指向本书第十五卷埃斯库拉庇乌斯迁居罗马、罗马成为世界首都的情节。
[5] 这个预言的应验见本书第十五卷(533-544行)。埃斯库拉庇乌斯让希波吕托斯(Hippolytus)死而复生,从一位希腊人变成罗马人,更名维尔比乌斯(Virbius),象征着希腊文明让位于罗马文明。Gildenhard-Zissos(2004)指出,厄里克托尼俄斯和埃斯库拉庇乌斯的差异代表了两种不同的文明:雅典人认为自己与土地之间有不可分离的关系,雅典文明是根植于祖国的原生文明、内生文明,并以此自豪;埃斯库拉庇乌斯和维尔比乌斯(当然还有埃涅阿斯)一样,却是“归化”的罗马神(人),罗马的天命不是固着于一地,而是迁徙者、移民和殖民者,罗马文明是一种融合的文明,更具世界眼光。
[6] “祖父”指朱庇特。
[7] Barchiesi(1997)从政治角度阐释了这里的预言,认为埃斯库拉庇乌斯可以视为屋大维的先驱。
[8] 海格力斯去拜访喀戎,喀戎对他的箭很感兴趣,拿过来仔细看,不小心掉在自己的脚上,带着勒尔纳毒蛇血液的箭头刺进肉里,结果喀戎中毒而死。参考奥维德《岁时记》(Fasti 5.383-414)。但按照奥维德在这里的说法,喀戎本可以不死,是因为疼痛难忍而求死,并得到了命运女神(Parcae或Fata,相当于古希腊神话中的Moirai)的许可。命运三女神的名字分别是克洛托(Clotho,罗马名字Nona)、拉刻西斯(Lachesis,罗马名字Decima)和Atropos(阿特洛波斯,罗马名字Morta)。
[9] 俄库罗厄因为泄露天机而受到变成马的惩罚。但Gildenhard-Zissos(2004)认为,她也是因为泄露了奥维德的“天机”而被作者“处死”,因为作为先知,她知悉全部的历史,她若继续预言下去,就会揭示《变形记》的结局,让作品提前结束。从与《赫卡勒》的关系看,俄库罗厄取代了乌鸦的先知角色,
[10] 菲吕拉(Philyra)之子指喀戎,他是菲吕拉和涅普顿的儿子。
[11] 墨塞尼亚(Messenia)和厄里斯(Elis)分别在伯罗奔尼撒半岛的西北和西南。
[12] 伯罗奔尼撒半岛上有三个名叫皮洛斯(Pylos)的城市。“阿特拉斯的外孙”对应的原文是Atlantide Maia natus(阿特拉斯之女迈娅的儿子)。
[13] 涅琉斯(Neleus)是皮洛斯国王,涅斯托耳的父亲。