《變形記》第2卷601-700行

et pariter vultusque deo plectrumque colorque
excidit; utque animus tumida fervebat ab ira,
arma adsueta capit flexumque a cornibus arcum
tendit et illa suo totiens cum pectore iuncta
605 indevitato traiecit pectora telo.
Icta dedit gemitum tractoque a corpore ferro
candida puniceo perfudit membra cruore
et dixit: ‘Potui poenas tibi, Phoebe, dedisse,
sed peperisse prius; duo nunc moriemur in una.’
610 Hactenus et pariter vitam cum sanguine fudit;
corpus inane animae frigus letale secutum est.
Paenitet heu! Sero poenae crudelis amantem
seque quod audierit, quod sic exarserit, odit;
odit avem per quam crimen causamque dolendi
615 scire coactus erat nec non arcumque manumque
odit cumque manu temeraria tela, sagittas;
collapsamque fovet seraque ope vincere fata
nititur et medicas exercet inaniter artes.
Quae postquam frustra temptata rogumque parari
620 vidit et arsuros supremis ignibus artus,
tum vero gemitus (neque enim caelestia tingui
ora licet lacrimis) alto de corde petitos
edidit, haud aliter quam cum, spectante iuvenca,
Lactentis vituli dextra libratus ab aure
625 tempora discussit claro cava malleus ictu.
Ut tamen ingratos in pectora fudit odores
et dedit amplexus iniustaque iusta peregit,
non tulit in cineres labi sua Phoebus eosdem
semina, sed natum flammis uteroque parentis
630 eripuit geminique tulit Chironis in antrum
sperantemque sibi non falsae praemia linguae
inter aves albas vetuit consistere corvum.
Semifer interea divinae stirpis alumno
laetus erat mixtoque oneri gaudebat honore.
635 Ecce venit rutilis umeros protecta capillis
filia Centauri, quam quondam nympha Chariclo
fluminis in rapidi ripis enixa vocavit
Ocyrhoen. Non haec artes contenta paternas
edidicisse fuit; fatorum arcana canebat.
640 Ergo ubi vaticinos concepit mente furores
incaluitque deo, quem clausum pectore habebat,
adspicit infantem: ‘Toto’ que ‘salutifer orbi
cresce, puer;’ dixit ‘tibi se mortalia saepe
corpora debebunt, animas tibi reddere ademptas
645 fas erit idque semel dis indignantibus ausus,
posse dare hoc iterum flamma prohibebere avita
eque deo corpus fies exsangue deusque,
qui modo corpus eras, et bis tua fata novabis.
Tu quoque, care pater, nunc immortalis et aevis
650 omnibus ut maneas, nascendi lege creatus,
posse mori cupies, tum cum cruciabere dirae
sanguine serpentis per saucia membra recepto;
teque ex aeterno patientem numina mortis
efficient triplicesque deae tua fila resolvent.’
655 Restabat fatis aliquid; suspirat ab imis
pectoribus lacrimaeque genis labuntur obortae;
atque ita: ‘Praevertunt’ inquit ‘me fata vetorque
plura loqui vocisque meae praecluditur usus.
Non fuerant artes tanti, quae numinis iram
660 contraxere mihi; mallem nescisse futura.
Iam mihi subduci facies humana videtur,
iam cibus herba placet, iam latis currere campis
impetus est; in equam cognataque corpora vertor.
Tota tamen quare? Pater est mihi nempe biformis.’
665 Talia dicenti pars est extrema querelae[1]
intellecta parum confusaque verba fuerunt;
mox nec verba quidem nec equae sonus ille videtur,
sed simulantis equam; parvoque in tempore certos
edidit hinnitus et bracchia movit in herbas.
670 Tum digiti coeunt et quinos alligat ungues
perpetuo cornu levis ungula crescit et oris
Et colli spatium; longae pars maxima pallae
cauda fit, utque vagi crines per colla iacebant,
In dextras abiere iubas; pariterque novata est
675 et vox et facies; nomen quoque monstra dedere.
Flebat opemque tuam frustra Philyreius heros,
Delphice, poscebat; nam nec rescindere magni
iussa Iovis poteras, nec, si rescindere posses,
tunc aderas; Elim Messeniaque arva colebas.
680 Illud erat tempus quo te pastoria pellis
texit onusque fuit baculum silvestre sinistrae,
alterius dispar septenis fistula cannis.
Dumque amor est curae, dum te tua fistula mulcet,
incustoditae Pylios memorantur in agros
685 processisse boves; videt has Atlantide Maia
natus et arte sua silvis occultat abactas.
Senserat hoc furtum nemo nisi notus in illo
rure senex; Battum vicinia tota vocabant.[2]
Divitis hic saltus herbosaque pascua Nelei
690 nobiliumque greges custos servabat equarum.
Hunc timuit blandaque manu seduxit et illi:
‘Quisquis es, hospes,’ ait ‘si forte armenta requiret
haec aliquis, vidisse nega; neu gratia facto
nulla rependatur, nitidam cape praemia vaccam’;
695 et dedit. Accepta, voces has reddidit hospes:
‘Tutus eas; lapis iste prius tua furta loquetur.’
Et lapidem ostendit. Simulat Iove natus abire;
mox redit et versa pariter cum voce figura:
‘Rustice, vidisti siquas hoc limite’ dixit
700 ‘ire boves, fer opem furtoque silentia deme;

[1] querelae=querellae
[2] vocabant=vocabat

和手中的琴撥頓時掉下,神情大變。
滿心涌動着報復的憤怒,所以斷然
拿起慣用的武器,用盡全力拉滿弓,
不可躲閃的羽箭徑直射進她的胸,
605 那個無數次與自己心房偎依的勝處。
她發出一聲慘叫,從身上拔出鐵鏃
(殷紅的鮮血淹沒了皓白如雪的手臂),
說道,“我早該受到你的懲處,福玻斯,
可你應等我先分娩,如今卻一屍兩命。”
610 話於此凝固,她的命和血同時流盡,
死神的寒霜佔據了失去靈魂的身體。
情人痛悔於殘忍的報復,但已經太遲,
恨自己聽信讒言,恨自己怒火妄燒;
恨渡鴉,若沒它,便不會被迫知曉
615 此事,也不會這般痛苦;他恨弓,恨手,
恨手中的莽撞武器,恨箭將她穿透!
他抱着倒地的女人,竭盡全力要征服
命運,可是太晚了,徒有高超的醫術。
他看見一切嘗試已無效,火葬的柴堆
620 正搭起,她的身體即將被烈焰合圍,
這才從心的最深處發出陣陣哀嘆
(因為天神的臉龐不可被淚水沾染),
那情形就好像母牛在一旁眼睜睜看着
人用右手高舉起鎚子,乾淨利落地
625 擊中未斷奶的小犢,砸碎空洞的頭顱。
然而,將無用的香膏倒上她的胸脯,
再次擁抱她,完成本不必舉行的儀式
之後,福玻斯卻不許自己的骨肉一起
變成灰燼,把胎兒從母親子宮和火焰中[1]
630 拽出來,帶到雙形喀戎居住的岩洞。[2]
至於因為吐真言而期待獎賞的渡鴉,
日神卻從此禁止任何白鳥接納它。[3]
此時,半獸正因為得到神裔的養子[4] 俄庫羅厄的預言
而興奮,與責任相伴的榮譽令他欣喜。
635 這時,半人馬的女兒來了,肩上披垂着
金紅的頭髮,昔日,寧芙卡里克洛
在一條湍急的河邊誕下她,給她起名
俄庫羅厄。學習父親的技藝已不能
讓她滿足,她開始吟唱命運的秘章。
640 所以,當她的靈魂進入預言的迷狂,
胸中囚禁的神聖靈感如熱火烤灼,
她就望着男嬰說:“快長大,給整個世界
帶來健康的孩子,凡人的身體將時常
因你而保存,掠走的靈魂因你而返鄉
645 (神給你許可),但你終會以此忤逆神,[5]
祖父的電火將阻止你繼續炫耀才能,[6]
神會將你變成屍體,但剛才還是屍體,
轉眼又成神,你的命運將更新兩次。[7]
還有你,親愛的父親,如今享不朽,
650 出生時就已註定生命延續到永久,
你卻會渴望死的能力,當你受傷的
身體吸入可怕的蛇血,受盡折磨。
神會給你的不朽之身死亡的特權,
命運三姊妹將斬斷你的生命之線。”[8]
655 還有一些秘密未揭示,她卻從心底[9]
發出長嘆,淚水湧出,將雙頰濡濕。
她如此說道:“命運阻止,我已不能
預言更多,我正在失去我的聲音。
這樣的技藝沒有益處,只為我招致
660 神的憤怒,我寧可對未來一無所知。
現在,人的形狀好像就要離開我,
我開始喜歡吃草,開始渴望在廣闊
原野馳騁,變成了母馬,與父親相仿。
可為何是全部?我父親卻有兩種形象。”
665 她翕動嘴唇,但是最後部分的哀訴
已難以聽懂,只是一堆混亂的詞語;
很快甚至詞語都不是,也不像馬鳴,
只是馬鳴的模仿;再過片刻,才變成
完美的馬鳴,她開始在草間移動手臂。
670 然後,手指聚攏,五片指甲被角質
連成一片,化作輕巧的蹄子。接着,
臉和脖子也拉伸,長長的拖裙化作
尾巴,頸項周圍披散的頭髮變成
右側的鬃毛。聲音和面容也同樣發生
675 變化,驚人的奇蹟也給了她新的名字。
菲呂拉之子痛哭流涕,徒然尋求你,[10]
阿波羅的幫助,因為誰也無法取消
至高朱庇特的命令,即使能夠做到,
你也不在場。那時你居住在墨塞尼亞
680 和厄里斯原野,身上穿着牧人的獸皮褂,[11]
左手拿着普通的木棍,另一隻手裡
則握着七根參差的蘆葦編成的樂器。
傳說當愛情佔據你的心,蘆笛紓緩
憂思時,沒人看護的牛群不知不覺間
685 進入皮洛斯的土地。阿特拉斯的外孫[12] 墨丘利與泄密者
用天生的技藝驅趕它們,藏進了樹林。
只有一位當地很著名的老者曾目擊
這起盜竊,周圍的鄉民都稱他巴托斯。
他負責照看富翁涅琉斯的林場、草地,[13]
690 還有一群血統高貴的母馬。墨丘利
害怕他,就將他拉到一旁,私下懇求:
“無論你是誰,若有人搜尋這些牲口,
朋友,都請你矢口否認。你不會空手
而歸,可以帶走一頭漂亮的母牛。”
695 說完就兌現。那人接過牛,如此發誓:
“放心,我不會比那塊石頭先吐露秘密。”
他邊說邊指。朱庇特的兒子假裝告辭,
很快又變換了外貌和聲音回到原地,
說道,“鄉下人,如果你見過一些母牛
700 從這裡經過,求你告訴我是誰盜走,

[1] 這個胎兒就是醫神埃斯庫拉庇烏斯。
[2] 因為喀戎(Chiron)是半人馬,所以被稱為“雙形”。他是最著名的半人馬,是包括阿喀琉斯在內的眾多希臘英雄的導師。
[3] Fulkerson(2006)評論道,阿波羅在這個故事中似乎表現出“懊悔”的幾個特徵:(1)自我仇恨;(2)意識到後果;(3)嘗試補救(用醫術治科洛尼絲)。然而,他其實並沒有從帕厄同的悲劇中學到任何東西,仍然不懂得反省,始終不承認自己才是造成科洛尼絲死亡的罪魁禍首,再次遷怒於別人(渡鴉)。Gildenhard-Zissos(2004)認為,在描繪渡鴉、烏鴉和貓頭鷹與神的關係時,奧維德明顯借鑒了古羅馬所特有的贊助制度。神(阿波羅、密涅瓦)如同恩主,這些鳥如同其門客。
[4] “半獸”指喀戎。俄庫羅厄(Ocyrhoe)這段情節同樣令人驚訝,因為它看似與雅典沒有任何關係,在《赫卡勒》中也沒有任何對應的部分。但Gildenhard-Zissos(2004)認為,這部分既體現出奧維德常在大型敘述序列中基於相似性原則替換某項的做法,也延續了上文貶雅典、褒羅馬的傾向。俄庫羅厄預言的對象是阿波羅之子、後來的醫神埃斯庫拉庇烏斯。按照這裡的時間框架,本該出現的角色是刻克羅普斯之後的下一任雅典國王厄里克托尼俄斯。埃斯庫拉庇烏斯能夠置換他,是因為兩者具有眾多的相似性:(1)都是神的後代;(2)都與蛇有關,埃斯庫拉庇烏斯常化身為蛇,厄里克托尼俄斯傳說下半身是蛇;(3)都以特殊方式降生,前者是直接從母親子宮裡救出來,後者只有父親沒有母親;(4)幼時都托養給別人,前者是交給半人馬喀戎,後者交給雅典公主;(5)都與一個偉大城市未來的命運相關。最後一點尤其重要,奧維德因為他們的相似而用埃斯庫拉庇烏斯替換了厄里克托尼俄斯,但這種替換實質上是用羅馬的未來替換了雅典的未來,明顯指向本書第十五卷埃斯庫拉庇烏斯遷居羅馬、羅馬成為世界首都的情節。
[5] 這個預言的應驗見本書第十五卷(533-544行)。埃斯庫拉庇烏斯讓希波呂托斯(Hippolytus)死而復生,從一位希臘人變成羅馬人,更名維爾比烏斯(Virbius),象徵著希臘文明讓位於羅馬文明。Gildenhard-Zissos(2004)指出,厄里克托尼俄斯和埃斯庫拉庇烏斯的差異代表了兩種不同的文明:雅典人認為自己與土地之間有不可分離的關係,雅典文明是根植於祖國的原生文明、內生文明,並以此自豪;埃斯庫拉庇烏斯和維爾比烏斯(當然還有埃涅阿斯)一樣,卻是“歸化”的羅馬神(人),羅馬的天命不是固着於一地,而是遷徙者、移民和殖民者,羅馬文明是一種融合的文明,更具世界眼光。
[6] “祖父”指朱庇特。
[7] Barchiesi(1997)從政治角度闡釋了這裡的預言,認為埃斯庫拉庇烏斯可以視為屋大維的先驅。
[8] 海格力斯去拜訪喀戎,喀戎對他的箭很感興趣,拿過來仔細看,不小心掉在自己的腳上,帶着勒爾納毒蛇血液的箭頭刺進肉里,結果喀戎中毒而死。參考奧維德《歲時記》(Fasti 5.383-414)。但按照奧維德在這裡的說法,喀戎本可以不死,是因為疼痛難忍而求死,並得到了命運女神(Parcae或Fata,相當於古希臘神話中的Moirai)的許可。命運三女神的名字分別是克洛托(Clotho,羅馬名字Nona)、拉刻西斯(Lachesis,羅馬名字Decima)和Atropos(阿特洛波斯,羅馬名字Morta)。
[9] 俄庫羅厄因為泄露天機而受到變成馬的懲罰。但Gildenhard-Zissos(2004)認為,她也是因為泄露了奧維德的“天機”而被作者“處死”,因為作為先知,她知悉全部的歷史,她若繼續預言下去,就會揭示《變形記》的結局,讓作品提前結束。從與《赫卡勒》的關係看,俄庫羅厄取代了烏鴉的先知角色,
[10] 菲呂拉(Philyra)之子指喀戎,他是菲呂拉和涅普頓的兒子。
[11] 墨塞尼亞(Messenia)和厄里斯(Elis)分別在伯羅奔尼撒半島的西北和西南。
[12] 伯羅奔尼撒半島上有三個名叫皮洛斯(Pylos)的城市。“阿特拉斯的外孫”對應的原文是Atlantide Maia natus(阿特拉斯之女邁婭的兒子)。
[13] 涅琉斯(Neleus)是皮洛斯國王,涅斯托耳的父親。