《变形记》第2卷301-400行

Dixerat haec Tellus; neque enim tolerare vaporem
ulterius potuit nec dicere plura suumque
rettulit os in se propioraque manibus antra.
At pater omnipotens, superos testatus et ipsum
305 qui dederat currus, nisi opem ferat, omnia fato
interitura gravi summam petit arduus arcem,
unde solet nubes latis inducere terris,
unde movet tonitrus vibrataque fulmina iactat.
Sed neque quas posset terris inducere nubes
310 tunc habuit nec quos caelo demitteret imbres.
Intonat et dextra libratum fulmen ab aure
misit in aurigam pariterque animaque rotisque
expulit et saevis compescuit ignibus ignes.
Consternantur equi et saltu in contraria facto
315 colla iugo eripiunt abruptaque lora relinquunt.
Illic frena iacent, illic temone revulsus
axis, in hac radii fractarum parte rotarum
sparsaque sunt late laceri vestigia currus.
At Phaethon, rutilos flamma populante capillos,
320 voluitur in praeceps longoque per aera tractu
fertur, ut interdum de caelo stella sereno,
etsi non cecidit, potuit cecidisse videri.
Quem procul a patria diverso maximus orbe
excipit Eridanus fumantiaque abluit ora.
325 Naides Hesperiae trifida fumantia flamma
corpora dant tumulo, signant quoque carmine saxum:
‘Hic situs est Phaethon currus auriga paterni;
quem si non tenuit, magnis tamen excidit ausis.’
Nam pater obductos, luctu miserabilis aegro,
330 condiderat vultus et, si modo credimus, unum
isse diem sine sole ferunt; incendia lumen
praebebant aliquisque malo fuit usus in illo.
At Clymene, postquam dixit quaecumque fuerunt
in tantis dicenda malis, lugubris et amens
335 et laniata sinus totum percensuit orbem
exanimesque artus primo, mox ossa requirens,
repperit ossa tamen peregrina condita ripa
incubuitque loco nomenque in marmore lectum
perfudit lacrimis et aperto pectore fovit.
340 Nec minus Heliades lugent et inania morti
munera dant lacrimas et caesae pectora palmis
non auditurum miseras Phaethonta querellas
nocte dieque vocant asternunturque sepulchro.
Luna quater iunctis implerat cornibus orbem;
345 Illae more suo (nam morem fecerat usus)
plangorem dederant. E quis Phaethusa, sororum
maxima, cum vellet terra procumbere, questa est
deriguisse pedes; ad quam conata venire
candida Lampetie subita radice retenta est;
350 tertia, cum crinem manibus laniare pararet,
avellit frondes; haec stipite crura teneri,
illa dolet fieri longos sua bracchia ramos.
Dumque ea mirantur, complectitur inguina cortex
perque gradus uterum pectusque umerosque manusque
355 ambit et exstabant tantum ora vocantia matrem.
Quid faciat mater, nisi, quo trahit impetus illam,
huc eat atque illuc et, dum licet, oscula iungat?
Non satis est; truncis avellere corpora temptat
et teneros manibus ramos abrumpit; at inde
360 sanguineae manant, tamquam de vulnere, guttae.
‘Parce, precor, mater,’ quaecumque est saucia clamat,
‘Parce, precor; nostrum laceratur in arbore corpus.
Iamque vale.’ Cortex in verba novissima venit.
Inde fluunt lacrimae stillataque sole rigescunt
365 de ramis electra novis, quae lucidus amnis
excipit et nuribus mittit gestanda Latinis.
Adfuit huic monstro proles Stheneleia Cygnus,
qui tibi materno quamvis a sanguine iunctus,
mente tamen, Phaethon, propior fuit. Ille relicto
370 (nam Ligurum populos et magnas rexerat urbes)
imperio, ripas virides amnemque querelis[1]
Eridanum implerat silvamque sororibus auctam,
cum vox est tenuata viro canaeque capillos
dissimulant plumae collumque a pectore longe
375 porrigitur digitosque ligat iunctura rubentis,
penna latus velat, tenet os sine acumine rostrum.
Fit nova Cygnus avis nec se caeloque Iovique
credit, ut iniuste missi memor ignis ab illo;
stagna petit patulosque lacus ignemque perosus
380 quae colat, elegit contraria flumina flammis.
Squalidus interea genitor Phaethontis et expers
ipse sui decoris, qualis, cum deficit orbem,
esse solet, lucemque odit seque ipse diemque
datque animum in luctus et luctibus adicit iram
385 officiumque negat mundo. ‘Satis’ inquit ‘ab aevi
sors mea principiis fuit irrequieta pigetque
actorum sine fine mihi, sine honore laborum.
Quilibet alter agat portantes lumina currus!
Si nemo est omnesque dei non posse fatentur,
390 ipse agat, ut saltem, dum nostras temptat habenas,
orbatura patres aliquando fulmina ponat.
Tum sciet, igniferum vires expertus equorum,
non meruisse necem qui non bene rexerit illos.’
Talia dicentem circumstant omnia Solem
395 numina, neve velit tenebras inducere rebus,
supplice voce rogant; missos quoque Iuppiter ignes
excusat precibusque minas regaliter addit.
Colligit amentes et adhuc terrore paventes
Phoebus equos stimuloque dolens et verbere caedit;[2]
400 saevit enim natumque obiectat et imputat illis.

[1] querelis=querellis
[2] caedit=saevit

大地说到这里,便再也无法说下去,
她已不能在酷热空气中多停留须臾,
赶紧缩起头,藏进与鬼魂为邻的洞坑。
大能的天父令众神(尤其是马车的主人)[1]
305 作证,自己若不加干预,万物将毁于
一场浩劫。然后他登上天界至高处,
他总是在那里为广阔大地铺展云幔,
在那里掀动雷霆,抛掷飞舞的闪电,
可是现在,他既无乌云将大地遮覆,
310 也没有可以从天空倾泻而下的暴雨。
他奏响霹雳,右手握住闪电,从耳旁
掷下去,车手连同灵魂一起从车上
跌落,无情的雷火终于将凡火扑灭。
飞马大惊,朝着相反的方向腾跃,
315 挣脱了项上的轭,抛下断裂的辔头。
这一处躺着缰绳,那一处扔着车轴,
另外的地方狼藉散落着断裂的轮辐,
远远近近都成了马车残片的坟墓。
可是帕厄同金红的头发间火焰熊熊,[2]
320 他倒着坠下,穿过漫漫无尽的天空,
就像晴朗夜空时不时穿过的星子,
虽然并没下落,看起来却像如此。
在远离故土的地方,宽广的厄里达诺斯[3]
接住了年轻人,为他洗净脸上的烟渍。
325 赫斯珀里亚的仙女将余焰依然未灭的[4]
身体埋进坟丘,在石碑上刻下挽歌:
“帕厄同于此长眠,曾驾驭父亲的车马,
虽然他不幸殒命,勇气却堪称伟大。”
但是父亲却悲恸难禁,双手掩面,
330 如果我们相信传说,那么有一天
世界并未有太阳照耀,但火光足以
暂代其职,这算是那场劫难的补益。
然而克吕墨涅诉尽了突遭惨祸时
人们会哭诉的一切,仍旧苦痛如痴,
335 撕扯自己的乳房,在整个世界浪游,
先搜觅他的肢体,再寻找他的骨头,
却发现他的尸骸埋葬于异国的河岸。
她匍匐在那里,望着石碑,泪水涟涟,
凑近胸怀,去温暖反复念叨的名字。[5]
340 赫利俄斯的诸位女儿也为他哀泣,[6] 赫利俄斯的女儿们
挥霍无用的眼泪,手掌拍打着胸膛,
日以继夜地呼喊帕厄同(他却再不能
听见姐妹的悲叹),卧在坟墓的旁边。
月亮四次合拢它的角,四次变圆,
345 但她们仍遵照习俗(习惯已变成习俗),
继续恸哭。当长姐帕厄图萨意欲
躺下小憩,却突然哀叹,她的双足
已经变僵硬;美丽的兰佩提厄试图
去帮她,脚却突然生根,无法动弹;
350 另一位姐妹想用手撕扯头发,却发现
拽下的是叶子;这位伤心于树干封牢
双腿,那位的手臂变成长长的枝条。
惊讶之际,树皮已裹住阴部,逐渐
向她们小腹、乳房、肩膀和双手蔓延,
355 只有嘴尚未覆盖,还能够呼喊母亲。
母亲能如何,除了疯狂地奔跑,趁她们
尚可呼喊的时候,与她们一起呼喊?
她还不甘心,竭力将身体拔出树干,
用双手扯掉柔嫩的树枝,然而鲜血
360 却颗颗溅落,仿佛伤口正遭受折磨。
“放手,妈妈!”受伤的女儿大声哭泣,
“求你放手,别拽树,树就是我的身体。
只好再见吧!”树皮吞没了最后的话语。[7]
泪水却仍在流淌:琥珀从新枝渗出,
365 在阳光照耀下凝固,清澈的河水接住
它们,运往罗马,成为女人的饰物。
库格诺斯正好目击了这奇异的景象,[8] 库格诺斯
他从母亲这边与你有血缘,帕厄同,
但在情感上与你更亲近。他已经抛下
370 王座(他曾是利古里亚各族和繁华
都市的统治者),以哀吟填满青翠河滨
和因为众姊妹加入而得以扩展的森林。
他的声音逐渐变细尖,白色的毛羽
覆盖了头发,一条长颈从胸脯伸出,
375 已经变红的脚趾连成一片,化作蹼,
两侧生出翅膀,嘴则被钝喙占据。
他变成一种新鸟,不敢信任朱庇特
和天空,因为记得他降下的不义之火;
喜欢池塘和开阔的湖泊,憎恶火,选择
380 性质正相反的河流作为自己的居所。[9]
与此同时,太阳神正穿着惨淡的丧服, 太阳神的怨气
全无平素的风采,如同日轮被遮住,
陷入晦暗。他恨光,恨自己,也恨白昼,
执着于连绵的痛苦,痛苦夹杂着怨仇,
385 不肯为世界效劳。“自时间之初,”他说,
“我就是不得休息的命,承担着苦活,
从来没有终点,更遑论什么荣誉。
随便换谁,太阳的马车让他去驾驭!
如果没替代,所有的神都承认不行,
390 就让朱庇特驾车!他握着我的缰绳,
至少就没空摆弄让父亲丧子的闪电。
等他见识了火马的厉害,就会有判断:
驾驭不了它们绝不是该杀的大罪!”[10]
众神围着怒气冲天的日神,谦卑
395 恳求他,不要执意将整个世界带入
黑暗;朱庇特也为使用雷霆辩护,
一边安抚他,一边添上王者的威胁。
福玻斯命令惊魂未定的疯马集合,
他悲愤难抑,用马刺和鞭子发泄怒气,
400 重重击打,怪它们害死了自己的儿子。[11]

[1] “马车的主人”指日神。
[2] 帕厄同(phaeton)对应的古希腊名字phaetōn意思就是“辉煌的”。Galinsky(1975)认为,319-322行没有描绘帕厄同死亡的实际场景,因而缺乏情感深度。但Ginsberg(1989)评论道,这里的形容别有深意,针对帕厄同一直在追问的身份问题暗示了答案。虽然日神坚称帕厄同是自己的儿子,但在骨子里,帕厄同毕竟不是他的儿子。见面之时,他已经被父亲的光芒逼退。这里,他与父亲的唯一相似性是燃烧的头发。虽然“星子”的比喻让他仿佛与太阳有了关联,但他只能穿过天空一次,而日神却日复一日运行。但即使古代人都知道星星“坠落”只是比喻,所以通过这个比喻,帕厄同的死也变得暧昧。
[3] 厄里达诺斯(Eridanus)是意大利波河在神话中的名字。
[4] 赫斯珀里亚(Hesperia)的意思是“西方之地”,这里指意大利。
[5] Bass(1977)将304-339行划为故事的第四部分。这样,从第一卷末尾开始到这里的帕厄同情节就呈现出一个均衡的结构:33行、149行、3行(过渡)、151行、36行。他还提出了按照主题来划分的结构,也可看出奥维德构思的精巧:帕厄同身世(1.747-775)、帕厄同寻找父亲之旅(1.776-779)、宫殿描写(2.1-18)、日神的致命诺言(2.40-48)、马车描写(2.107-110)、帕厄同的天空之旅(2.150-303)和帕厄同之死(2.304-366)。
[6] 赫利俄斯的诸位女儿合称赫利阿迪斯(Heliades)。她们有三位,名字分别是帕厄图萨(Phaethusa)、兰佩提厄(Lampetie)和福柏(Phœbe)。
[7] 她们变成了白杨树(populus)。
[8] 在原文中,库格诺斯(Cygnus)还有同位语proles Stheneleia(斯忒涅罗斯之子)修饰。斯忒涅罗斯(Sthenelus)是利古里亚(Liguria,阿尔卑斯山南高卢的一部分)的国王。
[9] 库格诺斯变成了与他同名的天鹅(cygnus)。
[10] Otis(1970)评论说,即使在哀悼时,阿波罗也是一位“愚蠢的父亲”。Galinsky(1975)也说,他的哀悼太极端,无法感动人。
[11] Fulkerson(2006)指出,阿波罗从未体现出真正的懊悔之心,除了迁怒和制造更多的伤害,他不知道如何应对自己导致的灾难。在这里,他迁怒于马,迁怒于整个世界,唯独不反省自己。