Quae postquam summum tetigere iacentia tergum,
exspatiantur equi nulloque inhibente per auras
ignotae regionis eunt, quaque impetus egit,
hac sine lege ruunt altoque sub aethere fixis
205 incursant stellis rapiuntque per avia currum
et modo summa petunt, modo per declive viasque
praecipites spatio terrae propiore feruntur;
inferiusque suis fraternos currere Luna
admiratur equos ambustaque nubila fumant.
210 Corripitur flammis, ut quaeque altissima, tellus
fissaque agit rimas et sucis aret ademptis;
pabula canescunt, cum frondibus uritur arbor
materiamque suo praebet seges arida damno.
Parva queror; magnae pereunt cum moenibus urbes
215 cumque suis totas populis incendia gentes[1]
in cinerem vertunt. Silvae cum montibus ardent,
ardet Athos Taurusque Cilix et Tmolus et Oete
et tum sicca, prius creberrima fontibus, Ide
virgineusque Helicon et nondum Oeagrius Haemus.
220 Ardet in immensum geminatis ignibus Aetna
Parnasusque biceps et Eryx et Cynthus et Othrys
et tandem nivibus Rhodope caritura Mimasque
Dindymaque et Mycale natusque ad sacra Cithaeron.
Nec prosunt Scythiae sua frigora; Caucasus ardet
225 Ossaque cum Pindo maiorque ambobus Olympus
aeriaeque Alpes et nubifer Appenninus.
Tum vero Phaethon cunctis e partibus orbem
adspicit accensum nec tantos sustinet aestus
ferventisque auras velut e fornace profunda
230 ore trahit currusque suos candescere sentit;
et neque iam cineres eiectatamque favillam
ferre potest calidoque involuitur undique fumo
quoque eat, aut ubi sit, picea caligine tectus,
nescit et arbitrio volucrum raptatur equorum.
235 Sanguine tum credunt in corpora summa vocato
Aethiopum populos nigrum traxisse colorem;
tum facta est Libye raptis umoribus aestu
arida, tum nymphae passis fontesque lacusque
deflevere comis; quaerit Boeotia Dircen,
240 Argos Amymonen, Ephyre Pirenidas undas.
Nec sortita loco distantes flumina ripas
tuta manent; mediis Tanais fumavit in undis
Peneusque senex Teuthranteusque Caicus
et celer Ismenos cum Phegiaco Erymantho
245 arsurusque iterum Xanthus flavusque Lycormas
Quique recurvatis ludit Maeandrus in undis
Mygdoniusque Melas et Taenarius Eurotas.
Arsit et Euphrates Babylonius, arsit Orontes
Thermodonque citus Gangesque et Phasis et Hister.
250 Aestuat Alpheos, ripae Spercheides ardent;
quodque suo Tagus amne vehit, fluit ignibus aurum
et quae Maeonias celebrarant carmine ripas
flumineae volucres medio caluere Caystro.
Nilus in extremum fugit perterritus orbem
255 occuluitque caput, quod adhuc latet; ostia septem
pulverulenta vacant, septem sine flumine valles.
Fors eadem Ismarios Hebrum cum Strymone siccat
Hesperiosque amnes Rhenum Rhodanumque Padumque,
cuique fuit rerum promissa potentia, Thybrim.
260 Dissilit omne solum penetratque in Tartara rimis
lumen et infernum terret cum coniuge regem
et mare contrahitur siccaeque est campus harenae
quod modo pontus erat; quosque altum texerat aequor,
exsistunt montes et sparsas Cycladas augent.
265 Ima petunt pisces nec se super aequora curvi
tollere consuetas audent delphines in auras;
corpora phocarum summo resupina profundo
exanimata natant. Ipsum quoque Nerea fama est
Doridaque et natas tepidis latuisse sub antris.
270 Ter Neptunus aquis cum torvo bracchia vultu
exserere ausus erat; ter non tulit aeris ignes.
Alma tamen Tellus, ut erat circumdata ponto,
inter aquas pelagi contractos undique fontes,
qui se condiderant in opacae viscera matris,
275 sustulit oppressos collo tenus arida vultus
opposuitque manum fronti magnoque tremore
omnia concutiens paulum subsedit et infra,
quam solet esse, fuit sacraque ita voce locuta est:
‘Si placet hoc meruique, quid o tua fulmina cessant,
280 summe deum? Liceat periturae viribus ignis
igne perire tuo clademque auctore levare.
Vix equidem fauces haec ipsa in verba resolvo’;
(presserat ora vapor) ‘Tostos en adspice crines
inque oculis tantum, tantum super ora favillae!
285 Hosne mihi fructus, hunc fertilitatis honorem
officiique refers, quod adunci vulnera aratri
rastrorumque fero totoque exerceor anno,
quod pecori frondes alimentaque mitia, fruges,
humano generi, vobis quoque tura ministro?
290 Sed tamen exitium fac me meruisse; quid undae,
quid meruit frater? Cur illi tradita sorte
aequora decrescunt et ab aethere longius absunt?
Quodsi nec fratris nec te mea gratia tangit,
at caeli miserere tui; circumspice utrumque,
295 fumat uterque polus; quos si vitiaverit ignis,
atria vestra ruent. Atlans en ipse laborat
vixque suis umeris candentem sustinet axem.
Si freta, si terrae pereunt, si regia caeli,
in chaos antiquum confundimur. Eripe flammis
300 siquid adhuc superest et rerum consule summae.’
[1] gentes=gentis
掉落的缰绳一触到背脊,四匹飞骏
立刻摆脱轨道,自由自在,去不曾
进入的空域驰骋。无论血气向何处
驱赶,它们都胡乱奔窜,撞击深嵌于
205 穹宇的星辰,拽马车穿越无路的荒空,
忽而升向天顶,忽而又向下俯冲,
循着壁立的险径奔往大地的近郊。
月神也瞠目结舌,兄长马车的轨道[1]
竟比自己低,云朵被点燃,腾起黑烟;
210 高处的每一块土地都已着火,深堑
沿地表扩散,水很快蒸发,处处干涸;
青草变灰烬,绿树连同枝叶焚灭,
枯萎的庄稼做了柴薪,为自己火葬。
这些算什么?壮丽的城市和它们的高墙
215 都沦为废墟,国度和民族被大火抹掉,
只余焦炭。森林与山岭一起燃烧:
阿托斯、奇里基亚的陶鲁斯、提摩罗斯山、[2]
埃塔山都在燃烧,曾遍布泉水的伊达山、[3]
处女缪斯的赫利孔、海摩斯也未能幸免。[4]
220 埃特纳威势更胜,火焰无限地蔓延,
帕纳索斯山在燃烧,还有埃卢克斯、[5]
钦图斯、俄特里斯、终于无雪的罗多彼、[6]
米玛斯、丁迪玛、专为圣礼而生的喀泰戎。[7]
斯基泰的严寒无济于事;高加索已变红,
225 还有奥萨山、品多斯和更伟大的奥林匹斯、
云雾缭绕的亚平宁和巍峨的阿尔卑斯。
这时帕厄同才看见,整个世界都已经
陷入火海,他无法承受如此的高温,
呼吸着炽热的空气,仿佛站在极深的
230 熔炉旁,甚至他的马车都已经着火。
他也再不能忍受灰烬和四溅的炭块,
此时,他四面都被滚烫的烟雾包围,
漆黑一片,不知道自己在往哪里走,
身在何处,完全是飞马摆布的木偶。
235 人们相信,埃塞俄比亚民族就是在
此时,因为血蒸至身体表面而变黑;
也是在此时,利比亚的水被热气烤干,
水泽仙女披散着头发,哀悼山泉
和湖泊的死亡:博奥蒂亚怀念狄耳刻,
240 阿戈斯同样追忆阿密摩涅的水波。[8]
岸滨在遥远之地的江河也难保平安,
塔纳伊斯中央的水流升起了青烟,[9]
还有年迈的珀纽斯、米西亚的卡伊科斯、[10]
伊斯梅诺斯、阿卡迪亚的厄律曼托斯、[11]
245 注定重燃的克珊托斯河、吕科尔马斯、[12]
以蜿蜒河道为乐的迈安得洛斯,以及
色雷斯的梅拉斯、泰那罗附近的欧罗塔斯。[13]
甚至巴比伦的幼发拉底河、奥隆特斯、[14]
忒尔墨冬、恒河、帕西斯、希斯特也蒙难。[15]
250 阿尔甫斯在沸腾,斯佩基俄斯的河岸[16]
在燃烧,塔古斯裹挟的黄金在火中熔化,[17]
还有那些曾经以歌声为迈奥尼亚
扬名的飞鸟也在卡伊斯特河受煎熬。[18]
惊恐万状的尼罗河逃到大地的涯角,
255 埋住头,直到今日仍隐藏;七个河口
空荡荡,积满尘沙,变成七道谷沟。
赫布罗斯和斯特律蒙河同样已干涸,[19]
莱茵河、罗达努斯和帕杜斯也再无水波,[20]
还有天命所归、统治世界的台伯河。
260 所有的地面都已崩裂,光线已穿过
深壑,直照进地府,惊吓了冥王夫妇。
海洋亦缩小,刚才的万顷浪涛之处
变成一片旱沙池;深海遮没的山脊
骤然升起,散落的环形岛增添了数字。[21]
265 鱼潜入洋底,海豚不再敢像平日那般,
弓着它们的身子,高高地跃出水面;
众多海豹的躯体失去了生命,仰躺着,
漂在水上。涅柔斯、多丽丝和女儿们据说
藏进了洞里,但即使那里也炎热至极。
270 表情威严的涅普顿三次试图将手臂
伸出海面,三次被炽热的空气逼回。
然而,大地慈母(四面被大海包围,[22]
周遭环绕着海水和不断收缩的泉水,
它们已经躲到母亲幽暗的脏腑内)
275 虽饱受炙烤,却仰首抬起憔悴的脸,
一边用手遮前额,伴着巨大的震颤
(万物随之摇晃),她猛然沉至比平素
略低的位置,以一种可怕的嗓音哀诉:
“如果我活该如此,你为何不降下雷霆,
280 众神之主?如果我注定要在火中丧命,
我宁可死于你的火,你灭我,我心甘情愿。
甚至张嘴说出这几句都万分艰难。”
(热浪让她窒息)“你看我烧焦的头发,
看看我眼里的灰烬,看看脸上的火花!
285 这就是你的回报,这就是我尽责养育
万物得到的荣誉,奖励我被弯犁鹤锄
挖得伤痕累累,一年到头不得安生,
奖励我为牛羊提供叶子,给人类提供
可口的谷物蔬果,还为你献上乳香!
290 就算我仍然死有余辜,那些波浪、
你的兄长又有什么罪?他掌管的海水[23]
为何要被消减,从天空不断回退?
但如果你安心对兄长、对我如此漠然,
至少该怜悯自己的穹苍,你看看两边,
295 天极已冒烟,如果它们被火吞噬,
你的宫殿就会塌。你看,阿特拉斯[24]
在挣扎,肩膀已难支撑白热的天穹。
倘若海洋、大地和天庭全部都消熔,
我们就将被扔回古昔的混沌。拯救
300 火中幸存的一切,保住这个宇宙!”
[1] “月神”指塞勒涅(Selene,赫利俄斯的妹妹,月亮的化身)或者狄安娜(阿波罗的妹妹)。
[2] 阿托斯(Athos或Atho)是希腊卡尔齐迪克半岛(Chalcidice)的一座山。陶鲁斯(Taurus)是小亚细亚奇里基亚地区(Cilicia)中部的山脉。提摩罗斯山(Tmolus)在小亚细亚的吕底亚(Lydia)地区。
[3] 埃塔山(Oeta)在帖撒利亚,因为海格力斯在此自杀而闻名。伊达山(Ida)有两座,一座在克里特岛,一座在特洛伊附近,这里指后面一座。
[4] 赫利孔山(Helicon)在希腊博奥蒂亚,是缪斯住所。海摩斯山(Haemus)在色雷斯,原文还有定语nondum Oeagrius,意为“还没有被称为俄阿格罗斯的”,由于译文格律的限制,没有翻译。俄阿格罗斯(Oeagrus)是古希腊神话中著名音乐家、诗人俄耳甫斯(Orpheus)的父亲。
[5] 原文Parnasus(帕纳索斯山)还有定语biceps,意为“双顶的”,由于译诗格律的限制,没有翻译。埃卢克斯(Eryx)是西西里西海岸的一座山和一座城的名字,这里有著名的维纳斯神庙。
[6] 钦图斯山(Cynthus)是月神狄安娜的出生地,在提洛岛上。俄特里斯山(Othrys)在帖撒利亚。罗多彼山(Rhodope)在色雷斯,终年积雪。
[7] 米玛斯山(Mimas)位于伊奥尼亚地区。丁迪玛(Dindyma)也称丁迪穆斯(Dindymus),在小亚细亚佛里吉亚(Phrygia)地区,是神母库柏勒的圣山。喀泰戎山(Cithaeron)位于博奥蒂亚地区,是酒神巴克斯的圣地。原文的Mycale(米卡勒山)由于译文格律的限制,没有翻译。
[8] 由于译文格律的限制,没有翻译原文的Ephyre Pirenidas,意为“厄菲勒(怀念)皮瑞涅(的水波)”。博奥蒂亚、阿戈斯和厄菲勒(科林斯古名)都在希腊,狄耳刻(Dirce)、阿密摩涅(Amymone)和皮瑞涅(Pyrene)分别是三地的著名泉水,其中第一处是忒拜(Thebes)国王吕科斯(Lycus)妻子狄耳刻所化,第二处是阿戈斯国王达那俄斯(Danaus)之女阿密摩涅所化,第三处则是缪斯的圣泉。
[9] 塔纳伊斯河(Tanais)就是今天的顿河,在俄国境内。
[10] “米西亚”(Mysia)位于小亚细亚,对应的原文是Teuthranteus,意为“透忒拉斯的”,透忒拉斯(Teuthras)是米西亚国王。卡伊科斯河(Caicus)在米西亚境内。
[11] 伊斯梅诺斯河(Ismenus)在希腊博奥蒂亚地区,厄律曼托斯河(Erymanthus)位于阿卡迪亚。
[12] 克珊托斯河(Xanthus)在特洛伊,因为帕厄同点燃了它,以后它在特洛伊战争中还会被点燃,所以说“注定重燃”。吕科尔马斯(Lycormas)在希腊埃托利亚地区。
[13] 迈安得洛斯河(Maeander)在佛里吉亚地区,以河道蜿蜒曲折闻名。“色雷斯”对应的原文是Mygdonius,是Mygdonia(米格多尼亚,古代色雷斯的一部分)的形容词。梅拉斯河(Melas)在希腊语中意思是“黑色的”。“泰那罗”对应的原文是Taenarius,是Taenarus(泰那罗)的形容词,泰那罗在伯罗奔尼撒半岛最南端,古代传说山崖上的一个洞口是地府入口。欧罗塔斯河(Eurotas)就在这一带。
[14] 奥隆特斯河(Orontes)在小亚细亚著名城市安提阿附近。
[15] 忒尔墨冬河(Thermodon)在黑海附近亚马逊部族居住的区域。帕西斯河(Phasis)在黑海东北的科尔基斯(Chochis)地区。希斯特(Hister)是多瑙河下游的名称。
[16] 阿尔甫斯河(Alpheus)和斯佩基俄斯河(Sperchios)都在阿卡迪亚。
[17] 塔古斯河(Tagus)在西班牙,古代以产金闻名。
[18] “飞鸟”指天鹅,它们生活在吕底亚的迈奥尼亚(Maeonia,荷马故乡)地区,该地区因迈昂河(Maeon)而得名。卡伊斯特河(Cayster)也在吕底亚。Hinds(1987)和Keith(1992)都分析过《变形记》中第一次提到天鹅时的文学意蕴。Papaioannou(2004)将全诗七处提到天鹅的片断(2.252-253,2.369-374,2.536-539, 5.385-387,7.371-381,12.71-167,14.429-430)串起来考察,发现它们总是与史诗、至少是崇高的传统诗歌样式相联系,是具有元诗意味的符号。
[19] 赫布罗斯河(Hebrus)是色雷斯的主要河流,注入爱琴海。斯特律蒙河(Strymon)也在色雷斯。原文的形容词Ismarios源于Ismarus(伊斯马洛斯山,在色雷斯境内),代指色雷斯。
[20] 原文Hesperiosque amnes意为“西方的河流”,主要指西班牙、高卢和意大利的河流,因为译文格律限制,这个短语没有翻译。罗达努斯河(Rhodanus)就是今天法国罗纳河,帕杜斯河(Padus)就是今天意大利的波河。
[21] 环形岛(Cyclades)是爱琴海上的群岛,环绕提洛岛。
[22] 古罗马神话中的大地慈母(Tellus或Ceres)一般被等同于古希腊神话中的谷物神德墨忒耳(Demeter),她是朱庇特的姐姐和情人,生有冥后普洛塞庇娜(Proserpina)。
[23] “你的兄长”指涅普顿。
[24] 阿特拉斯山脉在北非毛里塔尼亚,位于古代西方人已知世界的最西极,所以被他们想象为一位用双肩支撑天空的大力神。