Quae postquam summum tetigere iacentia tergum,
exspatiantur equi nulloque inhibente per auras
ignotae regionis eunt, quaque impetus egit,
hac sine lege ruunt altoque sub aethere fixis
205 incursant stellis rapiuntque per avia currum
et modo summa petunt, modo per declive viasque
praecipites spatio terrae propiore feruntur;
inferiusque suis fraternos currere Luna
admiratur equos ambustaque nubila fumant.
210 Corripitur flammis, ut quaeque altissima, tellus
fissaque agit rimas et sucis aret ademptis;
pabula canescunt, cum frondibus uritur arbor
materiamque suo praebet seges arida damno.
Parva queror; magnae pereunt cum moenibus urbes
215 cumque suis totas populis incendia gentes[1]
in cinerem vertunt. Silvae cum montibus ardent,
ardet Athos Taurusque Cilix et Tmolus et Oete
et tum sicca, prius creberrima fontibus, Ide
virgineusque Helicon et nondum Oeagrius Haemus.
220 Ardet in immensum geminatis ignibus Aetna
Parnasusque biceps et Eryx et Cynthus et Othrys
et tandem nivibus Rhodope caritura Mimasque
Dindymaque et Mycale natusque ad sacra Cithaeron.
Nec prosunt Scythiae sua frigora; Caucasus ardet
225 Ossaque cum Pindo maiorque ambobus Olympus
aeriaeque Alpes et nubifer Appenninus.
Tum vero Phaethon cunctis e partibus orbem
adspicit accensum nec tantos sustinet aestus
ferventisque auras velut e fornace profunda
230 ore trahit currusque suos candescere sentit;
et neque iam cineres eiectatamque favillam
ferre potest calidoque involuitur undique fumo
quoque eat, aut ubi sit, picea caligine tectus,
nescit et arbitrio volucrum raptatur equorum.
235 Sanguine tum credunt in corpora summa vocato
Aethiopum populos nigrum traxisse colorem;
tum facta est Libye raptis umoribus aestu
arida, tum nymphae passis fontesque lacusque
deflevere comis; quaerit Boeotia Dircen,
240 Argos Amymonen, Ephyre Pirenidas undas.
Nec sortita loco distantes flumina ripas
tuta manent; mediis Tanais fumavit in undis
Peneusque senex Teuthranteusque Caicus
et celer Ismenos cum Phegiaco Erymantho
245 arsurusque iterum Xanthus flavusque Lycormas
Quique recurvatis ludit Maeandrus in undis
Mygdoniusque Melas et Taenarius Eurotas.
Arsit et Euphrates Babylonius, arsit Orontes
Thermodonque citus Gangesque et Phasis et Hister.
250 Aestuat Alpheos, ripae Spercheides ardent;
quodque suo Tagus amne vehit, fluit ignibus aurum
et quae Maeonias celebrarant carmine ripas
flumineae volucres medio caluere Caystro.
Nilus in extremum fugit perterritus orbem
255 occuluitque caput, quod adhuc latet; ostia septem
pulverulenta vacant, septem sine flumine valles.
Fors eadem Ismarios Hebrum cum Strymone siccat
Hesperiosque amnes Rhenum Rhodanumque Padumque,
cuique fuit rerum promissa potentia, Thybrim.
260 Dissilit omne solum penetratque in Tartara rimis
lumen et infernum terret cum coniuge regem
et mare contrahitur siccaeque est campus harenae
quod modo pontus erat; quosque altum texerat aequor,
exsistunt montes et sparsas Cycladas augent.
265 Ima petunt pisces nec se super aequora curvi
tollere consuetas audent delphines in auras;
corpora phocarum summo resupina profundo
exanimata natant. Ipsum quoque Nerea fama est
Doridaque et natas tepidis latuisse sub antris.
270 Ter Neptunus aquis cum torvo bracchia vultu
exserere ausus erat; ter non tulit aeris ignes.
Alma tamen Tellus, ut erat circumdata ponto,
inter aquas pelagi contractos undique fontes,
qui se condiderant in opacae viscera matris,
275 sustulit oppressos collo tenus arida vultus
opposuitque manum fronti magnoque tremore
omnia concutiens paulum subsedit et infra,
quam solet esse, fuit sacraque ita voce locuta est:
‘Si placet hoc meruique, quid o tua fulmina cessant,
280 summe deum? Liceat periturae viribus ignis
igne perire tuo clademque auctore levare.
Vix equidem fauces haec ipsa in verba resolvo’;
(presserat ora vapor) ‘Tostos en adspice crines
inque oculis tantum, tantum super ora favillae!
285 Hosne mihi fructus, hunc fertilitatis honorem
officiique refers, quod adunci vulnera aratri
rastrorumque fero totoque exerceor anno,
quod pecori frondes alimentaque mitia, fruges,
humano generi, vobis quoque tura ministro?
290 Sed tamen exitium fac me meruisse; quid undae,
quid meruit frater? Cur illi tradita sorte
aequora decrescunt et ab aethere longius absunt?
Quodsi nec fratris nec te mea gratia tangit,
at caeli miserere tui; circumspice utrumque,
295 fumat uterque polus; quos si vitiaverit ignis,
atria vestra ruent. Atlans en ipse laborat
vixque suis umeris candentem sustinet axem.
Si freta, si terrae pereunt, si regia caeli,
in chaos antiquum confundimur. Eripe flammis
300 siquid adhuc superest et rerum consule summae.’
[1] gentes=gentis
掉落的韁繩一觸到背脊,四匹飛駿
立刻擺脫軌道,自由自在,去不曾
進入的空域馳騁。無論血氣向何處
驅趕,它們都胡亂奔竄,撞擊深嵌於
205 穹宇的星辰,拽馬車穿越無路的荒空,
忽而升向天頂,忽而又向下俯衝,
循着壁立的險徑奔往大地的近郊。
月神也瞠目結舌,兄長馬車的軌道[1]
竟比自己低,雲朵被點燃,騰起黑煙;
210 高處的每一塊土地都已着火,深塹
沿地表擴散,水很快蒸發,處處乾涸;
青草變灰燼,綠樹連同枝葉焚滅,
枯萎的莊稼做了柴薪,為自己火葬。
這些算什麼?壯麗的城市和它們的高牆
215 都淪為廢墟,國度和民族被大火抹掉,
只余焦炭。森林與山嶺一起燃燒:
阿托斯、奇里基亞的陶魯斯、提摩羅斯山、[2]
埃塔山都在燃燒,曾遍布泉水的伊達山、[3]
處女繆斯的赫利孔、海摩斯也未能倖免。[4]
220 埃特納威勢更勝,火焰無限地蔓延,
帕納索斯山在燃燒,還有埃盧克斯、[5]
欽圖斯、俄特里斯、終於無雪的羅多彼、[6]
米瑪斯、丁迪瑪、專為聖禮而生的喀泰戎。[7]
斯基泰的嚴寒無濟於事;高加索已變紅,
225 還有奧薩山、品多斯和更偉大的奧林匹斯、
雲霧繚繞的亞平寧和巍峨的阿爾卑斯。
這時帕厄同才看見,整個世界都已經
陷入火海,他無法承受如此的高溫,
呼吸着熾熱的空氣,彷彿站在極深的
230 熔爐旁,甚至他的馬車都已經着火。
他也再不能忍受灰燼和四濺的炭塊,
此時,他四面都被滾燙的煙霧包圍,
漆黑一片,不知道自己在往哪裡走,
身在何處,完全是飛馬擺布的木偶。
235 人們相信,埃塞俄比亞民族就是在
此時,因為血蒸至身體表面而變黑;
也是在此時,利比亞的水被熱氣烤乾,
水澤仙女披散着頭髮,哀悼山泉
和湖泊的死亡:博奧蒂亞懷念狄耳刻,
240 阿戈斯同樣追憶阿密摩涅的水波。[8]
岸濱在遙遠之地的江河也難保平安,
塔納伊斯中央的水流升起了青煙,[9]
還有年邁的珀紐斯、米西亞的卡伊科斯、[10]
伊斯梅諾斯、阿卡迪亞的厄律曼托斯、[11]
245 註定重燃的克珊托斯河、呂科爾馬斯、[12]
以蜿蜒河道為樂的邁安得洛斯,以及
色雷斯的梅拉斯、泰那羅附近的歐羅塔斯。[13]
甚至巴比倫的幼發拉底河、奧隆特斯、[14]
忒爾墨冬、恆河、帕西斯、希斯特也蒙難。[15]
250 阿爾甫斯在沸騰,斯佩基俄斯的河岸[16]
在燃燒,塔古斯裹挾的黃金在火中熔化,[17]
還有那些曾經以歌聲為邁奧尼亞
揚名的飛鳥也在卡伊斯特河受煎熬。[18]
驚恐萬狀的尼羅河逃到大地的涯角,
255 埋住頭,直到今日仍隱藏;七個河口
空蕩蕩,積滿塵沙,變成七道谷溝。
赫布羅斯和斯特律蒙河同樣已乾涸,[19]
萊茵河、羅達努斯和帕杜斯也再無水波,[20]
還有天命所歸、統治世界的台伯河。
260 所有的地面都已崩裂,光線已穿過
深壑,直照進地府,驚嚇了冥王夫婦。
海洋亦縮小,剛才的萬頃浪濤之處
變成一片旱沙池;深海遮沒的山脊
驟然升起,散落的環形島增添了數字。[21]
265 魚潛入洋底,海豚不再敢像平日那般,
弓着它們的身子,高高地躍出水面;
眾多海豹的軀體失去了生命,仰躺着,
漂在水上。涅柔斯、多麗絲和女兒們據說
藏進了洞里,但即使那裡也炎熱至極。
270 表情威嚴的涅普頓三次試圖將手臂
伸出海面,三次被熾熱的空氣逼回。
然而,大地慈母(四面被大海包圍,[22]
周遭環繞着海水和不斷收縮的泉水,
它們已經躲到母親幽暗的臟腑內)
275 雖飽受炙烤,卻仰首抬起憔悴的臉,
一邊用手遮前額,伴着巨大的震顫
(萬物隨之搖晃),她猛然沉至比平素
略低的位置,以一種可怕的嗓音哀訴:
“如果我活該如此,你為何不降下雷霆,
280 眾神之主?如果我註定要在火中喪命,
我寧可死於你的火,你滅我,我心甘情願。
甚至張嘴說出這幾句都萬分艱難。”
(熱浪讓她窒息)“你看我燒焦的頭髮,
看看我眼裡的灰燼,看看臉上的火花!
285 這就是你的回報,這就是我盡責養育
萬物得到的榮譽,獎勵我被彎犁鶴鋤
挖得傷痕纍纍,一年到頭不得安生,
獎勵我為牛羊提供葉子,給人類提供
可口的穀物蔬果,還為你獻上乳香!
290 就算我仍然死有餘辜,那些波浪、
你的兄長又有什麼罪?他掌管的海水[23]
為何要被消減,從天空不斷回退?
但如果你安心對兄長、對我如此漠然,
至少該憐憫自己的穹蒼,你看看兩邊,
295 天極已冒煙,如果它們被火吞噬,
你的宮殿就會塌。你看,阿特拉斯[24]
在掙扎,肩膀已難支撐白熱的天穹。
倘若海洋、大地和天庭全部都消熔,
我們就將被扔回古昔的混沌。拯救
300 火中倖存的一切,保住這個宇宙!”
[1] “月神”指塞勒涅(Selene,赫利俄斯的妹妹,月亮的化身)或者狄安娜(阿波羅的妹妹)。
[2] 阿托斯(Athos或Atho)是希臘卡爾齊迪克半島(Chalcidice)的一座山。陶魯斯(Taurus)是小亞細亞奇里基亞地區(Cilicia)中部的山脈。提摩羅斯山(Tmolus)在小亞細亞的呂底亞(Lydia)地區。
[3] 埃塔山(Oeta)在帖撒利亞,因為海格力斯在此自殺而聞名。伊達山(Ida)有兩座,一座在克里特島,一座在特洛伊附近,這裡指後面一座。
[4] 赫利孔山(Helicon)在希臘博奧蒂亞,是繆斯住所。海摩斯山(Haemus)在色雷斯,原文還有定語nondum Oeagrius,意為“還沒有被稱為俄阿格羅斯的”,由於譯文格律的限制,沒有翻譯。俄阿格羅斯(Oeagrus)是古希臘神話中著名音樂家、詩人俄耳甫斯(Orpheus)的父親。
[5] 原文Parnasus(帕納索斯山)還有定語biceps,意為“雙頂的”,由於譯詩格律的限制,沒有翻譯。埃盧克斯(Eryx)是西西里西海岸的一座山和一座城的名字,這裡有著名的維納斯神廟。
[6] 欽圖斯山(Cynthus)是月神狄安娜的出生地,在提洛島上。俄特里斯山(Othrys)在帖撒利亞。羅多彼山(Rhodope)在色雷斯,終年積雪。
[7] 米瑪斯山(Mimas)位於伊奧尼亞地區。丁迪瑪(Dindyma)也稱丁迪穆斯(Dindymus),在小亞細亞佛里吉亞(Phrygia)地區,是神母庫柏勒的聖山。喀泰戎山(Cithaeron)位於博奧蒂亞地區,是酒神巴克斯的聖地。原文的Mycale(米卡勒山)由於譯文格律的限制,沒有翻譯。
[8] 由於譯文格律的限制,沒有翻譯原文的Ephyre Pirenidas,意為“厄菲勒(懷念)皮瑞涅(的水波)”。博奧蒂亞、阿戈斯和厄菲勒(科林斯古名)都在希臘,狄耳刻(Dirce)、阿密摩涅(Amymone)和皮瑞涅(Pyrene)分別是三地的著名泉水,其中第一處是忒拜(Thebes)國王呂科斯(Lycus)妻子狄耳刻所化,第二處是阿戈斯國王達那俄斯(Danaus)之女阿密摩涅所化,第三處則是繆斯的聖泉。
[9] 塔納伊斯河(Tanais)就是今天的頓河,在俄國境內。
[10] “米西亞”(Mysia)位於小亞細亞,對應的原文是Teuthranteus,意為“透忒拉斯的”,透忒拉斯(Teuthras)是米西亞國王。卡伊科斯河(Caicus)在米西亞境內。
[11] 伊斯梅諾斯河(Ismenus)在希臘博奧蒂亞地區,厄律曼托斯河(Erymanthus)位於阿卡迪亞。
[12] 克珊托斯河(Xanthus)在特洛伊,因為帕厄同點燃了它,以後它在特洛伊戰爭中還會被點燃,所以說“註定重燃”。呂科爾馬斯(Lycormas)在希臘埃托利亞地區。
[13] 邁安得洛斯河(Maeander)在佛里吉亞地區,以河道蜿蜒曲折聞名。“色雷斯”對應的原文是Mygdonius,是Mygdonia(米格多尼亞,古代色雷斯的一部分)的形容詞。梅拉斯河(Melas)在希臘語中意思是“黑色的”。“泰那羅”對應的原文是Taenarius,是Taenarus(泰那羅)的形容詞,泰那羅在伯羅奔尼撒半島最南端,古代傳說山崖上的一個洞口是地府入口。歐羅塔斯河(Eurotas)就在這一帶。
[14] 奧隆特斯河(Orontes)在小亞細亞著名城市安提阿附近。
[15] 忒爾墨冬河(Thermodon)在黑海附近亞馬遜部族居住的區域。帕西斯河(Phasis)在黑海東北的科爾基斯(Chochis)地區。希斯特(Hister)是多瑙河下游的名稱。
[16] 阿爾甫斯河(Alpheus)和斯佩基俄斯河(Sperchios)都在阿卡迪亞。
[17] 塔古斯河(Tagus)在西班牙,古代以產金聞名。
[18] “飛鳥”指天鵝,它們生活在呂底亞的邁奧尼亞(Maeonia,荷馬故鄉)地區,該地區因邁昂河(Maeon)而得名。卡伊斯特河(Cayster)也在呂底亞。Hinds(1987)和Keith(1992)都分析過《變形記》中第一次提到天鵝時的文學意蘊。Papaioannou(2004)將全詩七處提到天鵝的片斷(2.252-253,2.369-374,2.536-539, 5.385-387,7.371-381,12.71-167,14.429-430)串起來考察,發現它們總是與史詩、至少是崇高的傳統詩歌樣式相聯繫,是具有元詩意味的符號。
[19] 赫布羅斯河(Hebrus)是色雷斯的主要河流,注入愛琴海。斯特律蒙河(Strymon)也在色雷斯。原文的形容詞Ismarios源於Ismarus(伊斯馬洛斯山,在色雷斯境內),代指色雷斯。
[20] 原文Hesperiosque amnes意為“西方的河流”,主要指西班牙、高盧和意大利的河流,因為譯文格律限制,這個短語沒有翻譯。羅達努斯河(Rhodanus)就是今天法國羅納河,帕杜斯河(Padus)就是今天意大利的波河。
[21] 環形島(Cyclades)是愛琴海上的群島,環繞提洛島。
[22] 古羅馬神話中的大地慈母(Tellus或Ceres)一般被等同於古希臘神話中的穀物神德墨忒耳(Demeter),她是朱庇特的姐姐和情人,生有冥後普洛塞庇娜(Proserpina)。
[23] “你的兄長”指涅普頓。
[24] 阿特拉斯山脈在北非毛里塔尼亞,位於古代西方人已知世界的最西極,所以被他們想象為一位用雙肩支撐天空的大力神。