et precibus spretis fugisse per avia nympham,
donec harenosi placidum Ladonis ad amnem
venerit: hic illam cursum inpedientibus undis,
ut se mutarent, liquidas orasse sorores,
705 Panaque, cum prensam sibi iam Syringa putaret,
corpore pro nymphae calamos tenuisse palustres,
dumque ibi suspirat, motos in harundine ventos
effecisse sonum tenuem similemque querenti;
arte nova vocisque deum dulcedine captum
710 ‘Hoc mihi conloquium tecum’ dixisse ‘manebit,’
atque ita disparibus calamis conpagine cerae
inter se iunctis nomen tenuisse puellae.
Talia dicturus vidit Cyllenius omnes
succubuisse oculos adopertaque lumina somno;
715 supprimit extemplo vocem firmatque soporem
languida permulcens medicata lumina virga.
Nec mora, falcato nutantem vulnerat ense,
qua collo est confine caput, saxoque cruentum
deicit et maculat praeruptam sanguine rupem.
720 Arge, iaces, quodque in tot lumina lumen habebas,
exstinctum est, centumque oculos nox occupat una.
Excipit hos volucrisque suae Saturnia pennis
conlocat et gemmis caudam stellantibus inplet.
Protinus exarsit nec tempora distulit irae
725 horriferamque oculis animoque obiecit Erinyn
paelicis Argolicae stimulosque in pectore caecos
condidit et profugam per totum terruit orbem.[1]
Ultimus inmenso restabas, Nile, labori;
quem simulac tetigit, positisque in margine ripae
730 procubuit genibus resupinoque ardua collo,
quos potuit solos, tollens ad sidera vultus
et gemitu et lacrimis et luctisono mugitu
cum Iove visa queri finemque orare malorum.
Coniugis ille suae complexus colla lacertis,
735 finiat ut poenas tandem, rogat ‘In’ que ‘futurum
pone metus’ inquit, ‘numquam tibi causa doloris
haec erit’ et Stygias iubet hoc audire paludes.
Ut lenita dea est, vultus capit illa priores
fitque, quod ante fuit: fugiunt e corpore saetae,
740 cornua decrescunt, fit luminis artior orbis,
contrahitur rictus, redeunt umerique manusque
ungulaque in quinos dilapsa absumitur ungues:
de bove nil superest formae nisi candor in illa;
officioque pedum nymphe contenta duorum
745 erigitur metuitque loqui, ne more iuvencae
mugiat, et timide verba intermissa retemptat.
Nunc dea linigera colitur celeberrima turba,
nunc Epaphus magni genitus de semine tandem
creditur esse Iovis perque urbes iuncta parenti
750 templa tenet. Fuit huic animis aequalis et annis
Sole satus Phaethon; quem quondam magna loquentem
nec sibi cedentem Phoeboque parente superbum
non tulit Inachides ‘Matri’ que ait ‘omnia demens
credis et es tumidus genitoris imagine falsi.’
755 erubuit Phaethon iramque pudore repressit
et tulit ad Clymenen Epaphi convicia matrem
‘Quo’ que ‘magis doleas, genetrix,’ ait ‘ille ego liber,
ille ferox tacui. Pudet haec opprobria nobis
et dici potuisse et non potuisse refelli;
760 at tu, si modo sum caelesti stirpe creatus,
ede notam tanti generis meque adsere caelo.’
Dixit et inplicuit materno bracchia collo
perque suum Meropisque caput taedasque sororum
traderet oravit veri sibi signa parentis.
765 Ambiguum, Clymene precibus Phaethontis an ira
mota magis dicti sibi criminis utraque caelo
bracchia porrexit spectansque ad lumina solis
‘Per iubar hoc’ inquit ‘radiis insigne coruscis,
nate, tibi iuro, quod nos auditque videtque,
770 hoc te, quem spectas, hoc te, qui temperat orbem,
Sole satum. Si ficta loquor, neget ipse videndum
se mihi, sitque oculis lux ista novissima nostris.
Nec longus patrios labor est tibi nosse penates:
unde oritur, domus est terrae contermina nostrae;
775 si modo fert animus, gradere et scitabere ab ipso!’
Emicat extemplo laetus post talia matris
dicta suae Phaethon et concipit aethera mente
Aethiopasque suos positosque sub ignibus Indos
sidereis transit patriosque adit inpiger ortus.
[1] terruit=circuit=exercuit
宁芙如何拒绝,如何在荒僻处奔窜,
如何跑到平静流淌的拉冬河岸边。[1]
这里,河水拦截了她的去路,她只能
祈求众仙女姐妹,改变自己的身形。
705 潘神以为已抓住绪任克丝的躯体,
却发现只有沼泽的一些芦苇在手里。
他正在那里叹息,芦苇间穿梭的风
吹出了细细的乐声,仿佛谁在哀吟。
新的艺术和甜美的音色让潘神心颤,
710 他喊道,“我仍然可以这样与你交谈。”
于是神用蜡将参差的芦管粘在一起,
就造出保存了这位少女之名的乐器。[2]
墨丘利还未讲完,忽然发现所有的[3]
眼睛都已沉入睡眠,光亮已隐没,
715 就立即缄口,用手中的魔杖来回轻碰
巨人疲惫的眼睛,使睡意更加昏沉。
趁他打盹之机,神迅速拔出弯剑,
刺入头颈相交的地方,将他从山巅
径直推下,血淋淋的身体染红陡坡。
720 阿耳戈斯,你的众多星火已熄灭,
你躺在那里,百只眼全被黑夜笼罩。
朱诺将它们收集起来,放在宠物鸟[4]
羽毛上,为它的尾巴缀满晶亮的宝珠。
她怒火中烧,未等片刻就猛烈报复, 朱庇特与伊俄(二)
725 让复仇女神的恐怖形象萦绕在希腊
情敌的眼前和心底,在她胸中植下
疯狂的冲动,在整个世界惊惶逃窜。
尼罗河,你成了伊俄漫长流浪的终点。
她一到达,就顿然跪倒在你的岸边,
730 匍匐于地,继而又仰着脖子,怆然
朝星空抬起(还能抬起什么?)她的脸,[5]
仿佛在用呻吟、哭泣、痛苦的呼喊
对着朱庇特哀诉,求他终结这刑罚。
神王用双臂搂住妻子的颈项,恳求她
735 停止旷日持久的报复,“别再为将来
忧虑,你再也不会因为她受到伤害。”
他命令斯堤克斯河为这番誓言作证。
女神已平息愤怒,伊俄恢复了人形,
变回从前的模样:牛毛从皮肤逃离,
740 弯角慢慢隐没,眼眸越来越精致,
嘴渐渐收缩,肩膀和手缓缓显露,
蹄子消失,留下五片指甲在原处——
牛的痕迹已荡然无存,她美丽如故。
欣喜地端详重新为自己效劳的双足,
745 宁芙立起身,但她不敢说话,担心
仍发出牛叫,紧张地吐出荒废的语音。
如今,身着亚麻的无数信众都敬拜[6] 帕厄同
这位神,其子厄帕福斯也终被接纳为[7]
伟大朱庇特的血脉,与母亲在诸国城市
750 共享祭祀。伙伴帕厄同是日神的子嗣,[8]
年龄和心气都与他相仿。他曾经极力
夸口,不肯认输,吹嘘父亲是福玻斯,
厄帕福斯难以忍受,奚落道,“傻瓜,
母亲的话你全信,假父亲也让你翘尾巴!”
755 帕厄同顿时红了脸,但羞耻抑制了愤恨,
他回家向克吕墨涅转述了同伴的讥讽,
并且说:“母亲,更让你难受的是,狂放
悍勇的我竟只能沉默。如此的诽谤
朝我们扔来,却无法反驳,多么屈辱!
760 可我如果当真是神的后裔,你就需
为高贵的出身和天界的血缘拿出确证。”
说完,他用手臂搂着母亲的脖颈,
以自己和养父的性命、姐妹的婚礼火炬[9]
为要挟,求母亲给他证明生父的凭据。
765 无从知晓克吕墨涅是被儿子的劝说
打动,还是痛恨别人对自己的污蔑,
她向天空举起双臂,凝视着太阳,
朗声说:“我以看见、听见我们,光芒
灿烂的这轮金日发誓,孩子,你如今
770 端详的、统御世界的太阳就是你父亲。
我若有半句假话,就让我永远不能
再见他,让这日光永不再触到我眼睛。
你若想找到父亲的府邸,路途并不远,
他升起的地方与我们的居处几乎相连。[10]
775 只要愿意,你就去找他,亲口问明白!”
母亲说完,帕厄同立刻幸福地蹦起来,
在急切的想象中,青年仿佛已摸到穹苍。
他穿过自己生活的埃塞俄比亚和日光
烤炙的印度,很快到达父亲升起的地方。
[1] 拉冬河(Ladon)位于阿卡迪亚。
[2] 绪任克丝的故事几乎是伊俄的翻版,连奥维德笔下讲述故事的墨丘利似乎都意识到了这种雷同,迅速略过了必然的细节(仿佛他已经领悟奥维德的故事套路)。但与伊俄不同,绪任克丝是一位猎人,这样猎人的元素重新回到神追求少女的故事序列里。
[3] “墨丘利”对应的原文是Cyllenius(库莱内的神),库莱内山(Cyllene)是墨丘利的出生地。
[4] 朱诺的宠物鸟是孔雀。
[5] 因为她此时是牛形。
[6] “身着亚麻的无数信众”指埃及神伊西斯的崇拜者,因为伊西斯的祭司和信徒都穿着亚麻衣服。在古罗马宗教实践中,伊西斯与伊俄混同。Bass(1977)认为,本卷的747-779行是第二卷帕厄同故事的重要组成部分,它交代了主要情节的动机。
[7] 按照希罗多德的说法,厄帕福斯(Epaphus)是朱庇特和伊俄的儿子,他就是埃及牛神阿比斯(Apis)。在古希腊神话中,厄帕福斯的女儿利比亚(Libya)产下了埃及国王柏罗斯和腓尼基国王阿革诺耳。
[8] 帕厄同(Phaeton)是日神赫利俄斯和海洋仙女克吕墨涅(Clymene)的儿子,后者是俄刻阿诺斯和忒堤斯(Tethys)的女儿。奥维德在整部《变形记》里都没有区分赫利俄斯和阿波罗,别称都是太阳、提坦和福玻斯。
[9] “养父”对应的原文是Merops(墨洛普斯),他是埃塞俄比亚国王,帕厄同名义上的父亲。
[10] 古罗马人将埃塞俄比亚视为东方的代表。