《變形記》第1卷501-600行

bracchiaque et nudos media plus parte lacertos:
siqua latent, meliora putat. Fugit ocior aura
illa levi neque ad haec revocantis verba resistit:
‘Nympha, precor, Penei, mane! Non insequor hostis;
505 Nympha, mane! Sic agna lupum, sic cerva leonem,
sic aquilam penna fugiunt trepidante columbae,
hostes quaeque suos; amor est mihi causa sequendi.
Me miserum! Ne prona cadas indignave laedi
crura notent sentes, et sim tibi causa doloris.
510 Aspera, qua properas, loca sunt: moderatius, oro,
curre fugamque inhibe: moderatius insequar ipse.
Cui placeas, inquire tamen; non incola montis,
non ego sum pastor, non hic armenta gregesque
horridus observo. Nescis, temeraria, nescis
515 quem fugias, ideoque fugis. Mihi Delphica tellus
et Claros et Tenedos Patareaque regia servit;
Iuppiter est genitor. Per me, quod eritque fuitque
estque, patet; per me concordant carmina nervis.[1]
Certa quidem nostra est, nostra tamen una sagitta
520 certior, in vacuo quae vulnera pectore fecit.[2]
Inventum medicina meum est, opiferque per orbem
dicor, et herbarum subiecta potentia nobis:
ei mihi, quod nullis amor est sanabilis herbis,[3]
nec prosunt domino, quae prosunt omnibus, artes!’
525 Plura locuturum timido Peneia cursu
fugit cumque ipso verba inperfecta reliquit,
tum quoque visa decens; nudabant corpora venti,
obviaque adversas vibrabant flamina vestes,
et levis inpulsos retro dabat aura capillos,
530 auctaque forma fuga est. Sed enim non sustinet ultra
perdere blanditias iuvenis deus, utque monebat[4]
ipse amor, admisso sequitur vestigia passu.
Ut canis in vacuo leporem cum Gallicus arvo
vidit, et hic praedam pedibus petit, ille salutem
535 (alter inhaesuro similis iam iamque tenere
sperat et extento stringit vestigia rostro;
alter in ambiguo est, an sit conprensus, et ipsis
morsibus eripitur tangentiaque ora relinquit):
sic deus et virgo; est hic spe celer, illa timore.
540 Qui tamen insequitur, pennis adiutus amoris
ocior est requiemque negat tergoque fugacis
inminet et crinem sparsum cervicibus adflat.
Viribus absumptis expalluit illa citaeque
victa labore fugae, spectans Peneidas undas
545 ‘Fer, pater,’ inquit ‘opem, si flumina numen habetis!
547 Qua nimium placui, mutando perde figuram!’
Vix prece finita torpor gravis occupat artus:
mollia cinguntur tenui praecordia libro,
550 in frondem crines, in ramos bracchia crescunt;
pes modo tam velox pigris radicibus haeret,
ora cacumen habet: remanet nitor unus in illa.
Hanc quoque Phoebus amat positaque in stipite dextra
sentit adhuc trepidare novo sub cortice pectus
555 conplexusque suis ramos, ut membra, lacertis
oscula dat ligno: refugit tamen oscula lignum.
Cui deus ‘At quoniam coniunx mea non potes esse,
arbor eris certe’ dixit ‘mea. Semper habebunt
te coma, te citharae, te nostrae, laure, pharetrae.
560 Tu ducibus Latiis aderis, cum laeta triumphum[5]
vox canet et visent longas Capitolia pompas.
Postibus Augustis eadem fidissima custos
ante fores stabis mediamque tuebere quercum,
utque meum intonsis caput est iuvenale capillis,[6]
565 tu quoque perpetuos semper gere frondis honores.’
Finierat Paean: factis modo laurea ramis
adnuit utque caput visa est agitasse cacumen.
Est nemus Haemoniae, praerupta quod undique claudit
silva: vocant Tempe. Per quae Peneus ab imo
570 effusus Pindo spumosis volvitur undis
deiectuque gravi tenues agitantia fumos
nubila conducit summisque adspergine silvis[7]
inpluit et sonitu plus quam vicina fatigat:
haec domus, haec sedes, haec sunt penetralia magni
575 amnis; in his residens facto de cautibus antro
undis iura dabat nymphisque colentibus undas.
Conveniunt illuc popularia flumina primum,
nescia, gratentur consolenturne parentem,
populifer Sperchios et inrequietus Enipeus
580 Apidanusque senex lenisque Amphrysos et Aeas,
moxque amnes alii, qui, qua tulit impetus illos,
in mare deducunt fessas erroribus undas.
Inachus unus abest imoque reconditus antro
fletibus auget aquas natamque miserrimus Io
585 luget ut amissam; nescit, vitane fruatur
an sit apud manes, sed quam non invenit usquam,
esse putat nusquam atque animo peiora veretur.
Viderat a patrio redeuntem Iuppiter illam
flumine et ‘O virgo Iove digna tuoque beatum
590 nescio quem factura toro, pete’ dixerat ‘umbras
altorum nemorum’ (et nemorum monstraverat umbras)
‘dum calet et medio sol est altissimus orbe.
Quodsi sola times latebras intrare ferarum,
praeside tuta deo nemorum secreta subibis,
595 nec de plebe deo, sed qui caelestia magna
sceptra manu teneo, sed qui vaga fulmina mitto.
Ne fuge me!’ fugiebat enim. Iam pascua Lernae
consitaque arboribus Lyrcea reliquerat arva,
cum deus inducta latas caligine terras
600 occuluit tenuitque fugam rapuitque pudorem.

[1] nervis=verbis
[2] fecit=figit
[3] sanabilis=medicabilis
[4] monebat=movebat
[5] Latiis=laetis
[6] intonsis=intonsum
[7] summisque…silvis=summasque…silvas

手腕和幾乎裸露到肩膀的手臂:他相信,
隱藏的部分會更美。她卻比輕盈的風
更快地逃離,任憑他呼喊,不肯停留。
“珀紐斯家的寧芙,求你別跑,身後
505 不是敵人!羊羔如此躲避狼,鹿躲避
雄獅,翅膀顫抖的鴿子躲避鷹,都是
為了甩開天敵;我追你卻是出於愛。
可憐的我,多怕你摔倒,怕荊棘傷害
你無辜的腿,怕我給你造成痛苦!
510 這條路崎嶇難行,我求你放慢速度,
別如此飛奔,我自己也會慢些追逐。
但你也該問是誰愛上你,不是村夫,
不是牧人,不是衣衫襤褸、看護
牲口的山民。你不知道,冒失的少女,
515 誰在追你,所以才會逃。德爾斐歸我,
克拉洛斯、忒涅多斯、帕塔拉侍奉我,[1]
朱庇特是我父親。我呈現未來、過去
和現在,歌聲和琴音因為我和諧相處。
我的箭百發百中,但有一支箭比我的
520 更精準,是它射傷我原本空蕩的心窩。
是我發明了醫術,我被全世界稱為
拯救者,植物的藥性也都歸我主宰。
可是,唉,愛情沒有任何靈草能治癒,
幫助別人的技藝對主人卻毫無幫助!”
525 他還想表白,達芙妮已經膽怯地逃離,
拋下阿波羅和他尚未說盡的言辭,
此刻,她仍然很美:風露出她的身體,
迎面的氣流吹來,衣裙輕盈地飛起,
微風拂動的長髮也在她身後飄舞,
530 奔逃中她更顯嫵媚。但年輕的神已失去[2]
繼續溫言撫慰的耐心,情慾不斷地
催促他,跟隨的步子變得越發急迫。
猶如高盧獵犬在曠野中發現了兔子,
前者為戰利品、後者為性命拼盡全力。
535 獵犬似乎已追上,感覺自己立刻能
擒住對方,伸出的口唇已夠到腳踵;
兔子已難以判斷,自己是否已被抓,
在凶敵咬上的瞬間勉強逃過尖牙:
兩人也因為希望或恐懼而各自飛馳。
540 但他卻緊追不捨,插着愛情的翼翅,
速度更快,讓她無喘息之機。他已然
逼近她後背,氣息觸到頸際的髮捲。
一路疾速的逃跑已耗盡她的精力,
她臉色蒼白,望着珀紐斯的水波哀泣:
545 “救救我,父親,若你真是通靈的河神,[3]
547 毀掉我的美,改變這過於迷人的女兒身!
禱告的話音未落,昏沉已侵襲肢體:
柔軟的乳房瞬間覆蓋了一層樹皮,
550 頭髮化為綠葉,手臂長成了褐枝,
原來的一雙捷足化作根,不可挪移,
樹冠罩住臉。唯有她的美依然未變。
然而福玻斯仍愛她,右手摸着樹榦,
他感覺新生的樹皮下她的胸膛尚在
555 悸動,於是將原是手臂的枝條摟入懷,
親吻這棵樹,可是樹仍然躲避他的吻。[4]
日神對她說,“既然你不能做我的愛人,
至少你會做我的樹。月桂啊,我的頭髮、
我的琴、我的箭囊永遠都是你的家。
560 你將與羅馬統帥相伴,當歡樂的聲音[5]
慶祝凱旋,卡皮托山望見盛大的遊行。
你也將忠誠守護在奧古斯都的宅邸前,
拱衛懸掛於大門中央的橡樹葉環,[6]
正如我青春的頭顱永遠長發飄垂,
565 你也將永享榮耀,葉子永遠蒼翠。”
阿波羅說完,月桂以它新造的枝柯
表示贊同,彷彿在頷首,樹冠搖曳。[7]
海摩尼亞有一處幽谷,被陡峭的山林[8] 朱庇特與伊俄(一)
環抱,名喚坦佩。湍急的珀紐斯流經[9]
570 此地,它從品多斯山麓發源,一路[10]
白浪飛卷,跌落的瀑布激起水霧,
飄散如雲,濕氣滋潤着森林的頂部,
震耳的喧豗甚至淹沒了極遠之處。
這裡就是珀紐斯河神的家園和聖所,
575 他棲居於此地一處巉岩形成的洞穴,
向諸河與住在河中的寧芙頒布法令。
本地的河神最先到達,卻猶疑不定,
不知該慶賀抑或是安慰這位父親:
他們包括斯佩基俄斯、厄尼剖斯、
580 阿皮達諾斯、安弗瑞索斯以及埃阿斯。[11]
很快其他河神也來了,循着各自的
方向,將蜿蜒已久的水流送入海波。
唯有伊納科斯缺席,藏岩洞深處,[12]
淚水催漲河水,因為失去了愛女
585 伊俄而悲痛欲絕。他不知她是安好[13]
還是化作了鬼魂,但既然再無法尋到,
只能相信已走失,並擔心更壞的結果。
那日,當她從父親的河邊回返,朱庇特
恰巧看見,勸誘道:“與神王相配的少女,[14]
590 你註定將帶給某位男子幸福。何不
走進這片密林的綠蔭(他一邊用手指)?
太陽這麼灼人,正在頭頂的位置。
但如果你不敢闖入野獸藏身的地方,
別怕,有神的保護,你在深林也無恙,
595 況且我並非下等神,而是天庭權杖
握於巨手、能四處擲下閃電的神王。
別逃!”她已經開始飛逃,轉眼便擺脫
勒爾納草場與多林的呂爾刻亞原野,[15]
此時神卻用黑雲遮住了周圍的一切
600 地方,迫使她停步,奪取了她的貞節。[16]

[1] 克拉洛斯(Claros)位於伊奧尼亞,和德爾斐一樣,以阿波羅神廟和神諭著名。忒涅多斯(Tenedos)是愛琴海上的一座島,離特洛伊不遠,帕塔拉(Patara)是呂基亞的城市,這兩處地方也是阿波羅的聖地。
[2] 阿波羅在文學作品中永遠以年輕英俊的面貌出現。
[3] 原文此處的文本較亂,544行和547行各有兩個版本,545行則難以嵌入上下文,所以許多注者都將原來的545行刪除,546行調整為545行,544行和547行各取其中一個版本。Anderson(1995)評論道,當達芙妮行使一位女人拒絕的權力時,阿波羅的本來面目立刻暴露出來。在上文的勸說中,他一再聲稱自己不是追捕獵物的猛獸,但奧維德在這裡的比喻恰好說明,對於拒不服從的女性而言,他就是猛獸,他的所謂愛與關心都是假象。Hardie(2002)從體裁研究的角度指出,皮同的故事代表史詩,達芙妮的故事代表愛情哀歌。Francese(2004)則發現了兩個故事的有趣聯繫,阿波羅追逐達芙妮恰好就像普提亞運動會上的青年為了獲得月桂的榮耀奮力奔跑,他相信這是《變形記》的一個模式,解釋某物或某事起源的神話在奧維德的敘述中已經提前表現了相關的要素。
[4] McDonough(2004)指出,這一行的原文oscula dat ligno: refugit tamen oscula lignum從空間排列和聲音效果看,與字面的意義正好相反。在詩句的前半段,動詞dat隔開了“吻”(oscula)和“樹”(ligno),但在被動詞“躲避”(refugit)隔開的後半段,“吻”(oscula)和“樹”(lignum)卻彼此相鄰,而且讀起來連成一體,oscula輕快的長短短格融入lignum緩慢的長長格,似乎暗示達芙妮不再躲避阿波羅。McDonough提醒讀者,《變形記》中這種聲音與字面意義相對抗的例子比比皆是。
[5] 這裡的阿波羅儼然已不是希臘神,而是宣揚羅馬民族主義、庇護皇族的羅馬神。
[6] “奧古斯都”(Augustus)是屋大維的封號,意為“神聖者”。橡樹葉環是朱庇特的標誌,羅馬元老院為了感激屋大維拯救國家的功勞,下令在他的帕拉丁宅邸門前懸掛橡樹葉環。月桂也是其宅邸大門的裝飾,參考奧維德《哀歌集》(Tristia 3.1.35-48)。Gildenhard-Zissos(2004)指出,通過560-563行對羅馬的前瞻,奧維德將一個希臘文化現象——普提亞運動會——改造成了歌頌羅馬權力的文化制度。
[7] Ginsberg(1989)提醒我們,達芙妮變成的桂樹只是“彷彿在頷首”,“表示贊同”只是阿波羅(和敘述者通過阿波羅)的闡釋,樹的“語言”本身是曖昧的。讀者只是從情理上覺得達芙妮“應該”感到榮耀,同意這樣的安排。然而,《變形記》的一個普遍現象是,經歷變形的主體性格和信念都不會改變。如果這樣,變形前堅決拒絕阿波羅的達芙妮變形後為何會接受他?554-556行似乎也暗示,變成樹的她依然畏懼、厭惡阿波羅。達芙妮接受的可能不是阿波羅的愛,而是自己成為羅馬公共榮耀的象徵。而且作為掌握權力的神,不管達芙妮的意願如何,阿波羅都執意如此闡釋。但無論怎樣,這裡充滿了不確定性。Ginsberg藉此說明《變形記》里的一個普遍現象:闡釋就是一種“據為己有”的行為,這種強加歸根結底是依憑權力,文本本身既不會全然認可、也不會全然拒絕這種闡釋所產生的意義。
[8] 海摩尼亞(Haemonia)是希臘帖撒利亞的別稱,因古代國王海蒙(Haemon)而得名。
[9] 坦佩(Tempe)是帖撒利亞的山谷,因風景優美著稱,珀紐斯河流經它,但並不湍急。
[10] 品多斯山是帖撒利亞邊界的一座山。
[11] 這些都是帖撒利亞地區和附近的河流的名字。
[12] 伊納科斯河(Inachus)在伯羅奔尼撒半島的阿戈利斯(Argolis)地區。Cole(2004)指出,根據奧維德所借鑒的卡斯托爾《世代紀》(Chronologia),伊納科斯是阿戈斯的第一位國王,也屬於第二個歷史時期(從丟卡利昂洪水到特洛伊戰爭)的第一代國王之列。
[13] 伊俄(Io)是河神伊納科斯的女兒,朱庇特的情人,通過柏羅斯(Belus)和阿革諾耳(Agenor)兩位國王成為眾多希臘英雄的祖先,她後來也與埃及的伊西斯(Isis)混同,廣受敬拜。Wheeler(2000)以達芙妮和伊俄的故事為例,說明《變形記》故事之間的延續性。在這兩個故事中都有父親、女兒和追求者,所以應當一起讀。Ziogas(2011)認為,《變形記》中伊俄等眾多女性角色的故事參考了赫希俄德《列女傳》(Ehoiai,關於其作者學術界有爭議)。
[14] Salzman-Mitchell(2005)探討了《變形記》中的各種凝視,認為簡單地將支配的男性視為凝視的主體、被動的女性視為凝視的對象,遠遠不能窮竭奧維德這部作品的豐富性,《變形記》中的凝視是超越了性別邊界的複雜行為,凝視者時常面臨權力和角色的逆轉。
[15] 勒爾納(Lerna)是阿戈斯(Argos)附近的森林和沼澤地區,海格力斯(Hercules,古希臘語Herakles)曾在此殺死怪物許德拉(Hydra)。呂爾刻亞(Lyrceia)是阿戈利斯的城市,距阿戈斯不遠。
[16] Heath(1991)指出,與達芙妮的故事相比,伊俄不是獵人,但她和達芙妮一樣是處女,被強暴的地點也是森林,但奧維德添加了一個在此後的類似情節中都有的時間元素:正午(592行)。朱庇特刻意找了不是獵人的獵物,這樣她就會害怕野獸,尋求他的保護。