《变形记》第1卷501-600行

bracchiaque et nudos media plus parte lacertos:
siqua latent, meliora putat. Fugit ocior aura
illa levi neque ad haec revocantis verba resistit:
‘Nympha, precor, Penei, mane! Non insequor hostis;
505 Nympha, mane! Sic agna lupum, sic cerva leonem,
sic aquilam penna fugiunt trepidante columbae,
hostes quaeque suos; amor est mihi causa sequendi.
Me miserum! Ne prona cadas indignave laedi
crura notent sentes, et sim tibi causa doloris.
510 Aspera, qua properas, loca sunt: moderatius, oro,
curre fugamque inhibe: moderatius insequar ipse.
Cui placeas, inquire tamen; non incola montis,
non ego sum pastor, non hic armenta gregesque
horridus observo. Nescis, temeraria, nescis
515 quem fugias, ideoque fugis. Mihi Delphica tellus
et Claros et Tenedos Patareaque regia servit;
Iuppiter est genitor. Per me, quod eritque fuitque
estque, patet; per me concordant carmina nervis.[1]
Certa quidem nostra est, nostra tamen una sagitta
520 certior, in vacuo quae vulnera pectore fecit.[2]
Inventum medicina meum est, opiferque per orbem
dicor, et herbarum subiecta potentia nobis:
ei mihi, quod nullis amor est sanabilis herbis,[3]
nec prosunt domino, quae prosunt omnibus, artes!’
525 Plura locuturum timido Peneia cursu
fugit cumque ipso verba inperfecta reliquit,
tum quoque visa decens; nudabant corpora venti,
obviaque adversas vibrabant flamina vestes,
et levis inpulsos retro dabat aura capillos,
530 auctaque forma fuga est. Sed enim non sustinet ultra
perdere blanditias iuvenis deus, utque monebat[4]
ipse amor, admisso sequitur vestigia passu.
Ut canis in vacuo leporem cum Gallicus arvo
vidit, et hic praedam pedibus petit, ille salutem
535 (alter inhaesuro similis iam iamque tenere
sperat et extento stringit vestigia rostro;
alter in ambiguo est, an sit conprensus, et ipsis
morsibus eripitur tangentiaque ora relinquit):
sic deus et virgo; est hic spe celer, illa timore.
540 Qui tamen insequitur, pennis adiutus amoris
ocior est requiemque negat tergoque fugacis
inminet et crinem sparsum cervicibus adflat.
Viribus absumptis expalluit illa citaeque
victa labore fugae, spectans Peneidas undas
545 ‘Fer, pater,’ inquit ‘opem, si flumina numen habetis!
547 Qua nimium placui, mutando perde figuram!’
Vix prece finita torpor gravis occupat artus:
mollia cinguntur tenui praecordia libro,
550 in frondem crines, in ramos bracchia crescunt;
pes modo tam velox pigris radicibus haeret,
ora cacumen habet: remanet nitor unus in illa.
Hanc quoque Phoebus amat positaque in stipite dextra
sentit adhuc trepidare novo sub cortice pectus
555 conplexusque suis ramos, ut membra, lacertis
oscula dat ligno: refugit tamen oscula lignum.
Cui deus ‘At quoniam coniunx mea non potes esse,
arbor eris certe’ dixit ‘mea. Semper habebunt
te coma, te citharae, te nostrae, laure, pharetrae.
560 Tu ducibus Latiis aderis, cum laeta triumphum[5]
vox canet et visent longas Capitolia pompas.
Postibus Augustis eadem fidissima custos
ante fores stabis mediamque tuebere quercum,
utque meum intonsis caput est iuvenale capillis,[6]
565 tu quoque perpetuos semper gere frondis honores.’
Finierat Paean: factis modo laurea ramis
adnuit utque caput visa est agitasse cacumen.
Est nemus Haemoniae, praerupta quod undique claudit
silva: vocant Tempe. Per quae Peneus ab imo
570 effusus Pindo spumosis volvitur undis
deiectuque gravi tenues agitantia fumos
nubila conducit summisque adspergine silvis[7]
inpluit et sonitu plus quam vicina fatigat:
haec domus, haec sedes, haec sunt penetralia magni
575 amnis; in his residens facto de cautibus antro
undis iura dabat nymphisque colentibus undas.
Conveniunt illuc popularia flumina primum,
nescia, gratentur consolenturne parentem,
populifer Sperchios et inrequietus Enipeus
580 Apidanusque senex lenisque Amphrysos et Aeas,
moxque amnes alii, qui, qua tulit impetus illos,
in mare deducunt fessas erroribus undas.
Inachus unus abest imoque reconditus antro
fletibus auget aquas natamque miserrimus Io
585 luget ut amissam; nescit, vitane fruatur
an sit apud manes, sed quam non invenit usquam,
esse putat nusquam atque animo peiora veretur.
Viderat a patrio redeuntem Iuppiter illam
flumine et ‘O virgo Iove digna tuoque beatum
590 nescio quem factura toro, pete’ dixerat ‘umbras
altorum nemorum’ (et nemorum monstraverat umbras)
‘dum calet et medio sol est altissimus orbe.
Quodsi sola times latebras intrare ferarum,
praeside tuta deo nemorum secreta subibis,
595 nec de plebe deo, sed qui caelestia magna
sceptra manu teneo, sed qui vaga fulmina mitto.
Ne fuge me!’ fugiebat enim. Iam pascua Lernae
consitaque arboribus Lyrcea reliquerat arva,
cum deus inducta latas caligine terras
600 occuluit tenuitque fugam rapuitque pudorem.

[1] nervis=verbis
[2] fecit=figit
[3] sanabilis=medicabilis
[4] monebat=movebat
[5] Latiis=laetis
[6] intonsis=intonsum
[7] summisque…silvis=summasque…silvas

手腕和几乎裸露到肩膀的手臂:他相信,
隐藏的部分会更美。她却比轻盈的风
更快地逃离,任凭他呼喊,不肯停留。
“珀纽斯家的宁芙,求你别跑,身后
505 不是敌人!羊羔如此躲避狼,鹿躲避
雄狮,翅膀颤抖的鸽子躲避鹰,都是
为了甩开天敌;我追你却是出于爱。
可怜的我,多怕你摔倒,怕荆棘伤害
你无辜的腿,怕我给你造成痛苦!
510 这条路崎岖难行,我求你放慢速度,
别如此飞奔,我自己也会慢些追逐。
但你也该问是谁爱上你,不是村夫,
不是牧人,不是衣衫褴褛、看护
牲口的山民。你不知道,冒失的少女,
515 谁在追你,所以才会逃。德尔斐归我,
克拉洛斯、忒涅多斯、帕塔拉侍奉我,[1]
朱庇特是我父亲。我呈现未来、过去
和现在,歌声和琴音因为我和谐相处。
我的箭百发百中,但有一支箭比我的
520 更精准,是它射伤我原本空荡的心窝。
是我发明了医术,我被全世界称为
拯救者,植物的药性也都归我主宰。
可是,唉,爱情没有任何灵草能治愈,
帮助别人的技艺对主人却毫无帮助!”
525 他还想表白,达芙妮已经胆怯地逃离,
抛下阿波罗和他尚未说尽的言辞,
此刻,她仍然很美:风露出她的身体,
迎面的气流吹来,衣裙轻盈地飞起,
微风拂动的长发也在她身后飘舞,
530 奔逃中她更显妩媚。但年轻的神已失去[2]
继续温言抚慰的耐心,情欲不断地
催促他,跟随的步子变得越发急迫。
犹如高卢猎犬在旷野中发现了兔子,
前者为战利品、后者为性命拼尽全力。
535 猎犬似乎已追上,感觉自己立刻能
擒住对方,伸出的口唇已够到脚踵;
兔子已难以判断,自己是否已被抓,
在凶敌咬上的瞬间勉强逃过尖牙:
两人也因为希望或恐惧而各自飞驰。
540 但他却紧追不舍,插着爱情的翼翅,
速度更快,让她无喘息之机。他已然
逼近她后背,气息触到颈际的发卷。
一路疾速的逃跑已耗尽她的精力,
她脸色苍白,望着珀纽斯的水波哀泣:
545 “救救我,父亲,若你真是通灵的河神,[3]
547 毁掉我的美,改变这过于迷人的女儿身!
祷告的话音未落,昏沉已侵袭肢体:
柔软的乳房瞬间覆盖了一层树皮,
550 头发化为绿叶,手臂长成了褐枝,
原来的一双捷足化作根,不可挪移,
树冠罩住脸。唯有她的美依然未变。
然而福玻斯仍爱她,右手摸着树干,
他感觉新生的树皮下她的胸膛尚在
555 悸动,于是将原是手臂的枝条搂入怀,
亲吻这棵树,可是树仍然躲避他的吻。[4]
日神对她说,“既然你不能做我的爱人,
至少你会做我的树。月桂啊,我的头发、
我的琴、我的箭囊永远都是你的家。
560 你将与罗马统帅相伴,当欢乐的声音[5]
庆祝凯旋,卡皮托山望见盛大的游行。
你也将忠诚守护在奥古斯都的宅邸前,
拱卫悬挂于大门中央的橡树叶环,[6]
正如我青春的头颅永远长发飘垂,
565 你也将永享荣耀,叶子永远苍翠。”
阿波罗说完,月桂以它新造的枝柯
表示赞同,仿佛在颔首,树冠摇曳。[7]
海摩尼亚有一处幽谷,被陡峭的山林[8] 朱庇特与伊俄(一)
环抱,名唤坦佩。湍急的珀纽斯流经[9]
570 此地,它从品多斯山麓发源,一路[10]
白浪飞卷,跌落的瀑布激起水雾,
飘散如云,湿气滋润着森林的顶部,
震耳的喧豗甚至淹没了极远之处。
这里就是珀纽斯河神的家园和圣所,
575 他栖居于此地一处巉岩形成的洞穴,
向诸河与住在河中的宁芙颁布法令。
本地的河神最先到达,却犹疑不定,
不知该庆贺抑或是安慰这位父亲:
他们包括斯佩基俄斯、厄尼剖斯、
580 阿皮达诺斯、安弗瑞索斯以及埃阿斯。[11]
很快其他河神也来了,循着各自的
方向,将蜿蜒已久的水流送入海波。
唯有伊纳科斯缺席,藏岩洞深处,[12]
泪水催涨河水,因为失去了爱女
585 伊俄而悲痛欲绝。他不知她是安好[13]
还是化作了鬼魂,但既然再无法寻到,
只能相信已走失,并担心更坏的结果。
那日,当她从父亲的河边回返,朱庇特
恰巧看见,劝诱道:“与神王相配的少女,[14]
590 你注定将带给某位男子幸福。何不
走进这片密林的绿荫(他一边用手指)?
太阳这么灼人,正在头顶的位置。
但如果你不敢闯入野兽藏身的地方,
别怕,有神的保护,你在深林也无恙,
595 况且我并非下等神,而是天庭权杖
握于巨手、能四处掷下闪电的神王。
别逃!”她已经开始飞逃,转眼便摆脱
勒尔纳草场与多林的吕尔刻亚原野,[15]
此时神却用黑云遮住了周围的一切
600 地方,迫使她停步,夺取了她的贞节。[16]

[1] 克拉洛斯(Claros)位于伊奥尼亚,和德尔斐一样,以阿波罗神庙和神谕著名。忒涅多斯(Tenedos)是爱琴海上的一座岛,离特洛伊不远,帕塔拉(Patara)是吕基亚的城市,这两处地方也是阿波罗的圣地。
[2] 阿波罗在文学作品中永远以年轻英俊的面貌出现。
[3] 原文此处的文本较乱,544行和547行各有两个版本,545行则难以嵌入上下文,所以许多注者都将原来的545行删除,546行调整为545行,544行和547行各取其中一个版本。Anderson(1995)评论道,当达芙妮行使一位女人拒绝的权力时,阿波罗的本来面目立刻暴露出来。在上文的劝说中,他一再声称自己不是追捕猎物的猛兽,但奥维德在这里的比喻恰好说明,对于拒不服从的女性而言,他就是猛兽,他的所谓爱与关心都是假象。Hardie(2002)从体裁研究的角度指出,皮同的故事代表史诗,达芙妮的故事代表爱情哀歌。Francese(2004)则发现了两个故事的有趣联系,阿波罗追逐达芙妮恰好就像普提亚运动会上的青年为了获得月桂的荣耀奋力奔跑,他相信这是《变形记》的一个模式,解释某物或某事起源的神话在奥维德的叙述中已经提前表现了相关的要素。
[4] McDonough(2004)指出,这一行的原文oscula dat ligno: refugit tamen oscula lignum从空间排列和声音效果看,与字面的意义正好相反。在诗句的前半段,动词dat隔开了“吻”(oscula)和“树”(ligno),但在被动词“躲避”(refugit)隔开的后半段,“吻”(oscula)和“树”(lignum)却彼此相邻,而且读起来连成一体,oscula轻快的长短短格融入lignum缓慢的长长格,似乎暗示达芙妮不再躲避阿波罗。McDonough提醒读者,《变形记》中这种声音与字面意义相对抗的例子比比皆是。
[5] 这里的阿波罗俨然已不是希腊神,而是宣扬罗马民族主义、庇护皇族的罗马神。
[6] “奥古斯都”(Augustus)是屋大维的封号,意为“神圣者”。橡树叶环是朱庇特的标志,罗马元老院为了感激屋大维拯救国家的功劳,下令在他的帕拉丁宅邸门前悬挂橡树叶环。月桂也是其宅邸大门的装饰,参考奥维德《哀歌集》(Tristia 3.1.35-48)。Gildenhard-Zissos(2004)指出,通过560-563行对罗马的前瞻,奥维德将一个希腊文化现象——普提亚运动会——改造成了歌颂罗马权力的文化制度。
[7] Ginsberg(1989)提醒我们,达芙妮变成的桂树只是“仿佛在颔首”,“表示赞同”只是阿波罗(和叙述者通过阿波罗)的阐释,树的“语言”本身是暧昧的。读者只是从情理上觉得达芙妮“应该”感到荣耀,同意这样的安排。然而,《变形记》的一个普遍现象是,经历变形的主体性格和信念都不会改变。如果这样,变形前坚决拒绝阿波罗的达芙妮变形后为何会接受他?554-556行似乎也暗示,变成树的她依然畏惧、厌恶阿波罗。达芙妮接受的可能不是阿波罗的爱,而是自己成为罗马公共荣耀的象征。而且作为掌握权力的神,不管达芙妮的意愿如何,阿波罗都执意如此阐释。但无论怎样,这里充满了不确定性。Ginsberg借此说明《变形记》里的一个普遍现象:阐释就是一种“据为己有”的行为,这种强加归根结底是依凭权力,文本本身既不会全然认可、也不会全然拒绝这种阐释所产生的意义。
[8] 海摩尼亚(Haemonia)是希腊帖撒利亚的别称,因古代国王海蒙(Haemon)而得名。
[9] 坦佩(Tempe)是帖撒利亚的山谷,因风景优美著称,珀纽斯河流经它,但并不湍急。
[10] 品多斯山是帖撒利亚边界的一座山。
[11] 这些都是帖撒利亚地区和附近的河流的名字。
[12] 伊纳科斯河(Inachus)在伯罗奔尼撒半岛的阿戈利斯(Argolis)地区。Cole(2004)指出,根据奥维德所借鉴的卡斯托尔《世代纪》(Chronologia),伊纳科斯是阿戈斯的第一位国王,也属于第二个历史时期(从丢卡利昂洪水到特洛伊战争)的第一代国王之列。
[13] 伊俄(Io)是河神伊纳科斯的女儿,朱庇特的情人,通过柏罗斯(Belus)和阿革诺耳(Agenor)两位国王成为众多希腊英雄的祖先,她后来也与埃及的伊西斯(Isis)混同,广受敬拜。Wheeler(2000)以达芙妮和伊俄的故事为例,说明《变形记》故事之间的延续性。在这两个故事中都有父亲、女儿和追求者,所以应当一起读。Ziogas(2011)认为,《变形记》中伊俄等众多女性角色的故事参考了赫希俄德《列女传》(Ehoiai,关于其作者学术界有争议)。
[14] Salzman-Mitchell(2005)探讨了《变形记》中的各种凝视,认为简单地将支配的男性视为凝视的主体、被动的女性视为凝视的对象,远远不能穷竭奥维德这部作品的丰富性,《变形记》中的凝视是超越了性别边界的复杂行为,凝视者时常面临权力和角色的逆转。
[15] 勒尔纳(Lerna)是阿戈斯(Argos)附近的森林和沼泽地区,海格力斯(Hercules,古希腊语Herakles)曾在此杀死怪物许德拉(Hydra)。吕尔刻亚(Lyrceia)是阿戈利斯的城市,距阿戈斯不远。
[16] Heath(1991)指出,与达芙妮的故事相比,伊俄不是猎人,但她和达芙妮一样是处女,被强暴的地点也是森林,但奥维德添加了一个在此后的类似情节中都有的时间元素:正午(592行)。朱庇特刻意找了不是猎人的猎物,这样她就会害怕野兽,寻求他的保护。