《變形記》第1卷401-500行

ponere duritiem coepere suumque rigorem
mollirique mora mollitaque ducere formam.
Mox ubi creverunt naturaque mitior illis
contigit, ut quaedam, sic non manifesta videri
405 forma potest hominis, sed, uti de marmore coepta[1],
non exacta satis rudibusque simillima signis.
Quae tamen ex illis aliquo pars umida suco
et terrena fuit, versa est in corporis usum;
quod solidum est flectique nequit, mutatur in ossa;
410 quae modo vena fuit, sub eodem nomine mansit;
inque brevi spatio superorum numine saxa
missa viri manibus faciem traxere virorum,
et de femineo reparata est femina iactu.
Inde genus durum sumus experiensque laborum
415 et documenta damus, qua simus origine nati.
Cetera diversis tellus animalia formis
sponte sua peperit, postquam vetus umor ab igne
percaluit solis caenumque udaeque paludes
intumuere aestu fecundaque semina rerum
420 vivaci nutrita solo ceu matris in alvo
creverunt faciemque aliquam cepere morando.
Sic, ubi deservit madidos septemfluus agros
Nilus et antiquo sua flumina reddidit alveo
aetherioque recens exarsit sidere limus,
425 plurima cultores versis animalia glaebis
inveniunt et in his quaedam modo coepta per ipsum[2]
nascendi spatium, quaedam inperfecta suisque
trunca vident numeris, et eodem in corpore saepe
altera pars vivit, rudis est pars altera tellus.
430 Quippe ubi temperiem sumpsere umorque calorque,
concipiunt, et ab his oriuntur cuncta duobus,
cumque sit ignis aquae pugnax, vapor umidus omnes[3]
res creat, et discors concordia fetibus apta est.
Ergo ubi diluvio tellus lutulenta recenti
435 solibus aetheriis altoque recanduit aestu,[4]
edidit innumeras species partimque figuras
rettulit antiquas, partim nova monstra creavit.
Illa quidem nollet, sed te quoque, maxime Python,
tum genuit, populisque novis, incognite serpens,
440 terror eras: tantum spatii de monte tenebas.
Hunc deus arquitenens et numquam talibus armis
ante nisi in dammis capreisque fugacibus usus
mille gravem telis, exhausta paene pharetra,
perdidit effuso per vulnera nigra veneno.
445 Neve operis famam posset delere vetustas,
instituit sacros celebri certamine ludos
Pythia perdomitae serpentis nomine dictos.
Hic iuvenum quicumque manu pedibusque rotave
vicerat, aesculeae capiebat frondis honorem;
450 nondum laurus erat, longoque decentia crine
tempora cingebat de qualibet arbore Phoebus.
Primus amor Phoebi Daphne Peneia: quem non
fors ignara dedit, sed saeva Cupidinis ira.
Delius hunc nuper, victo serpente superbus,
455 viderat adducto flectentem cornua nervo
‘Quid’ que ‘tibi, lascive puer, cum fortibus armis?’
dixerat, ‘ista decent umeros gestamina nostros,
qui dare certa ferae, dare vulnera possumus hosti,
qui modo pestifero tot iugera ventre prementem
460 stravimus innumeris tumidum Pythona sagittis.[5]
Tu face nescio quos esto contentus amores
inritare tua nec laudes adsere nostras.’
Filius huic Veneris ‘Figat tuus omnia, Phoebe,
te meus arcus’ ait, ‘quantoque animalia cedunt
465 cuncta deo, tanto minor est tua gloria nostra.’
Dixit et eliso percussis aere pennis
inpiger umbrosa Parnasi constitit arce
eque sagittifera prompsit duo tela pharetra
diversorum operum: fugat hoc, facit illud amorem;
470 quod facit, auratum est et cuspide fulget acuta,
quod fugat, obtusum est et habet sub harundine plumbum.
Hoc deus in nympha Peneide fixit, at illo
laesit Apollineas traiecta per ossa medullas:
protinus alter amat, fugit altera nomen amantis
475 silvarum latebris captivarumque ferarum
exuviis gaudens innuptaeque aemula Phoebes;
vitta coercebat positos sine lege capillos.
Multi illam petiere, illa aversata petentes
Inpatiens expersque viri nemora avia lustrat
480 nec, quid Hymen, quid Amor, quid sint conubia, curat.
Saepe pater dixit ‘Generum mihi, filia, debes,’
Saepe pater dixit ‘Debes mihi, nata, nepotes’:
Illa velut crimen taedas exosa iugales
pulchra verecundo subfuderat ora rubore
485 inque patris blandis haerens cervice lacertis
‘Da mihi perpetua, genitor carissime,’ dixit
‘virginitate frui: dedit hoc pater ante Dianae.’
Ille quidem obsequitur; sed te decor iste, quod optas,
esse vetat, votoque tuo tua forma repugnat.
490 Phoebus amat visaeque cupit conubia Daphnes,
quodque cupit, sperat, suaque illum oracula fallunt;
utque leves stipulae demptis adolentur aristis,[6]
ut facibus saepes ardent, quas forte viator
vel nimis admovit vel iam sub luce reliquit,
495 sic deus in flammas abiit, sic pectore toto
uritur et sterilem sperando nutrit amorem.
Spectat inornatos collo pendere capillos
et ‘Quid, si comantur?’ ait; videt igne micantes
sideribus similes oculos, videt oscula, quae non
500 est vidisse satis; laudat digitosque manusque

[1] coepta=coeptis
[2] coepta=nata
[3] umidus omnes=umidus igni
[4] altoque=almoque
[5] innumeris=innocuis
[6] demptis=densis

開始丟棄它們原本剛硬的特性,
逐漸變軟,然後又換上新的身形。
它們轉瞬長大,一種更柔和的本質
也隨之潛入,依稀透出人形,雖不至
405 赫然可見,但也像大理石初經打磨,
沒有細緻的樣貌,卻有粗疏的輪廓。
然而,它們身上那些富於泥土、
相對濕潤的部分變成了肌肉和皮膚;
堅硬且無法彎曲的部分變成了骨骼;
410 原來的紋脈則變成血脈,名稱相若。[1]
藉助神力,男人之手扔出的石塊
竟然在須臾之間呈現男人的體態,
女人拋擲的石塊則促成女人重生。
因此我們是堅忍的族類,能承受艱辛,
415 從怎樣的源頭產生,我們給了明證。[2]
千姿百態的動物卻是由大地自行 新世界
孕育誕出:殘留的積水被太陽之火
徹底烘暖以後,泥漿和潮濕的沼澤
隨熱氣膨脹,萬物豐饒多產的種子
420 受到活土的滋養,便像在母親子宮裡
一般,逐漸成長,獲得某種形體。[3]
於是,當分作七脈入海的尼羅河撤離[4]
泛濫的田野,讓水流退回古老的河床,
新近留下的淤泥被太陽曬得滾燙,
425 耕夫翻起土塊時便發現許多動物,[5]
其中一些還處於生命的形成之初,
另一些身體不完備,部分器官缺失,
時常在一具軀殼中,這裡已有活氣,
那裡卻仍是毫無反應的普通泥土。
430 因為濕與熱恰當混合,這兩種元素
就可以暗結珠胎,造出所有活物,
雖然火與水為敵,濕潤的熱氣卻孕育
眾生,衝突的和諧恰與繁衍最相宜。
所以當洪水新退,覆滿泥漿的大地
435 被太陽的熱氣穿透,閃爍耀眼的光澤,
它就誕下無數的動物,一些複製了
往昔的形狀,一些則是新造的怪種。
或許它並非情願,然而你,巨蟒皮同,[6] 阿波羅與皮同
也來到世間。新生的人類初見你,恐懼
440 萬分:彷彿整座山巒都不夠你盤踞。
持弓的阿波羅(此前他只用這樣的戰具
對付野鹿和疾速奔逃的山羊)幾乎
耗空箭囊,射出千矢,才將它屠滅,
從它烏黑的傷口湧出遍地的毒血。
445 唯恐歲月流逝,此功業被人忘記,[7]
他創立神聖慶典,讓競技者雲集於此,
普提亞之名便是源於被殺的蟒蛇。[8]
無論哪位青年憑拳擊、跑步或賽車
力壓群雄,都會摘得榮耀的橡葉冠。[9]
450 那時還沒有月桂,雙鬢優雅的髮捲
福玻斯會隨意選擇一種樹葉來裝飾。
日神初戀是珀紐斯女兒達芙妮,這不是[10] 阿波羅與達芙妮
盲目的運氣,而是丘比特的狂怒所致。
新近戰勝巨蟒的提洛神正洋洋得意,[11]
455 驀然看見小愛神彎弓拉弦的姿勢,[12]
奚落道,“淘氣的男孩,如此強大的武器
你拿着何用?它只適合我這樣的肩膀,
我才能精準地射中野獸和敵人,巨蟒
皮同(它藏污納垢的身軀曾佔據許多畝
460 土地)剛被我殺死,全身插滿了箭羽。[13]
至於你,還是老老實實用自己的火炬
點燃莫名的愛焰,別染指我的榮譽!”
維納斯之子答道,“你的弓盡可射其餘,
我的弓卻只射你,正如所有的動物
465 都臣服神靈,你也終究不如我風光。”
話音剛落,他拍動翅膀,疾速飛翔,
在帕納索斯林木蔥蘢的頂峰停住,
從箭囊取出兩支效用相反的羽鏃,
一支種下厭惡,另一支催生慾望。
470 催情之箭鍍了金,鋒利的尖鏃閃着光,
絕情之箭則較鈍,頭部裹着一層鉛。
他用後面這支射中了達芙妮,前面
那支卻刺穿阿波羅的骨頭,深入骨髓:
一位立刻起痴戀,另一位卻憎惡情愛,
475 流連森林的秘處,沉醉於野獸的狩獵,
幾乎成了處女神福柏的完美仿效者:[14]
長發全沒有打理,只以束帶固定。[15]
許多人戀慕她,卻徒然招來她的憎厭,
不堪男子的糾纏,她遠遁偏僻的林間,
480 毫不關心什麼是愛情,什麼是婚姻。[16]
父親常念叨,“女兒,我的女婿在哪裡?”
有時念叨,“女兒,你欠我幾位小孫子。”
婚禮的火炬如同一宗罪,她向來痛恨,[17]
此時,美麗的面龐浮起羞澀的紅暈,
485 她用溫柔的手臂緊摟父親的頸項,
懇求道,“父親大人,一定要許我永享[18]
處女之身:狄安娜的父親就曾允諾。”[19]
他沒法反對;可是你的美貌卻拒絕
你得償所願,你的風姿與憧憬為敵。
490 福玻斯初見達芙妮,便渴望與她親密,
越渴望越夢想,他被自己的神諭欺騙。[20]
彷彿收割完麥穗,殘存的秸稈被點燃,
又像某位行客不小心湊近了火把,
或在破曉時丟下,引着旁邊的籬笆,
495 日神也如此迸出了火焰,整個靈魂
都在燃燒,以痴想餵養無望的愛情。
端詳着她的長髮,素樸地垂在肩上,
他說,“如果梳好會怎樣?”他看着閃亮
如星辰的眸子,看着嘴唇(光看他怎會
500 滿足?),順次讚美她的手指、手背、

[1] 拉丁文中岩石的紋脈和人的血脈都是vena,所以這一行的拉丁原文說sub eodem nomine(名字未變),但在中文裡,紋脈和血脈不是相同的詞,只能說“相若”。
[2] Segal(1969)指出,奧維德筆下的第二次造人明顯否定了他在描述第一次造人時所稱讚的神性。Bauer(1962)認為,石頭是《變形記》的核心意象之一,石頭變人和人變石頭是全書最常見的變形。
[3] 參考盧克萊修《物性論》(De Rerum Natura 5.806-815)對地球早期生命如何誕生的描述。
[4] 尼羅河在入海口附近分成了七條河道。
[5] 425-439行可與盧克萊修《物性論》中相應段落(De Rerum Natura 5.840-844)相對比。
[6] 殺死巨蟒皮同(Python)是阿波羅(Apollo)最引以為傲的功績。阿波羅是朱庇特和拉托娜(Latona)的兒子,新一代太陽神,也被視為預言神、文藝神、精通醫術和箭術的神。
[7] Jacobson(2007)指出,這句話或許受到了希羅多德《歷史》(Histories)第一卷序言的影響。
[8] 古希臘著名的普提亞運動會在德爾斐附近舉行,最初八年舉行一次,後改為四年,該傳統延續數百年。奧維德說它由阿波羅創立,但公元2世紀的保薩尼阿斯(Pausanias)在《科林斯紀》(Corinthiaca)里稱,它的創始人是狄俄墨得斯(Diomedes),還有人說是歐律洛科斯(Eurylochus)、安菲克提昂(Amphictyon)或阿德拉斯托斯(Adrastus)。
[9] 這是最初普提亞運動會優勝者的獎品。
[10] 珀紐斯(Peneus)是河神,對應的河流在希臘的帖撒利亞(Thessalia),從品多斯山(Pindus)發源。達芙妮(Daphne)是珀紐斯的女兒,其名字在古希臘語中就是“月桂”的意思。達芙妮的故事在《變形記》中非常重要,它開啟了一系列神追求人的故事。Nagle(1984)發現,這些故事遵循同一個模式:神的情慾幾乎總是造成女人的災難(或者因為無心的過失,或者因為女神的嫉恨)。Stephens(1958)將這行原文的開頭兩個詞(primus amor)視為整部《變形記》的一個標示語,認為它不只指阿波羅的初戀,也意味着達芙妮的故事是全書眾多情愛故事的第一個。奧維德的處女作《情詩集》也是以丘比特與阿波羅的衝突開頭(Amores 1.1.13-16)。Curran(1978)統計了全書的類似情節,發現《變形記》中有五十餘個強姦或企圖強姦的故事,它們構成了一個序列。Parry(1964)和Davis(1968)對它們進行了共時性的研究,Heath(1991)則對1-3卷中的此類情節進行了歷時性的追蹤。他發現,所有這些故事都在狩獵和性行為之間建立了關聯,故事中的人物、背景、時間都有共性,並且體現出細節不斷增殖的演化鏈條。阿波羅和達芙妮的故事確立了基本模型:狩獵與性行為既相關、又對立。殺死皮同的阿波羅可視為獵人,但他又是丘比特的獵物。追逐達芙妮的阿波羅如獵人,但獵物達芙妮拒絕性愛的方式是進入森林,成為獵神狄安娜的追隨者——換言之“獵人”。
[11] 愛琴海上的提洛島(Delos)是阿波羅和狄安娜(Diana)的出生地,所以阿波羅被稱為“提洛神”。
[12] 小愛神(Amor或Cupido)即愛神維納斯(Venus)的兒子丘比特。
[13] 在438-460行,各種抄本的差異造成了關於皮同性別的疑惑。在以名字稱呼它時,抄本都用的是陽性形式,但在以“蟒蛇”(serpens)指代它時,性別卻有陰有陽。Hill(1983)解釋說,奧維德一直將皮同視為陽性,但後世的抄寫員記得拉丁語中serpens多數時候被用作陰性名詞,所以更改了一些地方,導致了這種混亂。
[14] 福柏(Phoebe)是月神狄安娜的別稱。
[15] 固定頭髮的束帶(vitta)在古代西方是貞潔品格和自由身份的象徵。
[16] “婚姻”對應的原文是Hymen(許門),許門又稱許墨奈俄斯(Hymenaeus),是古羅馬的婚姻神。
[17] 用火炬引導迎親隊伍是古羅馬風俗。
[18] Anderson(1995)以達芙妮為例,認為奧維德情愛描寫超越前人的一個重要方面就是給了女性角色自己的聲音,尤其是拒絕男性的聲音。
[19] 狄安娜是處女神,她的父親是朱庇特。
[20] 作為預言神,阿波羅對這段情感的預感卻是錯的。