《变形记》第1卷401-500行

ponere duritiem coepere suumque rigorem
mollirique mora mollitaque ducere formam.
Mox ubi creverunt naturaque mitior illis
contigit, ut quaedam, sic non manifesta videri
405 forma potest hominis, sed, uti de marmore coepta[1],
non exacta satis rudibusque simillima signis.
Quae tamen ex illis aliquo pars umida suco
et terrena fuit, versa est in corporis usum;
quod solidum est flectique nequit, mutatur in ossa;
410 quae modo vena fuit, sub eodem nomine mansit;
inque brevi spatio superorum numine saxa
missa viri manibus faciem traxere virorum,
et de femineo reparata est femina iactu.
Inde genus durum sumus experiensque laborum
415 et documenta damus, qua simus origine nati.
Cetera diversis tellus animalia formis
sponte sua peperit, postquam vetus umor ab igne
percaluit solis caenumque udaeque paludes
intumuere aestu fecundaque semina rerum
420 vivaci nutrita solo ceu matris in alvo
creverunt faciemque aliquam cepere morando.
Sic, ubi deservit madidos septemfluus agros
Nilus et antiquo sua flumina reddidit alveo
aetherioque recens exarsit sidere limus,
425 plurima cultores versis animalia glaebis
inveniunt et in his quaedam modo coepta per ipsum[2]
nascendi spatium, quaedam inperfecta suisque
trunca vident numeris, et eodem in corpore saepe
altera pars vivit, rudis est pars altera tellus.
430 Quippe ubi temperiem sumpsere umorque calorque,
concipiunt, et ab his oriuntur cuncta duobus,
cumque sit ignis aquae pugnax, vapor umidus omnes[3]
res creat, et discors concordia fetibus apta est.
Ergo ubi diluvio tellus lutulenta recenti
435 solibus aetheriis altoque recanduit aestu,[4]
edidit innumeras species partimque figuras
rettulit antiquas, partim nova monstra creavit.
Illa quidem nollet, sed te quoque, maxime Python,
tum genuit, populisque novis, incognite serpens,
440 terror eras: tantum spatii de monte tenebas.
Hunc deus arquitenens et numquam talibus armis
ante nisi in dammis capreisque fugacibus usus
mille gravem telis, exhausta paene pharetra,
perdidit effuso per vulnera nigra veneno.
445 Neve operis famam posset delere vetustas,
instituit sacros celebri certamine ludos
Pythia perdomitae serpentis nomine dictos.
Hic iuvenum quicumque manu pedibusque rotave
vicerat, aesculeae capiebat frondis honorem;
450 nondum laurus erat, longoque decentia crine
tempora cingebat de qualibet arbore Phoebus.
Primus amor Phoebi Daphne Peneia: quem non
fors ignara dedit, sed saeva Cupidinis ira.
Delius hunc nuper, victo serpente superbus,
455 viderat adducto flectentem cornua nervo
‘Quid’ que ‘tibi, lascive puer, cum fortibus armis?’
dixerat, ‘ista decent umeros gestamina nostros,
qui dare certa ferae, dare vulnera possumus hosti,
qui modo pestifero tot iugera ventre prementem
460 stravimus innumeris tumidum Pythona sagittis.[5]
Tu face nescio quos esto contentus amores
inritare tua nec laudes adsere nostras.’
Filius huic Veneris ‘Figat tuus omnia, Phoebe,
te meus arcus’ ait, ‘quantoque animalia cedunt
465 cuncta deo, tanto minor est tua gloria nostra.’
Dixit et eliso percussis aere pennis
inpiger umbrosa Parnasi constitit arce
eque sagittifera prompsit duo tela pharetra
diversorum operum: fugat hoc, facit illud amorem;
470 quod facit, auratum est et cuspide fulget acuta,
quod fugat, obtusum est et habet sub harundine plumbum.
Hoc deus in nympha Peneide fixit, at illo
laesit Apollineas traiecta per ossa medullas:
protinus alter amat, fugit altera nomen amantis
475 silvarum latebris captivarumque ferarum
exuviis gaudens innuptaeque aemula Phoebes;
vitta coercebat positos sine lege capillos.
Multi illam petiere, illa aversata petentes
Inpatiens expersque viri nemora avia lustrat
480 nec, quid Hymen, quid Amor, quid sint conubia, curat.
Saepe pater dixit ‘Generum mihi, filia, debes,’
Saepe pater dixit ‘Debes mihi, nata, nepotes’:
Illa velut crimen taedas exosa iugales
pulchra verecundo subfuderat ora rubore
485 inque patris blandis haerens cervice lacertis
‘Da mihi perpetua, genitor carissime,’ dixit
‘virginitate frui: dedit hoc pater ante Dianae.’
Ille quidem obsequitur; sed te decor iste, quod optas,
esse vetat, votoque tuo tua forma repugnat.
490 Phoebus amat visaeque cupit conubia Daphnes,
quodque cupit, sperat, suaque illum oracula fallunt;
utque leves stipulae demptis adolentur aristis,[6]
ut facibus saepes ardent, quas forte viator
vel nimis admovit vel iam sub luce reliquit,
495 sic deus in flammas abiit, sic pectore toto
uritur et sterilem sperando nutrit amorem.
Spectat inornatos collo pendere capillos
et ‘Quid, si comantur?’ ait; videt igne micantes
sideribus similes oculos, videt oscula, quae non
500 est vidisse satis; laudat digitosque manusque

[1] coepta=coeptis
[2] coepta=nata
[3] umidus omnes=umidus igni
[4] altoque=almoque
[5] innumeris=innocuis
[6] demptis=densis

开始丢弃它们原本刚硬的特性,
逐渐变软,然后又换上新的身形。
它们转瞬长大,一种更柔和的本质
也随之潜入,依稀透出人形,虽不至
405 赫然可见,但也像大理石初经打磨,
没有细致的样貌,却有粗疏的轮廓。
然而,它们身上那些富于泥土、
相对湿润的部分变成了肌肉和皮肤;
坚硬且无法弯曲的部分变成了骨骼;
410 原来的纹脉则变成血脉,名称相若。[1]
借助神力,男人之手扔出的石块
竟然在须臾之间呈现男人的体态,
女人抛掷的石块则促成女人重生。
因此我们是坚忍的族类,能承受艰辛,
415 从怎样的源头产生,我们给了明证。[2]
千姿百态的动物却是由大地自行 新世界
孕育诞出:残留的积水被太阳之火
彻底烘暖以后,泥浆和潮湿的沼泽
随热气膨胀,万物丰饶多产的种子
420 受到活土的滋养,便像在母亲子宫里
一般,逐渐成长,获得某种形体。[3]
于是,当分作七脉入海的尼罗河撤离[4]
泛滥的田野,让水流退回古老的河床,
新近留下的淤泥被太阳晒得滚烫,
425 耕夫翻起土块时便发现许多动物,[5]
其中一些还处于生命的形成之初,
另一些身体不完备,部分器官缺失,
时常在一具躯壳中,这里已有活气,
那里却仍是毫无反应的普通泥土。
430 因为湿与热恰当混合,这两种元素
就可以暗结珠胎,造出所有活物,
虽然火与水为敌,湿润的热气却孕育
众生,冲突的和谐恰与繁衍最相宜。
所以当洪水新退,覆满泥浆的大地
435 被太阳的热气穿透,闪烁耀眼的光泽,
它就诞下无数的动物,一些复制了
往昔的形状,一些则是新造的怪种。
或许它并非情愿,然而你,巨蟒皮同,[6] 阿波罗与皮同
也来到世间。新生的人类初见你,恐惧
440 万分:仿佛整座山峦都不够你盘踞。
持弓的阿波罗(此前他只用这样的战具
对付野鹿和疾速奔逃的山羊)几乎
耗空箭囊,射出千矢,才将它屠灭,
从它乌黑的伤口涌出遍地的毒血。
445 唯恐岁月流逝,此功业被人忘记,[7]
他创立神圣庆典,让竞技者云集于此,
普提亚之名便是源于被杀的蟒蛇。[8]
无论哪位青年凭拳击、跑步或赛车
力压群雄,都会摘得荣耀的橡叶冠。[9]
450 那时还没有月桂,双鬓优雅的发卷
福玻斯会随意选择一种树叶来装饰。
日神初恋是珀纽斯女儿达芙妮,这不是[10] 阿波罗与达芙妮
盲目的运气,而是丘比特的狂怒所致。
新近战胜巨蟒的提洛神正洋洋得意,[11]
455 蓦然看见小爱神弯弓拉弦的姿势,[12]
奚落道,“淘气的男孩,如此强大的武器
你拿着何用?它只适合我这样的肩膀,
我才能精准地射中野兽和敌人,巨蟒
皮同(它藏污纳垢的身躯曾占据许多亩
460 土地)刚被我杀死,全身插满了箭羽。[13]
至于你,还是老老实实用自己的火炬
点燃莫名的爱焰,别染指我的荣誉!”
维纳斯之子答道,“你的弓尽可射其余,
我的弓却只射你,正如所有的动物
465 都臣服神灵,你也终究不如我风光。”
话音刚落,他拍动翅膀,疾速飞翔,
在帕纳索斯林木葱茏的顶峰停住,
从箭囊取出两支效用相反的羽镞,
一支种下厌恶,另一支催生欲望。
470 催情之箭镀了金,锋利的尖镞闪着光,
绝情之箭则较钝,头部裹着一层铅。
他用后面这支射中了达芙妮,前面
那支却刺穿阿波罗的骨头,深入骨髓:
一位立刻起痴恋,另一位却憎恶情爱,
475 流连森林的秘处,沉醉于野兽的狩猎,
几乎成了处女神福柏的完美仿效者:[14]
长发全没有打理,只以束带固定。[15]
许多人恋慕她,却徒然招来她的憎厌,
不堪男子的纠缠,她远遁偏僻的林间,
480 毫不关心什么是爱情,什么是婚姻。[16]
父亲常念叨,“女儿,我的女婿在哪里?”
有时念叨,“女儿,你欠我几位小孙子。”
婚礼的火炬如同一宗罪,她向来痛恨,[17]
此时,美丽的面庞浮起羞涩的红晕,
485 她用温柔的手臂紧搂父亲的颈项,
恳求道,“父亲大人,一定要许我永享[18]
处女之身:狄安娜的父亲就曾允诺。”[19]
他没法反对;可是你的美貌却拒绝
你得偿所愿,你的风姿与憧憬为敌。
490 福玻斯初见达芙妮,便渴望与她亲密,
越渴望越梦想,他被自己的神谕欺骗。[20]
仿佛收割完麦穗,残存的秸秆被点燃,
又像某位行客不小心凑近了火把,
或在破晓时丢下,引着旁边的篱笆,
495 日神也如此迸出了火焰,整个灵魂
都在燃烧,以痴想喂养无望的爱情。
端详着她的长发,素朴地垂在肩上,
他说,“如果梳好会怎样?”他看着闪亮
如星辰的眸子,看着嘴唇(光看他怎会
500 满足?),顺次赞美她的手指、手背、

[1] 拉丁文中岩石的纹脉和人的血脉都是vena,所以这一行的拉丁原文说sub eodem nomine(名字未变),但在中文里,纹脉和血脉不是相同的词,只能说“相若”。
[2] Segal(1969)指出,奥维德笔下的第二次造人明显否定了他在描述第一次造人时所称赞的神性。Bauer(1962)认为,石头是《变形记》的核心意象之一,石头变人和人变石头是全书最常见的变形。
[3] 参考卢克莱修《物性论》(De Rerum Natura 5.806-815)对地球早期生命如何诞生的描述。
[4] 尼罗河在入海口附近分成了七条河道。
[5] 425-439行可与卢克莱修《物性论》中相应段落(De Rerum Natura 5.840-844)相对比。
[6] 杀死巨蟒皮同(Python)是阿波罗(Apollo)最引以为傲的功绩。阿波罗是朱庇特和拉托娜(Latona)的儿子,新一代太阳神,也被视为预言神、文艺神、精通医术和箭术的神。
[7] Jacobson(2007)指出,这句话或许受到了希罗多德《历史》(Histories)第一卷序言的影响。
[8] 古希腊著名的普提亚运动会在德尔斐附近举行,最初八年举行一次,后改为四年,该传统延续数百年。奥维德说它由阿波罗创立,但公元2世纪的保萨尼阿斯(Pausanias)在《科林斯纪》(Corinthiaca)里称,它的创始人是狄俄墨得斯(Diomedes),还有人说是欧律洛科斯(Eurylochus)、安菲克提昂(Amphictyon)或阿德拉斯托斯(Adrastus)。
[9] 这是最初普提亚运动会优胜者的奖品。
[10] 珀纽斯(Peneus)是河神,对应的河流在希腊的帖撒利亚(Thessalia),从品多斯山(Pindus)发源。达芙妮(Daphne)是珀纽斯的女儿,其名字在古希腊语中就是“月桂”的意思。达芙妮的故事在《变形记》中非常重要,它开启了一系列神追求人的故事。Nagle(1984)发现,这些故事遵循同一个模式:神的情欲几乎总是造成女人的灾难(或者因为无心的过失,或者因为女神的嫉恨)。Stephens(1958)将这行原文的开头两个词(primus amor)视为整部《变形记》的一个标示语,认为它不只指阿波罗的初恋,也意味着达芙妮的故事是全书众多情爱故事的第一个。奥维德的处女作《情诗集》也是以丘比特与阿波罗的冲突开头(Amores 1.1.13-16)。Curran(1978)统计了全书的类似情节,发现《变形记》中有五十余个强奸或企图强奸的故事,它们构成了一个序列。Parry(1964)和Davis(1968)对它们进行了共时性的研究,Heath(1991)则对1-3卷中的此类情节进行了历时性的追踪。他发现,所有这些故事都在狩猎和性行为之间建立了关联,故事中的人物、背景、时间都有共性,并且体现出细节不断增殖的演化链条。阿波罗和达芙妮的故事确立了基本模型:狩猎与性行为既相关、又对立。杀死皮同的阿波罗可视为猎人,但他又是丘比特的猎物。追逐达芙妮的阿波罗如猎人,但猎物达芙妮拒绝性爱的方式是进入森林,成为猎神狄安娜的追随者——换言之“猎人”。
[11] 爱琴海上的提洛岛(Delos)是阿波罗和狄安娜(Diana)的出生地,所以阿波罗被称为“提洛神”。
[12] 小爱神(Amor或Cupido)即爱神维纳斯(Venus)的儿子丘比特。
[13] 在438-460行,各种抄本的差异造成了关于皮同性别的疑惑。在以名字称呼它时,抄本都用的是阳性形式,但在以“蟒蛇”(serpens)指代它时,性别却有阴有阳。Hill(1983)解释说,奥维德一直将皮同视为阳性,但后世的抄写员记得拉丁语中serpens多数时候被用作阴性名词,所以更改了一些地方,导致了这种混乱。
[14] 福柏(Phoebe)是月神狄安娜的别称。
[15] 固定头发的束带(vitta)在古代西方是贞洁品格和自由身份的象征。
[16] “婚姻”对应的原文是Hymen(许门),许门又称许墨奈俄斯(Hymenaeus),是古罗马的婚姻神。
[17] 用火炬引导迎亲队伍是古罗马风俗。
[18] Anderson(1995)以达芙妮为例,认为奥维德情爱描写超越前人的一个重要方面就是给了女性角色自己的声音,尤其是拒绝男性的声音。
[19] 狄安娜是处女神,她的父亲是朱庇特。
[20] 作为预言神,阿波罗对这段情感的预感却是错的。