Mirantur sub aqua lucos urbesque domosque
Nereides, silvasque tenent delphines et altis
incursant ramis agitataque robora pulsant.[1]
Nat lupus inter oves, fulvos vehit unda leones,
305 unda vehit tigres, nec vires fulminis apro,
crura nec ablato prosunt velocia cervo,
quaesitisque diu terris, ubi sistere possit,
in mare lassatis volucris vaga decidit alis.
Obruerat tumulos inmensa licentia ponti,
310 pulsabantque novi montana cacumina fluctus.
Maxima pars unda rapitur: quibus unda pepercit,
illos longa domant inopi ieiunia victu.
Separat Aonios Oetaeis Phocis ab arvis,[2]
terra ferax, dum terra fuit, sed tempore in illo
315 pars maris et latus subitarum campus aquarum;
mons ibi verticibus petit arduus astra duobus,[3]
nomine Parnasus, superantque cacumina nubes:[4]
hic ubi Deucalion (nam cetera texerat aequor)
cum consorte tori parva rate vectus adhaesit,
320 Corycidas nymphas et numina montis adorant
fatidicamque Themin, quae tunc oracla tenebat:
non illo melior quisquam nec amantior aequi
vir fuit aut illa metuentior ulla deorum.
Iuppiter ut liquidis stagnare paludibus orbem
325 et superesse virum de tot modo milibus unum
et superesse videt de tot modo milibus unam,
innocuos ambo, cultores numinis ambo,
nubila disiecit nimbisque aquilone remotis
et caelo terras ostendit et aethera terris.
330 Nec maris ira manet, positoque tricuspide telo
mulcet aquas rector pelagi supraque profundum
exstantem atque umeros innato murice tectum
caeruleum Tritona vocat conchaeque sonanti
inspirare iubet fluctusque et flumina signo
335 iam revocare dato: cava bucina sumitur illi,
tortilis, in latum quae turbine crescit ab imo,
bucina, quae medio concepit ubi aera ponto,
litora voce replet sub utroque iacentia Phoebo.
Tunc quoque, ut ora dei madida rorantia barba
340 contigit et cecinit iussos inflata receptus,[5]
omnibus audita est telluris et aequoris undis
et, quibus est undis audita, coercuit omnes.
Iam mare litus habet, plenos capit alveus amnes,
flumina subsidunt collesque exire videntur,
345 surgit humus, crescunt loca decrescentibus undis,
postque diem longam nudata cacumina silvae
ostendunt limumque tenent in fronde relictum.
Redditus orbis erat; quem postquam vidit inanem
et desolatas agere alta silentia terras,
350 Deucalion lacrimis ita Pyrrham adfatur obortis:
‘O soror, o coniunx, o femina sola superstes,
quam commune mihi genus et patruelis origo,
deinde torus iunxit, nunc ipsa pericula iungunt,
terrarum, quascumque vident occasus et ortus,
355 nos duo turba sumus: possedit cetera pontus.
Haec quoque adhuc vitae non est fiducia nostrae
certa satis; terrent etiam nunc nubila mentem.
Quis tibi, si sine me fatis erepta fuisses,
nunc animus, miseranda, foret? Quo sola timorem
360 ferre modo posses? Quo consolante doleres?
Namque ego, crede mihi, si te quoque pontus haberet,
te sequerer, coniunx, et me quoque pontus haberet.
O utinam possim populos reparare paternis[6]
artibus atque animas formatae infundere terrae!
365 Nunc genus in nobis restat mortale duobus
(Sic visum superis) hominumque exempla manemus.’
Dixerat, et flebant; placuit caeleste precari
numen et auxilium per sacras quaerere sortes.
Nulla mora est: adeunt pariter Cephisidas undas,
370 ut nondum liquidas, sic iam vada nota secantes.
Inde ubi libatos inroravere liquores
vestibus et capiti, flectunt vestigia sanctae
ad delubra deae, quorum fastigia turpi
pallebant musco stabantque sine ignibus arae.
375 Ut templi tetigere gradus, procumbit uterque
pronus humi gelidoque pavens dedit oscula saxo,
atque ita ‘si precibus’ dixerunt ‘numina iustis
victa remollescunt, si flectitur ira deorum,
dic, Themi, qua generis damnum reparabile nostri
380 arte sit, et mersis fer opem, mitissima, rebus.’
Mota dea est sortemque dedit: ‘Discedite templo
et velate caput cinctasque resoluite vestes
ossaque post tergum magnae iactate parentis.’
Obstipuere diu, rumpitque silentia voce
385 Pyrrha prior iussisque deae parere recusat,
detque sibi veniam, pavido rogat ore pavetque[7]
laedere iactatis maternas ossibus umbras.
Interea repetunt caecis obscura latebris
verba datae sortis secum inter seque volutant.
390 Inde Promethides placidis Epimethida dictis
mulcet et ‘Aut fallax’ ait ‘est sollertia nobis,
aut (pia sunt nullumque nefas oracula suadent)
magna parens terra est: lapides in corpore terrae
ossa reor dici; iacere hos post terga iubemur.’
395 Coniugis augurio quamquam Titania mota est,
spes tamen in dubio est: adeo caelestibus ambo
diffidunt monitis. Sed quid temptare nocebit?
Discedunt velantque caput tunicasque recingunt
et iussos lapides sua post vestigia mittunt.
400 Saxa (quis hoc credat, nisi sit pro teste vetustas?)
[1] robora=corpora
[2] Oetaeis=Actaeis
[3] petit=ferit=stetit
[4] cacumina=cacumine
[5] receptus=recessus
[6] reparare=formare
[7] pavido=timido; pavetque=timetque=cavetque=pigetque
仙女驚奇地凝視水下的樹叢、城市
和建築,海豚闖入森林,一路拍擊
高掛的枝條,搖撼它們碰撞的橡樹。[1]
狼在綿羊間游泳,棕獅隨波浪沉浮,
305 猛虎隨波浪沉浮,野豬閃電的力量、
雄鹿敏捷的速度都無法與洪流對抗。
苦苦地搜尋陸地,希望能棲停片刻,
游鳥帶着疲憊的羽翼向水中墜落。
毫無羈絆的浩瀚海洋已碾過群山,
310 陌生的浪濤沖刷着昔日巍峨的峰巔。
絕大多數人被洪水捲走,即使躲過,
他們最終也在漫長的饑饉中殞沒。
福基斯分開了阿俄尼亞和埃塔原野,[2] 丟卡利昂與庇拉
這曾是一片富饒之地,此時卻不過
315 是海的部分,驟然被遼闊的水面鋪滿。
一座雙頂的高山向上直插霄漢,
名喚帕納索斯,峰巔已升出雲端。[3]
當丟卡利昂與共枕的妻子乘着小船[4]
抵達並逗留此地(因別處皆已隱淪),
320 他們祭拜了柯瑞基亞眾寧芙、眾山神[5]
和那時掌管神諭的預言之神忒彌斯。[6]
沒有男人比他更仁善,更熱愛公義,
亦無任何女人比她更敬畏諸神。
朱庇特望見世界已變成茫茫深溟,
325 須臾間萬千男丁如今只餘一人,
須臾間萬千婦女也僅一人倖存,
夫妻皆純潔無辜,夫妻皆謙卑虔敬,
便撕開雲幕。當北風驅散所有雨雲,
大地和天空又坦誠相見,再無遮蔽。
330 海神怒氣也消退,涅普頓放下三叉戟,
安撫水波,又召喚特里同(他立於深海[7]
之上,雙肩覆蓋著與生俱來的紫貝),[8]
命一身湛藍的兒子吹奏嘹亮的螺角,
向所有浪濤與江河發出回撤的信號。
335 於是,海洋信使拿起中空的樂器[9]
(它從最底的螺旋向上擴展,次第
變開闊),當它在海的深心接納了氣息,
聲音就響徹朝陽和落日間每片陸地。
那時也如此,特里同因濕髯而沾水的唇
340 一觸碰喇叭,遵令奏出撤退的樂音,
所有海洋和大地的所有江河湖泊
便都聽見,且受其節制,不敢逾越。
海已顯露岸,豐盈的江河匯入深淵,
陸上的洪流亦消落,山巒漸漸浮現,
345 大地拱起,水退去,讓出更多空間,
經歷漫長的時日後,樹木仍難遮掩
光禿的頂部,枝葉沾着殘留的泥漿。
世界回到從前,卻變得空空蕩蕩,
荒涼的大地靜寂如墳墓。丟卡利昂[10]
350 眼見這一切,潸然淚下,對庇拉凄涼
說道:“妹妹、愛妻、唯一倖存的女人,
共同的祖先、堂親的血緣還有婚姻
讓你我結合,現在危險又增進了親密,
大地上從東到西,我們兩人已經是
355 全部的居民,大海佔據了其餘一切。
即使現在,生命是否不再受威脅,
也沒有確證,這些雲依然讓人心驚。
若可憐的你失去我,獨自逃脫厄運,
如今會是怎樣的感覺?你孤孤單單,
360 如何承受恐懼?痛苦時誰在你身邊?
相信我,愛妻,如果你已經葬身大海,
我也會跟隨,甘願與你在海底永埋。
多希望我能擁有父親的技藝,復興[11]
世間萬族,為造出的泥胎注入靈魂!
365 可現在,凡人的未來繫於你我二人,
天意如此,留我們充當人類的樣本。”
他說完,夫妻都默然哭泣。他們決定
向諸神禱告,希望獲得神諭的指引,
便相攜趕到刻菲索斯河,沒絲毫拖延。[12]
370 水依然渾濁,但已回歸舊日的路線。
他們自河中取水,灑在頭頂和衣服上,[13]
行完凈化禮,然後掉轉腳步走向
女神的聖祠。廟宇的屋頂長滿苔蘚,[14]
已經褪色,祭壇荒冷,無火亦無煙。
375 兩人剛觸到台階,就立刻匍匐於地,
誠惶誠恐地親吻身下冰涼的岩石,
如此祈求:“倘若正直的禱告能征服
神靈,使他們回心轉意,摒棄憤怒,
慈悲的忒彌斯,啟示我們,何種技藝
380 能重造這個族類,請拯救沉淪的人世!”
女神被感動,給出了回答:“離開神廟,
遮住你們的頭部,解開你們的衣袍,[15]
將偉大母親的骨頭一路往身後拋擲。”
夫妻驚愕了許久,庇拉首先終止
385 沉默,拒絕遵從女神的命令,並以
顫抖的嘴唇請求她寬恕,因為自己
害怕拋擲屍骸會冒犯母親的鬼魂。
與此同時,他們一遍遍思索這陰森
晦澀的神諭,各自揣測暗藏的玄機。
390 最後,普羅米修斯之子用平和的語氣[16]
安慰庇拉道:“我若沒受智力的蒙蔽
(聖潔的神諭怎會教人行褻瀆之事!),
‘偉大母親’必定指大地,我相信骨頭
就是指石塊,我們應將它們拋身後。”
395 雖然妻子被丈夫的這番闡釋觸動,[17]
懷疑仍與希望交織:兩人都不能
信任天界的啟示,但嘗試一下何妨?
他們走出神祠,蒙住頭,鬆開衣裳,
沿途向身後拋撒石塊,如神所命令。
400 這些頑石(誰相信,若無古代的見證?)
[1] 奧維德在這裡似乎故意和賀拉斯開了一個玩笑,後者在《詩藝》(Ars Poetica 29-30)中寫道:“渴望給一個題材變出新奇的花樣,/ 結果就是海豚進樹林,野豬進波浪。”
[2] 福基斯(Phocis)是希臘的一個地區,在科林斯灣邊上。阿俄尼亞(Aonia)位於雅典附近的博奧蒂亞地區(Boeotia)。埃塔山脈(Oeta)在希臘帖撒利亞(Thessalia)和埃托利亞(Aetolia)之間。
[3] 帕納索斯山(Parnasus)在德爾斐(Delphi)附近,它有兩個峰頂,一個叫提科列昂(Tichoreum),是酒神巴克斯的聖地,另一個叫許潘珀昂(Hypampeum),是日神阿波羅和繆斯的聖地。
[4] 丟卡利昂(Deucalion)的妻子是庇拉(Pyrrha)。普羅米修斯(Prometheus)是丟卡利昂的父親,厄庇米修斯(Epimetheus)是庇拉的父親,而普羅米修斯和厄庇米修斯是兄弟,所以庇拉是丟卡利昂的堂妹。兩兄弟的名字在古希臘語中分別是“事前之見”和“事後之見”的意思。
[5] 柯瑞基亞眾寧芙住在帕納索斯山的柯瑞基亞(Corycia)洞穴中,相傳是河神普利斯托斯(Plistus)的女兒。
[6] 忒彌斯(Themis)是天空神和大地神的女兒,在阿波羅之前掌管德爾斐神諭。她的名字在古希臘語中表示正義。
[7] 希臘神話中有多位叫特里同(Triton)的海神,這位是涅普頓和安菲特里忒的兒子,負責為涅普頓開道。
[8] 紫貝(murex)是古代產於地中海東岸城市推羅附近海中的一種貝殼,用於製造將衣服染成紫色的珍貴染料。
[9] 這種樂器拉丁文叫bucina,是用貝殼做成的號角。
[10] Cole(2004)指出,在古希臘的多數記述中,這次洪水並非毀滅全人類的大洪水,而是局部洪水,一些地區完全沒受到影響,其他地區也有人逃到高山上而倖存。奧維德的版本更接近東方的洪水神話(通常只有一家或一對夫婦獲救),他也未採用保存在偽阿波羅多洛斯《神話彙編》(Bibliotheca 1.7.2-4)中的折中說法——希臘人部分由丟卡利昂夫婦扔出的石頭變成,部分從他們的兒子希倫(生於洪水後)繁衍而來。他筆下的庇拉顯然已過了生育年齡。因此,必然的推論是,後來的人類或者是石頭所變,或者是神或半神(牧神、寧芙、薩梯等)所生。從本卷192-193行看,朱庇特用洪水而不是大火摧毀人類,部分是為了保存地上的半神(部分當然是怕引燃天界),Anderson(1989)認為朱庇特不負責任地連帶消滅了地上半神的說法是一種誤讀。Crabbe(1981)認為,甚至丟卡利昂夫婦活下來都是一種偶然,朱庇特事先並無拯救計劃,而是事後臨時決定如此(324-328行)。在《神話彙編》(Bibliotheca 1.47. 1)中,丟卡利昂的父親普羅米修斯曾提前讓夫妻倆準備一艘船,以應對即將降臨的洪水。
[11] 此處影射普羅米修斯用泥土造人的故事。
[12] 刻菲索斯河(Cephisus)發源於帕納索斯山,在以神諭聞名的德爾斐(Delphi)附近。
[13] 這是古代進入神廟之前的潔凈禮。
[14] “女神”指忒彌斯,她是遠古的預言神。
[15] 這是古代祭祀時的風俗,或者表示謙卑,或者如普魯塔克所說,是怕在儀式過程中看見凶兆。
[16] 普羅米修斯之子即丟卡利昂。
[17] “妻子”對應的原文是Titania(提坦後裔),因為她祖父伊阿佩托斯是一位提坦神。