《变形记》第1卷301-400行

Mirantur sub aqua lucos urbesque domosque
Nereides, silvasque tenent delphines et altis
incursant ramis agitataque robora pulsant.[1]
Nat lupus inter oves, fulvos vehit unda leones,
305 unda vehit tigres, nec vires fulminis apro,
crura nec ablato prosunt velocia cervo,
quaesitisque diu terris, ubi sistere possit,
in mare lassatis volucris vaga decidit alis.
Obruerat tumulos inmensa licentia ponti,
310 pulsabantque novi montana cacumina fluctus.
Maxima pars unda rapitur: quibus unda pepercit,
illos longa domant inopi ieiunia victu.
Separat Aonios Oetaeis Phocis ab arvis,[2]
terra ferax, dum terra fuit, sed tempore in illo
315 pars maris et latus subitarum campus aquarum;
mons ibi verticibus petit arduus astra duobus,[3]
nomine Parnasus, superantque cacumina nubes:[4]
hic ubi Deucalion (nam cetera texerat aequor)
cum consorte tori parva rate vectus adhaesit,
320 Corycidas nymphas et numina montis adorant
fatidicamque Themin, quae tunc oracla tenebat:
non illo melior quisquam nec amantior aequi
vir fuit aut illa metuentior ulla deorum.
Iuppiter ut liquidis stagnare paludibus orbem
325 et superesse virum de tot modo milibus unum
et superesse videt de tot modo milibus unam,
innocuos ambo, cultores numinis ambo,
nubila disiecit nimbisque aquilone remotis
et caelo terras ostendit et aethera terris.
330 Nec maris ira manet, positoque tricuspide telo
mulcet aquas rector pelagi supraque profundum
exstantem atque umeros innato murice tectum
caeruleum Tritona vocat conchaeque sonanti
inspirare iubet fluctusque et flumina signo
335 iam revocare dato: cava bucina sumitur illi,
tortilis, in latum quae turbine crescit ab imo,
bucina, quae medio concepit ubi aera ponto,
litora voce replet sub utroque iacentia Phoebo.
Tunc quoque, ut ora dei madida rorantia barba
340 contigit et cecinit iussos inflata receptus,[5]
omnibus audita est telluris et aequoris undis
et, quibus est undis audita, coercuit omnes.
Iam mare litus habet, plenos capit alveus amnes,
flumina subsidunt collesque exire videntur,
345 surgit humus, crescunt loca decrescentibus undis,
postque diem longam nudata cacumina silvae
ostendunt limumque tenent in fronde relictum.
Redditus orbis erat; quem postquam vidit inanem
et desolatas agere alta silentia terras,
350 Deucalion lacrimis ita Pyrrham adfatur obortis:
‘O soror, o coniunx, o femina sola superstes,
quam commune mihi genus et patruelis origo,
deinde torus iunxit, nunc ipsa pericula iungunt,
terrarum, quascumque vident occasus et ortus,
355 nos duo turba sumus: possedit cetera pontus.
Haec quoque adhuc vitae non est fiducia nostrae
certa satis; terrent etiam nunc nubila mentem.
Quis tibi, si sine me fatis erepta fuisses,
nunc animus, miseranda, foret? Quo sola timorem
360 ferre modo posses? Quo consolante doleres?
Namque ego, crede mihi, si te quoque pontus haberet,
te sequerer, coniunx, et me quoque pontus haberet.
O utinam possim populos reparare paternis[6]
artibus atque animas formatae infundere terrae!
365 Nunc genus in nobis restat mortale duobus
(Sic visum superis) hominumque exempla manemus.’
Dixerat, et flebant; placuit caeleste precari
numen et auxilium per sacras quaerere sortes.
Nulla mora est: adeunt pariter Cephisidas undas,
370 ut nondum liquidas, sic iam vada nota secantes.
Inde ubi libatos inroravere liquores
vestibus et capiti, flectunt vestigia sanctae
ad delubra deae, quorum fastigia turpi
pallebant musco stabantque sine ignibus arae.
375 Ut templi tetigere gradus, procumbit uterque
pronus humi gelidoque pavens dedit oscula saxo,
atque ita ‘si precibus’ dixerunt ‘numina iustis
victa remollescunt, si flectitur ira deorum,
dic, Themi, qua generis damnum reparabile nostri
380 arte sit, et mersis fer opem, mitissima, rebus.’
Mota dea est sortemque dedit: ‘Discedite templo
et velate caput cinctasque resoluite vestes
ossaque post tergum magnae iactate parentis.’
Obstipuere diu, rumpitque silentia voce
385 Pyrrha prior iussisque deae parere recusat,
detque sibi veniam, pavido rogat ore pavetque[7]
laedere iactatis maternas ossibus umbras.
Interea repetunt caecis obscura latebris
verba datae sortis secum inter seque volutant.
390 Inde Promethides placidis Epimethida dictis
mulcet et ‘Aut fallax’ ait ‘est sollertia nobis,
aut (pia sunt nullumque nefas oracula suadent)
magna parens terra est: lapides in corpore terrae
ossa reor dici; iacere hos post terga iubemur.’
395 Coniugis augurio quamquam Titania mota est,
spes tamen in dubio est: adeo caelestibus ambo
diffidunt monitis. Sed quid temptare nocebit?
Discedunt velantque caput tunicasque recingunt
et iussos lapides sua post vestigia mittunt.
400 Saxa (quis hoc credat, nisi sit pro teste vetustas?)

[1] robora=corpora
[2] Oetaeis=Actaeis
[3] petit=ferit=stetit
[4] cacumina=cacumine
[5] receptus=recessus
[6] reparare=formare
[7] pavido=timido; pavetque=timetque=cavetque=pigetque

仙女惊奇地凝视水下的树丛、城市
和建筑,海豚闯入森林,一路拍击
高挂的枝条,摇撼它们碰撞的橡树。[1]
狼在绵羊间游泳,棕狮随波浪沉浮,
305 猛虎随波浪沉浮,野猪闪电的力量、
雄鹿敏捷的速度都无法与洪流对抗。
苦苦地搜寻陆地,希望能栖停片刻,
游鸟带着疲惫的羽翼向水中坠落。
毫无羁绊的浩瀚海洋已碾过群山,
310 陌生的浪涛冲刷着昔日巍峨的峰巅。
绝大多数人被洪水卷走,即使躲过,
他们最终也在漫长的饥馑中殒没。
福基斯分开了阿俄尼亚和埃塔原野,[2] 丢卡利昂与庇拉
这曾是一片富饶之地,此时却不过
315 是海的部分,骤然被辽阔的水面铺满。
一座双顶的高山向上直插霄汉,
名唤帕纳索斯,峰巅已升出云端。[3]
当丢卡利昂与共枕的妻子乘着小船[4]
抵达并逗留此地(因别处皆已隐沦),
320 他们祭拜了柯瑞基亚众宁芙、众山神[5]
和那时掌管神谕的预言之神忒弥斯。[6]
没有男人比他更仁善,更热爱公义,
亦无任何女人比她更敬畏诸神。
朱庇特望见世界已变成茫茫深溟,
325 须臾间万千男丁如今只余一人,
须臾间万千妇女也仅一人幸存,
夫妻皆纯洁无辜,夫妻皆谦卑虔敬,
便撕开云幕。当北风驱散所有雨云,
大地和天空又坦诚相见,再无遮蔽。
330 海神怒气也消退,涅普顿放下三叉戟,
安抚水波,又召唤特里同(他立于深海[7]
之上,双肩覆盖着与生俱来的紫贝),[8]
命一身湛蓝的儿子吹奏嘹亮的螺角,
向所有浪涛与江河发出回撤的信号。
335 于是,海洋信使拿起中空的乐器[9]
(它从最底的螺旋向上扩展,次第
变开阔),当它在海的深心接纳了气息,
声音就响彻朝阳和落日间每片陆地。
那时也如此,特里同因湿髯而沾水的唇
340 一触碰喇叭,遵令奏出撤退的乐音,
所有海洋和大地的所有江河湖泊
便都听见,且受其节制,不敢逾越。
海已显露岸,丰盈的江河汇入深渊,
陆上的洪流亦消落,山峦渐渐浮现,
345 大地拱起,水退去,让出更多空间,
经历漫长的时日后,树木仍难遮掩
光秃的顶部,枝叶沾着残留的泥浆。
世界回到从前,却变得空空荡荡,
荒凉的大地静寂如坟墓。丢卡利昂[10]
350 眼见这一切,潸然泪下,对庇拉凄凉
说道:“妹妹、爱妻、唯一幸存的女人,
共同的祖先、堂亲的血缘还有婚姻
让你我结合,现在危险又增进了亲密,
大地上从东到西,我们两人已经是
355 全部的居民,大海占据了其余一切。
即使现在,生命是否不再受威胁,
也没有确证,这些云依然让人心惊。
若可怜的你失去我,独自逃脱厄运,
如今会是怎样的感觉?你孤孤单单,
360 如何承受恐惧?痛苦时谁在你身边?
相信我,爱妻,如果你已经葬身大海,
我也会跟随,甘愿与你在海底永埋。
多希望我能拥有父亲的技艺,复兴[11]
世间万族,为造出的泥胎注入灵魂!
365 可现在,凡人的未来系于你我二人,
天意如此,留我们充当人类的样本。”
他说完,夫妻都默然哭泣。他们决定
向诸神祷告,希望获得神谕的指引,
便相携赶到刻菲索斯河,没丝毫拖延。[12]
370 水依然浑浊,但已回归旧日的路线。
他们自河中取水,洒在头顶和衣服上,[13]
行完净化礼,然后掉转脚步走向
女神的圣祠。庙宇的屋顶长满苔藓,[14]
已经褪色,祭坛荒冷,无火亦无烟。
375 两人刚触到台阶,就立刻匍匐于地,
诚惶诚恐地亲吻身下冰凉的岩石,
如此祈求:“倘若正直的祷告能征服
神灵,使他们回心转意,摒弃愤怒,
慈悲的忒弥斯,启示我们,何种技艺
380 能重造这个族类,请拯救沉沦的人世!”
女神被感动,给出了回答:“离开神庙,
遮住你们的头部,解开你们的衣袍,[15]
将伟大母亲的骨头一路往身后抛掷。”
夫妻惊愕了许久,庇拉首先终止
385 沉默,拒绝遵从女神的命令,并以
颤抖的嘴唇请求她宽恕,因为自己
害怕抛掷尸骸会冒犯母亲的鬼魂。
与此同时,他们一遍遍思索这阴森
晦涩的神谕,各自揣测暗藏的玄机。
390 最后,普罗米修斯之子用平和的语气[16]
安慰庇拉道:“我若没受智力的蒙蔽
(圣洁的神谕怎会教人行亵渎之事!),
‘伟大母亲’必定指大地,我相信骨头
就是指石块,我们应将它们抛身后。”
395 虽然妻子被丈夫的这番阐释触动,[17]
怀疑仍与希望交织:两人都不能
信任天界的启示,但尝试一下何妨?
他们走出神祠,蒙住头,松开衣裳,
沿途向身后抛撒石块,如神所命令。
400 这些顽石(谁相信,若无古代的见证?)

[1] 奥维德在这里似乎故意和贺拉斯开了一个玩笑,后者在《诗艺》(Ars Poetica 29-30)中写道:“渴望给一个题材变出新奇的花样,/ 结果就是海豚进树林,野猪进波浪。”
[2] 福基斯(Phocis)是希腊的一个地区,在科林斯湾边上。阿俄尼亚(Aonia)位于雅典附近的博奥蒂亚地区(Boeotia)。埃塔山脉(Oeta)在希腊帖撒利亚(Thessalia)和埃托利亚(Aetolia)之间。
[3] 帕纳索斯山(Parnasus)在德尔斐(Delphi)附近,它有两个峰顶,一个叫提科列昂(Tichoreum),是酒神巴克斯的圣地,另一个叫许潘珀昂(Hypampeum),是日神阿波罗和缪斯的圣地。
[4] 丢卡利昂(Deucalion)的妻子是庇拉(Pyrrha)。普罗米修斯(Prometheus)是丢卡利昂的父亲,厄庇米修斯(Epimetheus)是庇拉的父亲,而普罗米修斯和厄庇米修斯是兄弟,所以庇拉是丢卡利昂的堂妹。两兄弟的名字在古希腊语中分别是“事前之见”和“事后之见”的意思。
[5] 柯瑞基亚众宁芙住在帕纳索斯山的柯瑞基亚(Corycia)洞穴中,相传是河神普利斯托斯(Plistus)的女儿。
[6] 忒弥斯(Themis)是天空神和大地神的女儿,在阿波罗之前掌管德尔斐神谕。她的名字在古希腊语中表示正义。
[7] 希腊神话中有多位叫特里同(Triton)的海神,这位是涅普顿和安菲特里忒的儿子,负责为涅普顿开道。
[8] 紫贝(murex)是古代产于地中海东岸城市推罗附近海中的一种贝壳,用于制造将衣服染成紫色的珍贵染料。
[9] 这种乐器拉丁文叫bucina,是用贝壳做成的号角。
[10] Cole(2004)指出,在古希腊的多数记述中,这次洪水并非毁灭全人类的大洪水,而是局部洪水,一些地区完全没受到影响,其他地区也有人逃到高山上而幸存。奥维德的版本更接近东方的洪水神话(通常只有一家或一对夫妇获救),他也未采用保存在伪阿波罗多洛斯《神话汇编》(Bibliotheca 1.7.2-4)中的折中说法——希腊人部分由丢卡利昂夫妇扔出的石头变成,部分从他们的儿子希伦(生于洪水后)繁衍而来。他笔下的庇拉显然已过了生育年龄。因此,必然的推论是,后来的人类或者是石头所变,或者是神或半神(牧神、宁芙、萨梯等)所生。从本卷192-193行看,朱庇特用洪水而不是大火摧毁人类,部分是为了保存地上的半神(部分当然是怕引燃天界),Anderson(1989)认为朱庇特不负责任地连带消灭了地上半神的说法是一种误读。Crabbe(1981)认为,甚至丢卡利昂夫妇活下来都是一种偶然,朱庇特事先并无拯救计划,而是事后临时决定如此(324-328行)。在《神话汇编》(Bibliotheca 1.47. 1)中,丢卡利昂的父亲普罗米修斯曾提前让夫妻俩准备一艘船,以应对即将降临的洪水。
[11] 此处影射普罗米修斯用泥土造人的故事。
[12] 刻菲索斯河(Cephisus)发源于帕纳索斯山,在以神谕闻名的德尔斐(Delphi)附近。
[13] 这是古代进入神庙之前的洁净礼。
[14] “女神”指忒弥斯,她是远古的预言神。
[15] 这是古代祭祀时的风俗,或者表示谦卑,或者如普鲁塔克所说,是怕在仪式过程中看见凶兆。
[16] 普罗米修斯之子即丢卡利昂。
[17] “妻子”对应的原文是Titania(提坦后裔),因为她祖父伊阿佩托斯是一位提坦神。