《變形記》第1卷101-200行

Ipsa quoque inmunis rastroque intacta nec ullis
saucia vomeribus per se dabat omnia tellus,
contentique cibis nullo cogente creatis
arbuteos fetus montanaque fraga legebant
105 cornaque et in duris haerentia mora rubetis
et, quae deciderant patula Iovis arbore, glandes.
Ver erat aeternum, placidique tepentibus auris[1]
mulcebant Zephyri natos sine semine flores;
mox etiam fruges tellus inarata ferebat,
110 nec renovatus ager gravidis canebat aristis;
flumina iam lactis, iam flumina nectaris ibant,
flavaque de viridi stillabant ilice mella.
Postquam Saturno tenebrosa in Tartara misso
sub Iove mundus erat, subiit argentea proles,
115 auro deterior, fulvo pretiosior aere.
Iuppiter antiqui contraxit tempora veris
perque hiemes aestusque et inaequalis autumnos
et breve ver spatiis exegit quattuor annum.
Tum primum siccis aer fervoribus ustus
120 canduit, et ventis glacies adstricta pependit;
tum primum subiere domos: domus antra fuerunt
et densi frutices et vinctae cortice virgae;
semina tum primum longis Cerealia sulcis
obruta sunt, pressique iugo gemuere iuvenci.
125 Tertia post illam successit aenea proles,
saevior ingeniis et ad horrida promptior arma,
non scelerata tamen; de duro est ultima ferro.
Protinus inrupit venae peioris in aevum
omne nefas, fugere pudor verumque fidesque;
130 in quorum subiere locum fraudesque dolique
insidiaeque et vis et amor sceleratus habendi.
Vela dabat ventis nec adhuc bene noverat illos
navita, quaeque diu steterant in montibus altis,
fluctibus ignotis insultavere carinae, [2]
135 communemque prius ceu lumina solis et auras
cautus humum longo signavit limite mensor.
Nec tantum segetes alimentaque debita dives
poscebatur humus, sed itum est in viscera terrae
Quasque recondiderat Stygiisque admoverat umbris,
140 effodiuntur opes, inritamenta malorum;
iamque nocens ferrum ferroque nocentius aurum
prodierat: prodit bellum, quod pugnat utroque,
sanguineaque manu crepitantia concutit arma.
Vivitur ex rapto; non hospes ab hospite tutus,
145 non socer a genero, fratrum quoque gratia rara est.
Inminet exitio vir coniugis, illa mariti;
lurida terribiles miscent aconita novercae;
filius ante diem patrios inquirit in annos.[3]
Victa iacet pietas, et virgo caede madentes,
150 ultima caelestum, terras Astraea reliquit.
Neve foret terris securior arduus aether,
adfectasse ferunt regnum caeleste Gigantas
altaque congestos struxisse ad sidera montes.
Tum pater omnipotens misso perfregit Olympum
155 fulmine et excussit subiectae Pelion Ossae;
obruta mole sua cum corpora dira iacerent,
perfusam multo natorum sanguine Terram
Inmaduisse ferunt calidumque animasse cruorem
et, ne nulla suae stirpis monimenta manerent,
160 in faciem vertisse hominum. Sed et illa propago
contemptrix superum saevaeque avidissima caedis
et violenta fuit: scires e sanguine natos.
Quae pater ut summa vidit Saturnius arce,
Ingemit et facto nondum vulgata recenti
165 foeda Lycaoniae referens convivia mensae[4]
ingentes animo et dignas Iove concipit iras
conciliumque vocat; tenuit mora nulla vocatos.
Est via sublimis caelo manifesta sereno:
Lactea nomen habet candore notabilis ipso;
170 Hac iter est superis ad magni tecta Tonantis
Regalemque domum: dextra laevaque deorum
atria nobilium valvis celebrantur apertis,
plebs habitat diversa locis: hac parte potentes
caelicolae clarique suos posuere penates;
175 hic locus est, quem, si verbis audacia detur,
haud timeam magni dixisse Palatia caeli.
Ergo ubi marmoreo superi sedere recessu,
celsior ipse loco sceptroque innixus eburno
terrificam capitis concussit terque quaterque
180 caesariem, cum qua terram, mare, sidera movit;
talibus inde modis ora indignantia soluit:
‘Non ego pro mundi regno magis anxius illa
tempestate fui, qua centum quisque parabat
inicere anguipedum captivo bracchia caelo.
185 Nam quamquam ferus hostis erat, tamen illud ab uno
corpore et ex una pendebat origine bellum;
nunc mihi, qua totum Nereus circumsonat orbem,
perdendum est mortale genus: per flumina iuro
infera sub terras Stygio labentia luco,
190 cuncta prius temptata, sed inmedicabile corpus[5]
ense recidendum est, ne pars sincera trahatur.
Sunt mihi semidei, sunt, rustica numina, Nymphae
Faunique Satyrique et monticolae Silvani,
quos, quoniam caeli nondum dignamur honore,
195 quas dedimus certe terras habitare sinamus.
An satis, o superi, tutos fore creditis illos,
cum mihi, qui fulmen, qui vos habeoque regoque,
struxerit insidias notus feritate Lycaon?’
Confremuere omnes studiisque ardentibus ausum[6]
200 talia deposcunt: sic, cum manus inpia saevit

[1] auris=austris
[2] insultavere=exsultavere
[3] inquirit in annos=incurrit in annos=desiderat annos
[4] mensae=cenae
[5] corpus=vulnus
[6] Confremuere=Contremuere

大地本身也未被鋤頭觸碰,未受
犁鏵傷害,主動地獻上一切珍饈,
人們滿足於這些自發出產的美食,
在山間枝頭採擷草莓和楊梅的果實,
105 還有山茱萸和掛在荊棘叢中的桑葚,
以及橡子——闊大朱庇特之樹的饋贈。
春日從不離去,西風溫煦柔和,
吹拂沒有種子就可以誕生的花朵;
轉眼,未曾開墾的田野便長出新苗,
110 無需休耕的土地上沉甸甸的麥穗閃耀;
牛奶的溪河、瓊漿的溪河長流不止,
蒼翠的櫟樹源源滲出金黃的蜂蜜。
薩圖爾努斯被逐至幽暗的地府,寰宇[1]
落入朱庇特掌控後,白銀世代便接續,[2]
115 遜於黃金先祖,卻勝過黃銅後裔。
朱庇特縮短了古老春天的無盡佳期,
將一年分為四個階段:冬季、夏季、
反覆無常的秋日和短暫難駐的春日。
旱熱焚烤的天空第一次變得滾燙
120 炫目,冰棱第一次懸掛,被寒風捆綁;
人類第一次築屋而居:此前的住所
只是洞穴、樹叢和樹皮固定的枝柯;
穀物種子第一次埋進長長的犁溝,
在軛的沉重壓迫下,公牛呻吟不休。
125 排位第三的黃銅世代在其後興起,
天性更為悍野,更迷戀殘酷的戰事,
但免於邪惡;最後的世代從堅鐵發源。
在低賤金屬統治的時期,各種罪愆[3]
驟然爆發,羞恥、誠實與忠信遠遁,
130 取而代之的全是欺詐、詭計、陷阱、
暴力和決意佔有一切的可恥貪慾。
水手開始展開布帆,但尚未諳熟
風的習性,長久在高山挺立的大樹
也變為龍骨,躍入未知的波峰波谷。
135 此前如陽光和空氣一般共享的田野
已被謹慎的測量者標出漫長的邊界。
人們不僅要富饒的土壤獻出穀物
和分內的給養,而且鑽入大地的臟腑,
挖出它早已藏匿並且挪移至幽冥
140 深處的財寶——正是這些助長惡行。[4]
害人的鐵和比鐵更害人的黃金終見
天日,藉助二者之力的戰爭也露面,[5]
在血腥的手中揮舞鏗鏘作響的兵器。
劫掠成生計,主人令客人心懷怵惕,
145 岳父提防女婿,手足之情亦難覓。
丈夫盼妻子早亡,妻子盼丈夫速死,
蛇蠍心腸的繼母調製蠟黃的毒草汁,
兒子提前向術士查探父親的壽期。[6]
人倫被碾碎,天神中處女阿斯特萊婭[7]
150 最晚離去,世間只剩下血腥的殘殺。
據說,為了讓高邈上界危險如塵寰, 巨人族之戰
巨人族一心覬覦神國的統治之權,
將大山層層堆積,直達穹頂的星座。
於是全能的天父降下雷霆,轟裂[8]
155 奧林匹斯,震落奧薩支撐的佩里昂。[9]
可怕的屍骸枕藉,被龐然巨石埋葬,
世人傳言,兒輩的鮮血浸透了大地
母親,她施法復活這些溫熱的液體,
因擔心自己的孩子留不下任何痕迹,[10]
160 便將其變成人形。但新的一代後嗣
同樣藐視神靈,熱衷於野蠻的屠戮,
崇奉暴力:畢竟他們從血里孕育。
天父從至高之處望見這一切,憤然 呂卡翁的宴席
長嘆,呂卡翁的邪惡宴席又浮現眼前[11]
165 (這宗新近犯下的罪行罕有人知曉),
他胸中不禁湧起與神王相配的怒濤,
於是傳令議事,諸神都不敢遷延。
上界有一條路,澄澈夜空中清晰可見:
因為呈白色,於是被世人形容為牛乳,[12]
170 它即是諸神去往至尊雷霆神的居處
和王宮的通道。左右兩側闊門大敞,
屬於諸位上等神的院落賓客滿堂,[13]
天界的平民則居於別處:門第高貴
或權勢顯赫者皆在此供奉家神的牌位。[14]
175 若許可僭越的評論,我會斷然聲稱,
這裡便是宏偉天國的聖所帕拉丁。[15]
言歸正題,當眾神在大理石宮殿就坐,
高踞寶座、手拄象牙權杖的王者
三四次甩動頭頂令人生畏的髮捲,
180 大地、海洋和星辰立刻為之震顫。
然後他開啟義憤的嘴唇,如此宣布:
“即使在遙遠的過去,所有蛇足怪物
都伸出百條手臂,企圖將天庭俘虜,[16]
我也未似今天這般為宇宙帝國憂懼。
185 因為當時的敵人雖兇悍,那場鏖戰
卻只需對付一支軍隊,一個禍端;
這次我卻要在喧囂海洋包圍的全世界[17]
毀滅人類。我憑在地底奔流、穿越
斯堤克斯叢林的陰間諸河發誓,[18]
190 一切手段已用盡,但無法療治的肢體
只能斬斷,以免牽連健康的部分。
我的臣民也包括半神、鄉野的仙靈、
寧芙、牧神、薩梯和居于山間的林神,[19]
雖然我們還沒有給他們天庭的身份,
195 但應允許他們在分封的土地上安居。
諸位,你們相信這些小神能無虞,
如果以殘忍聞名的呂卡翁給手握雷霆、
統御你們的本王都曾經布下陷阱?”
眾神騷動,群情激憤,問究竟是誰
200 敢犯此彌天大罪——當那群瀆神惡匪[20]

[1] 薩圖爾努斯(Saturnus)本是古羅馬本土的農業神,後來與古希臘神話中第二代神王、時間神克洛諾斯(Cronus,古希臘語Kronos)混同,後者是第一代神王、天空神烏拉諾斯(Uranus,古希臘語Ouranos)與地母蓋婭(Gaia)的孩子。古羅馬人普遍認為,薩圖爾努斯統治的時代是黃金時代。
[2] 朱庇特(Iuppiter)本是古羅馬本土的天空神和雷神,在原始意大利語中意為“天空之父”,是古羅馬宗教中最重要的神,後來與古希臘神話中的宙斯(Zeus)混同,後者是克洛諾斯和提坦女神瑞婭(Rhea)的兒子,奧林匹斯諸神的君主。
[3] “低賤金屬”指鐵。
[4] “幽冥深處”對應的原文是Stygiis umbris(斯堤克斯河的陰影),斯堤克斯河(Styx)是冥界五大河之一。
[5] “藉助二者之力”:鐵用於鑄造兵器,金用於提供經濟支持。
[6] 拉丁原文並未點明如何查探,但通常是通過巫術和占卜來提前獲知壽命。參考賀拉斯《頌詩集》(Carmina 1.11.1-3)。
[7] 阿斯特萊婭(Astraea)是阿斯特萊俄斯和奧羅拉(一說朱庇特和忒彌斯)的女兒,正義女神,化身處女座(處女座來源的其中一種說法)。
[8] “天父”指朱庇特。
[9] 在巨人族與朱庇特的戰爭(Gigantomachia)中,巨人奧托斯(Otus)和厄菲阿爾忒斯(Ephialtes)把奧薩山堆在奧林匹斯山上,然後把佩里昂山堆在奧薩山上(三座山的順序傳統上有不同的說法),以便攀上天界。參考荷馬《奧德賽》(Odyssey 11.315ff.)和維吉爾《農事詩》(Georgics 1.280-283)。
[10] 根據赫希俄德《神譜》(Theogony)的說法,這些巨人是烏拉諾斯被兒子克洛諾斯閹割時滴下的血經過地母蓋婭孕育所生。
[11] 呂卡翁(Lycaon)是傳說中古代阿卡迪亞(Arcadia)的國王,其名字源於古希臘語lykos(狼)。
[12] 這條路指銀河,古代西方人傳說它是通向天界的路。
[13] “上等神”指古希臘羅馬神話中的十二位主神:朱庇特(Iuppiter)、朱諾(Iuno)、涅普頓(Neptunus)、維斯塔(Vesta)、密涅瓦(Minerva)、刻瑞斯(Ceres)、狄安娜(Diana)、維納斯(Venus)、馬爾斯(Mars)、墨丘利(Mercurius)、伏爾甘(Vulcanus)和阿波羅(Apollo)。
[14] Galinsky(1975)指出,天界大神供奉“家神的牌位”(哪些神?)讓人詫異。
[15] 古羅馬宗教中心本來在卡皮托山(Capitolium),奧古斯都時期轉移到了屋大維皇宮所在的帕拉丁山(Palatium),他在上面建了阿波羅神廟和維斯塔神祠。Otis(1970)認為,奧維德將羅馬的帕拉丁視為天國宮殿的藍圖,令人震驚。不僅如此,天庭的街景完全複製了古代的羅馬,“牛奶路”(中國人所稱的“銀河”)對應着從聖道(Via Sacra)到帕拉丁山的“神聖斜坡”(Clivus Sacer),在朱庇特宮殿召開的諸神議事會對應着在屋大維官邸舉行的元老院會議。正如Gildenhard-Zissos(2004)所言,《變形記》絕非到了最後幾卷才進入羅馬的神話和歷史,羅馬從書的一開始就存在,並始終在發生影響。
[16] 這些百手的蛇足怪物顯然指Hecatoncheires(拉丁語Centimanes百臂巨人),包括科托斯(Cottus)、布里阿柔斯(Briareus或Aegaeon) 和古革斯(Gyges或Gyas)。按照赫希俄德《神譜》(Theogony 671)的主流神話版本,百臂巨人族幫助朱庇特與提坦族作戰,並負責看守地府里的提坦戰俘。但奧維德和賀拉斯都追隨了另一個傳統,將他們視為朱庇特的敵人。
[17] “海洋”對應的原文是Nereus(涅柔斯),涅柔斯是最古老的海神之一,是俄刻阿諾斯和忒堤斯(Tethys)的兒子,代指海洋。
[18] 在古希臘神話中,諸神憑斯堤克斯河發誓是有效的、不可違背的。
[19] “寧芙”(Nymphae)在希臘羅馬神話中泛指各種仙女,包括林中仙女(Dryades或Hamadryades)、山嶺仙女(Oreades)、海洋仙女(Nereides)和水澤仙女(Naiades)等等。“薩梯”(satyri)是半羊半人形的次等神。
[20] 可能指以布魯圖斯(M. Iunius Brutus)和卡西俄斯(C. Cassius Longinus)為首的刺殺愷撒的人,也可能指在奧古斯都時期企圖推翻屋大維的人,因為在拉丁語中,愷撒既是專名,也是皇帝的稱號。Gildenhard-Zissos(2004)認為,這裡朱庇特和屋大維的類比絕不是隨意的。他發現,雖然《變形記》的材料絕大部分取自希臘,但貫穿全詩的一條主題暗線就是解構希臘(尤其是雅典和忒拜)的文化中心地位,突出羅馬最終勝出的天命。而且,奧維德始終沒有忘記本卷1-4行所確立的時間框架(從宇宙之初到自己所處的時代)。所以,即使在敘述“純粹”希臘的神話和歷史時,羅馬也始終在場,並未消失。200-205行的類比就暗示了神話時代與羅馬的關聯,將羅馬視為人類普遍歷史的“目的”(telos)。正是這樣的前瞻式語言將本書的前兩卷和直接呈現羅馬世界的最後兩卷緊密連接起來。