《变形记》第1卷101-200行

Ipsa quoque inmunis rastroque intacta nec ullis
saucia vomeribus per se dabat omnia tellus,
contentique cibis nullo cogente creatis
arbuteos fetus montanaque fraga legebant
105 cornaque et in duris haerentia mora rubetis
et, quae deciderant patula Iovis arbore, glandes.
Ver erat aeternum, placidique tepentibus auris[1]
mulcebant Zephyri natos sine semine flores;
mox etiam fruges tellus inarata ferebat,
110 nec renovatus ager gravidis canebat aristis;
flumina iam lactis, iam flumina nectaris ibant,
flavaque de viridi stillabant ilice mella.
Postquam Saturno tenebrosa in Tartara misso
sub Iove mundus erat, subiit argentea proles,
115 auro deterior, fulvo pretiosior aere.
Iuppiter antiqui contraxit tempora veris
perque hiemes aestusque et inaequalis autumnos
et breve ver spatiis exegit quattuor annum.
Tum primum siccis aer fervoribus ustus
120 canduit, et ventis glacies adstricta pependit;
tum primum subiere domos: domus antra fuerunt
et densi frutices et vinctae cortice virgae;
semina tum primum longis Cerealia sulcis
obruta sunt, pressique iugo gemuere iuvenci.
125 Tertia post illam successit aenea proles,
saevior ingeniis et ad horrida promptior arma,
non scelerata tamen; de duro est ultima ferro.
Protinus inrupit venae peioris in aevum
omne nefas, fugere pudor verumque fidesque;
130 in quorum subiere locum fraudesque dolique
insidiaeque et vis et amor sceleratus habendi.
Vela dabat ventis nec adhuc bene noverat illos
navita, quaeque diu steterant in montibus altis,
fluctibus ignotis insultavere carinae, [2]
135 communemque prius ceu lumina solis et auras
cautus humum longo signavit limite mensor.
Nec tantum segetes alimentaque debita dives
poscebatur humus, sed itum est in viscera terrae
Quasque recondiderat Stygiisque admoverat umbris,
140 effodiuntur opes, inritamenta malorum;
iamque nocens ferrum ferroque nocentius aurum
prodierat: prodit bellum, quod pugnat utroque,
sanguineaque manu crepitantia concutit arma.
Vivitur ex rapto; non hospes ab hospite tutus,
145 non socer a genero, fratrum quoque gratia rara est.
Inminet exitio vir coniugis, illa mariti;
lurida terribiles miscent aconita novercae;
filius ante diem patrios inquirit in annos.[3]
Victa iacet pietas, et virgo caede madentes,
150 ultima caelestum, terras Astraea reliquit.
Neve foret terris securior arduus aether,
adfectasse ferunt regnum caeleste Gigantas
altaque congestos struxisse ad sidera montes.
Tum pater omnipotens misso perfregit Olympum
155 fulmine et excussit subiectae Pelion Ossae;
obruta mole sua cum corpora dira iacerent,
perfusam multo natorum sanguine Terram
Inmaduisse ferunt calidumque animasse cruorem
et, ne nulla suae stirpis monimenta manerent,
160 in faciem vertisse hominum. Sed et illa propago
contemptrix superum saevaeque avidissima caedis
et violenta fuit: scires e sanguine natos.
Quae pater ut summa vidit Saturnius arce,
Ingemit et facto nondum vulgata recenti
165 foeda Lycaoniae referens convivia mensae[4]
ingentes animo et dignas Iove concipit iras
conciliumque vocat; tenuit mora nulla vocatos.
Est via sublimis caelo manifesta sereno:
Lactea nomen habet candore notabilis ipso;
170 Hac iter est superis ad magni tecta Tonantis
Regalemque domum: dextra laevaque deorum
atria nobilium valvis celebrantur apertis,
plebs habitat diversa locis: hac parte potentes
caelicolae clarique suos posuere penates;
175 hic locus est, quem, si verbis audacia detur,
haud timeam magni dixisse Palatia caeli.
Ergo ubi marmoreo superi sedere recessu,
celsior ipse loco sceptroque innixus eburno
terrificam capitis concussit terque quaterque
180 caesariem, cum qua terram, mare, sidera movit;
talibus inde modis ora indignantia soluit:
‘Non ego pro mundi regno magis anxius illa
tempestate fui, qua centum quisque parabat
inicere anguipedum captivo bracchia caelo.
185 Nam quamquam ferus hostis erat, tamen illud ab uno
corpore et ex una pendebat origine bellum;
nunc mihi, qua totum Nereus circumsonat orbem,
perdendum est mortale genus: per flumina iuro
infera sub terras Stygio labentia luco,
190 cuncta prius temptata, sed inmedicabile corpus[5]
ense recidendum est, ne pars sincera trahatur.
Sunt mihi semidei, sunt, rustica numina, Nymphae
Faunique Satyrique et monticolae Silvani,
quos, quoniam caeli nondum dignamur honore,
195 quas dedimus certe terras habitare sinamus.
An satis, o superi, tutos fore creditis illos,
cum mihi, qui fulmen, qui vos habeoque regoque,
struxerit insidias notus feritate Lycaon?’
Confremuere omnes studiisque ardentibus ausum[6]
200 talia deposcunt: sic, cum manus inpia saevit

[1] auris=austris
[2] insultavere=exsultavere
[3] inquirit in annos=incurrit in annos=desiderat annos
[4] mensae=cenae
[5] corpus=vulnus
[6] Confremuere=Contremuere

大地本身也未被锄头触碰,未受
犁铧伤害,主动地献上一切珍馐,
人们满足于这些自发出产的美食,
在山间枝头采撷草莓和杨梅的果实,
105 还有山茱萸和挂在荆棘丛中的桑葚,
以及橡子——阔大朱庇特之树的馈赠。
春日从不离去,西风温煦柔和,
吹拂没有种子就可以诞生的花朵;
转眼,未曾开垦的田野便长出新苗,
110 无需休耕的土地上沉甸甸的麦穗闪耀;
牛奶的溪河、琼浆的溪河长流不止,
苍翠的栎树源源渗出金黄的蜂蜜。
萨图尔努斯被逐至幽暗的地府,寰宇[1]
落入朱庇特掌控后,白银世代便接续,[2]
115 逊于黄金先祖,却胜过黄铜后裔。
朱庇特缩短了古老春天的无尽佳期,
将一年分为四个阶段:冬季、夏季、
反复无常的秋日和短暂难驻的春日。
旱热焚烤的天空第一次变得滚烫
120 炫目,冰棱第一次悬挂,被寒风捆绑;
人类第一次筑屋而居:此前的住所
只是洞穴、树丛和树皮固定的枝柯;
谷物种子第一次埋进长长的犁沟,
在轭的沉重压迫下,公牛呻吟不休。
125 排位第三的黄铜世代在其后兴起,
天性更为悍野,更迷恋残酷的战事,
但免于邪恶;最后的世代从坚铁发源。
在低贱金属统治的时期,各种罪愆[3]
骤然爆发,羞耻、诚实与忠信远遁,
130 取而代之的全是欺诈、诡计、陷阱、
暴力和决意占有一切的可耻贪欲。
水手开始展开布帆,但尚未谙熟
风的习性,长久在高山挺立的大树
也变为龙骨,跃入未知的波峰波谷。
135 此前如阳光和空气一般共享的田野
已被谨慎的测量者标出漫长的边界。
人们不仅要富饶的土壤献出谷物
和分内的给养,而且钻入大地的脏腑,
挖出它早已藏匿并且挪移至幽冥
140 深处的财宝——正是这些助长恶行。[4]
害人的铁和比铁更害人的黄金终见
天日,借助二者之力的战争也露面,[5]
在血腥的手中挥舞铿锵作响的兵器。
劫掠成生计,主人令客人心怀怵惕,
145 岳父提防女婿,手足之情亦难觅。
丈夫盼妻子早亡,妻子盼丈夫速死,
蛇蝎心肠的继母调制蜡黄的毒草汁,
儿子提前向术士查探父亲的寿期。[6]
人伦被碾碎,天神中处女阿斯特莱娅[7]
150 最晚离去,世间只剩下血腥的残杀。
据说,为了让高邈上界危险如尘寰, 巨人族之战
巨人族一心觊觎神国的统治之权,
将大山层层堆积,直达穹顶的星座。
于是全能的天父降下雷霆,轰裂[8]
155 奥林匹斯,震落奥萨支撑的佩里昂。[9]
可怕的尸骸枕藉,被庞然巨石埋葬,
世人传言,儿辈的鲜血浸透了大地
母亲,她施法复活这些温热的液体,
因担心自己的孩子留不下任何痕迹,[10]
160 便将其变成人形。但新的一代后嗣
同样藐视神灵,热衷于野蛮的屠戮,
崇奉暴力:毕竟他们从血里孕育。
天父从至高之处望见这一切,愤然 吕卡翁的宴席
长叹,吕卡翁的邪恶宴席又浮现眼前[11]
165 (这宗新近犯下的罪行罕有人知晓),
他胸中不禁涌起与神王相配的怒涛,
于是传令议事,诸神都不敢迁延。
上界有一条路,澄澈夜空中清晰可见:
因为呈白色,于是被世人形容为牛乳,[12]
170 它即是诸神去往至尊雷霆神的居处
和王宫的通道。左右两侧阔门大敞,
属于诸位上等神的院落宾客满堂,[13]
天界的平民则居于别处:门第高贵
或权势显赫者皆在此供奉家神的牌位。[14]
175 若许可僭越的评论,我会断然声称,
这里便是宏伟天国的圣所帕拉丁。[15]
言归正题,当众神在大理石宫殿就坐,
高踞宝座、手拄象牙权杖的王者
三四次甩动头顶令人生畏的发卷,
180 大地、海洋和星辰立刻为之震颤。
然后他开启义愤的嘴唇,如此宣布:
“即使在遥远的过去,所有蛇足怪物
都伸出百条手臂,企图将天庭俘虏,[16]
我也未似今天这般为宇宙帝国忧惧。
185 因为当时的敌人虽凶悍,那场鏖战
却只需对付一支军队,一个祸端;
这次我却要在喧嚣海洋包围的全世界[17]
毁灭人类。我凭在地底奔流、穿越
斯堤克斯丛林的阴间诸河发誓,[18]
190 一切手段已用尽,但无法疗治的肢体
只能斩断,以免牵连健康的部分。
我的臣民也包括半神、乡野的仙灵、
宁芙、牧神、萨梯和居于山间的林神,[19]
虽然我们还没有给他们天庭的身份,
195 但应允许他们在分封的土地上安居。
诸位,你们相信这些小神能无虞,
如果以残忍闻名的吕卡翁给手握雷霆、
统御你们的本王都曾经布下陷阱?”
众神骚动,群情激愤,问究竟是谁
200 敢犯此弥天大罪——当那群渎神恶匪[20]

[1] 萨图尔努斯(Saturnus)本是古罗马本土的农业神,后来与古希腊神话中第二代神王、时间神克洛诺斯(Cronus,古希腊语Kronos)混同,后者是第一代神王、天空神乌拉诺斯(Uranus,古希腊语Ouranos)与地母盖娅(Gaia)的孩子。古罗马人普遍认为,萨图尔努斯统治的时代是黄金时代。
[2] 朱庇特(Iuppiter)本是古罗马本土的天空神和雷神,在原始意大利语中意为“天空之父”,是古罗马宗教中最重要的神,后来与古希腊神话中的宙斯(Zeus)混同,后者是克洛诺斯和提坦女神瑞娅(Rhea)的儿子,奥林匹斯诸神的君主。
[3] “低贱金属”指铁。
[4] “幽冥深处”对应的原文是Stygiis umbris(斯堤克斯河的阴影),斯堤克斯河(Styx)是冥界五大河之一。
[5] “借助二者之力”:铁用于铸造兵器,金用于提供经济支持。
[6] 拉丁原文并未点明如何查探,但通常是通过巫术和占卜来提前获知寿命。参考贺拉斯《颂诗集》(Carmina 1.11.1-3)。
[7] 阿斯特莱娅(Astraea)是阿斯特莱俄斯和奥罗拉(一说朱庇特和忒弥斯)的女儿,正义女神,化身处女座(处女座来源的其中一种说法)。
[8] “天父”指朱庇特。
[9] 在巨人族与朱庇特的战争(Gigantomachia)中,巨人奥托斯(Otus)和厄菲阿尔忒斯(Ephialtes)把奥萨山堆在奥林匹斯山上,然后把佩里昂山堆在奥萨山上(三座山的顺序传统上有不同的说法),以便攀上天界。参考荷马《奥德赛》(Odyssey 11.315ff.)和维吉尔《农事诗》(Georgics 1.280-283)。
[10] 根据赫希俄德《神谱》(Theogony)的说法,这些巨人是乌拉诺斯被儿子克洛诺斯阉割时滴下的血经过地母盖娅孕育所生。
[11] 吕卡翁(Lycaon)是传说中古代阿卡迪亚(Arcadia)的国王,其名字源于古希腊语lykos(狼)。
[12] 这条路指银河,古代西方人传说它是通向天界的路。
[13] “上等神”指古希腊罗马神话中的十二位主神:朱庇特(Iuppiter)、朱诺(Iuno)、涅普顿(Neptunus)、维斯塔(Vesta)、密涅瓦(Minerva)、刻瑞斯(Ceres)、狄安娜(Diana)、维纳斯(Venus)、马尔斯(Mars)、墨丘利(Mercurius)、伏尔甘(Vulcanus)和阿波罗(Apollo)。
[14] Galinsky(1975)指出,天界大神供奉“家神的牌位”(哪些神?)让人诧异。
[15] 古罗马宗教中心本来在卡皮托山(Capitolium),奥古斯都时期转移到了屋大维皇宫所在的帕拉丁山(Palatium),他在上面建了阿波罗神庙和维斯塔神祠。Otis(1970)认为,奥维德将罗马的帕拉丁视为天国宫殿的蓝图,令人震惊。不仅如此,天庭的街景完全复制了古代的罗马,“牛奶路”(中国人所称的“银河”)对应着从圣道(Via Sacra)到帕拉丁山的“神圣斜坡”(Clivus Sacer),在朱庇特宫殿召开的诸神议事会对应着在屋大维官邸举行的元老院会议。正如Gildenhard-Zissos(2004)所言,《变形记》绝非到了最后几卷才进入罗马的神话和历史,罗马从书的一开始就存在,并始终在发生影响。
[16] 这些百手的蛇足怪物显然指Hecatoncheires(拉丁语Centimanes百臂巨人),包括科托斯(Cottus)、布里阿柔斯(Briareus或Aegaeon) 和古革斯(Gyges或Gyas)。按照赫希俄德《神谱》(Theogony 671)的主流神话版本,百臂巨人族帮助朱庇特与提坦族作战,并负责看守地府里的提坦战俘。但奥维德和贺拉斯都追随了另一个传统,将他们视为朱庇特的敌人。
[17] “海洋”对应的原文是Nereus(涅柔斯),涅柔斯是最古老的海神之一,是俄刻阿诺斯和忒堤斯(Tethys)的儿子,代指海洋。
[18] 在古希腊神话中,诸神凭斯堤克斯河发誓是有效的、不可违背的。
[19] “宁芙”(Nymphae)在希腊罗马神话中泛指各种仙女,包括林中仙女(Dryades或Hamadryades)、山岭仙女(Oreades)、海洋仙女(Nereides)和水泽仙女(Naiades)等等。“萨梯”(satyri)是半羊半人形的次等神。
[20] 可能指以布鲁图斯(M. Iunius Brutus)和卡西俄斯(C. Cassius Longinus)为首的刺杀恺撒的人,也可能指在奥古斯都时期企图推翻屋大维的人,因为在拉丁语中,恺撒既是专名,也是皇帝的称号。Gildenhard-Zissos(2004)认为,这里朱庇特和屋大维的类比绝不是随意的。他发现,虽然《变形记》的材料绝大部分取自希腊,但贯穿全诗的一条主题暗线就是解构希腊(尤其是雅典和忒拜)的文化中心地位,突出罗马最终胜出的天命。而且,奥维德始终没有忘记本卷1-4行所确立的时间框架(从宇宙之初到自己所处的时代)。所以,即使在叙述“纯粹”希腊的神话和历史时,罗马也始终在场,并未消失。200-205行的类比就暗示了神话时代与罗马的关联,将罗马视为人类普遍历史的“目的”(telos)。正是这样的前瞻式语言将本书的前两卷和直接呈现罗马世界的最后两卷紧密连接起来。