de terra surgunt, ubi putorem umida nactast
intempestiuis pluuiisque et solibus icta.
nonne uides etiam caeli nouitate et aquarum
temptari, procul a patria quicumque domoque
1105 adueniunt, ideo quia longe discrepitant res?
nam quid Brittannis caelum differre putamus
et quod in Aegypto est, qua mundi claudicat axis,
quidue quod in Ponto est differre et Gadibus atque
usque ad nigra uirum percocto saecla colore?
1110 quae cum quattuor inter se diuersa uidemus
quattuor a uentis et caeli partibus esse,
tum color et facies hominum distare uidentur
largiter et morbi generatim saecla tenere.
est elephas morbus qui propter flumina Nili
1115 gignitur Aegypto in media neque praeterea usquam.
Atthide temptantur gressus, oculique in Achaeis
finibus. inde aliis alius locus est inimicus
partibus ac membris. uarius concinnat id aer.
proinde ubi se caelum, quod nobis forte alienum,
1120 commouet atque aer inimicus serpere coepit,
ut nebula ac nubes paulatim repit et omne,
qua graditur, conturbat et immutare coactat,
fit quoque ut, in nostrum cum uenit denique caelum,
corrumpat reddatque sui simile atque alienum.
1125 haec igitur subito clades noua pestilitasque
aut in aquas cadit aut fruges persidit in ipsas
aut alios hominum pastus pecudumque cibatus,
aut etiam suspensa manet uis aere in ipso
et, cum spirantes mixtas hinc ducimus auras,
1130 illa quoque in corpus pariter sorbere necessest.
consimili ratione uenit bubus quoque saepe
pestilitas et iam pigris balantibus aegror.
nec refert utrum nos in loca deueniamus
nobis aduersa et caeli mutemus amictum,
1135 an caelum nobis corruptum deferat ultro[1]
Natura aut aliquid quo non consueuimus uti,
quod nos aduentu possit temptare recenti.
1137a [DE PESTILENTIA ATHENIENSIVM]
haec ratio quondam morborum et mortifer aestus
finibus in Cecropis funestos reddidit agros
1140 uastauitque uias, exhausit ciuibus urbem.
nam penitus ueniens Aegypti finibus ortus,
aera permensus multum camposque natantis,
incubuit tandem populo Pandionis omni.
inde cateruatim morbo mortique dabantur.
1145 principio caput incensum feruore gerebant
et duplicis oculos suffusa luce rubentes.
sudabant etiam fauces intrinsecus atrae
sanguine, et ulceribus uocis uia saepta coibat,
atque animi interpres manabat lingua cruore
1150 debilitata malis, motu grauis, aspera tactu.
inde ubi per fauces pectus complerat et ipsum
morbida uis in cor maestum confluxerat aegris,
omnia tum [tum] uero uitai claustra lababant.
spiritus ore foras taetrum uoluebat odorem,
1155 rancida quo perolent proiecta cadauera ritu.[2]
atque animi prorsum uires totius et omne
languebat corpus, Leti iam limine in ipso.
intolerabilibusque malis erat anxius angor
adsidue comes et gemitu commixta querella,
1160 singultusque frequens noctem per saepe diemque,
corripere adsidue neruos et membra coactans,
dissoluebat eos, defessos ante, fatigans.
nec nimio cuiquam posses ardore tueri
corporis in summo summam feruescere partem,
1165 sed potius tepidum manibus proponere tactum
et simul ulceribus quasi inustis omne rubere
corpus, ut est per membra sacer dum diditur ignis.
intima pars hominum uero flagrabat ad ossa.
flagrabat stomacho flamma ut fornacibus intus.
1170 nihil adeo posses cuiquam leue tenueque membris
uertere in utilitatem, at uentum et frigora semper.
in fluuios partim gelidos ardentia morbo
1173 membra dabant, nudum iacientes corpus in undas.
1178 multi praecipites nymphis putealibus alte
1174 inciderunt, ipso uenientes ore patente.
1175 insedabiliter sitis arida corpora mersans
aequabat multum paruis umoribus imbrem.
nec requies erat ulla mali: defessa iacebant
1179 corpora; mussabat tacito Medicina timore,
1180 quippe patentia cum totiens, praenuntia mortis,[3]
lumina uersarent oculorum, expertia somno.
multaque praeterea mortis tum signa dabantur:
perturbata animi mens in merore metuque,
triste supercilium, furiosus uoltus et acer,
1185 sollicitae porro plenaeque sonoribus aures,
creber spiritus aut ingens raroque coortus,
sudorisque madens per collum splendidus umor,
tenuia sputa minuta, croci contacta colore
salsaque, per fauces rauca uix edita tussi.
1190 in manibus uero nerui trahere et tremere artus
a pedibusque minutatim succedere frigus
non dubitabat. item ad supremum denique tempus
conpressae nares, nasi primoris acumen
tenue, cauati oculi, caua tempora, frigida pellis
1195 duraque, in ore iacens rictum, frons tenta tumebat.[4]
nec nimio rigida post artus morte iacebant.
octauoque fere candenti lumine solis
aut etiam nona reddebant lampade uitam.
quorum si quis, ut est, uitarat funera Leti,
1200 ulceribus taetris et nigra proluuie alui
[1] corruptum=tumescens (Olivier)
[2] perolent=redolent (Housman)
[3] praenuntia mortis=ardentia morbis (MSS)=arentia morbis (Meurig-Davies)
[4] duraque in ore iacens rictum frons tenta tumebat=duraque in ore rigens rictus/rictum frons tenta manebat (Olivier)
當天時不正,遭受淫雨和烈日侵襲的
泥土會潮濕腐爛,蒸出治病的毒素。
難道你不曾看見,人遠離故國和家園,
就會受到陌生氣候和水土的折磨,
1105 因為新舊的環境存在太大的差異?
讓我們想想,不列顛和埃及氣候相去
多遠——後者所見的天極幾乎已觸地;[1]
或者龐圖斯和加迪斯之間差別多明顯,
還有居民的皮膚全烤成黑色的國度?
1110 我們發現這四個彼此不同的區域[2]
分受四種風管轄,分屬四片星野,
居民的膚色和面相也都迥然相異,
疾病似乎也根據人種劃界而治。
例如,象皮腫誕生於埃及中部尼羅河[3]
1115 兩岸,在別的地方從來不曾發現過;
阿提卡流行足病,亞該亞則流行眼疾。[4]
所以,不同的區域傾向於傷害不同的
身體部位,這是由不同的空氣造成。
因此,當與我們身體相斥的空氣
1120 開始攪動,滿懷敵意地逐漸逼近,
就會以雲霧的形式逐漸爬行,攪亂
所經之處的一切,迫使它們改變;
當它終於抵達我們所在的空氣圈,
就污染、同化後者,使其與我們為敵。
1125 所以突然間,這種陌生的災難和瘟疫
或者落入水中,或者滲入果蔬
以及人類和各種獸類的其他食物,
或者其致病的力量直接懸浮在天上,
當我們吸入混合這種毒素的空氣時,
1130 身體不可避免地將其一併接納。
基於相似的原因,瘟疫經常襲擊
牛群,疾病也會折磨遲鈍的綿羊。
這沒有分別:無論是我們自己到達
水土不服的地方,變換包裹的空氣,
1135 還是自然未經我們的同意就送來
污染的空氣或者某種陌生的物質
(它們初來乍到就急於攻擊我們)。
很久以前,這種疾病和致命的氤氳[5]
曾在雅典境內留下遍地的屍骸,[6]
1140 讓街道一片荒寂,全城空無人煙。
瘟疫的毒氣最初從埃及腹地發源,
在穿越大片天空和翻湧的海洋之後,
盤踞在雅典居民的頭頂,久久不散,[7]
成群結隊的人們被病魔和死神攫走。
1145 癥狀首先從頭部開始,高燒如焚,
雙眼充血,彷彿已點亮,射出紅光,
喉嚨裡面發黑,不斷往外滲血,
話音的通道布滿潰瘍,被完全堵塞,
充任靈魂翻譯的舌頭流着膿,因為[8]
1150 疾病而虛弱,難以挪動,粗糙硌人。
然後,當瘟疫的力量從喉嚨蔓延到胸腔,
將其填滿,匯流至患者可憐的心臟,[9]
那時護衛生命的門閂就即將崩潰。[10]
嘴裡噴出的氣息散發著恐怖的惡臭,
1155 彷彿曝露野外的屍體已經腐爛。
於是整個靈魂的機能和整個身體
都陷入癱瘓,已然站在死亡的門口。[11]
精神的折磨始終伴隨着無法忍受的
疼痛,悲嘆與呻吟交織,難分彼此,
1160 乾嘔反覆發作,日以繼夜,迫使
肌腱和四肢不停地痙攣,病人此前
已疲憊不堪,現在精力更迅速耗散。
但此時如果你觸摸任何一位患者,
你都感覺不到身體表面在發燒,
1165 只有一種微溫傳來,與此同時,
全身呈紅色,潰瘍彷彿已噬進肌膚,
就像得了聖火症,肢體遍布熱毒。
然而,人們體內卻大火熊熊,燃到
骨頭,焰苗如在熔爐內,焚燒着臟腑。
1170 你無法找到輕巧纖薄的東西來撫慰
任何人的身體,唯風和涼意永遠受歡迎。
一些人將熱毒炙烤的肢體交付冰冷的
1173 江河,全身赤裸,徑直沒入波浪中。
1178 還有許多人頭朝下扎進深深的井水,[12]
1174 觸底的時候也不忘大張自己的嘴。
1175 熾烈的焦渴無法澆滅,籠罩全身,
讓貪婪的豪飲與沾唇的水滴相差無多。
惡疾沒有片刻的止歇:體力被掏空,
1179 醫術因恐懼而沉默,只敢低聲咕噥,[13]
1180 當他們一遍遍轉動圓睜的眼睛,
隨瘟疫燃燒,從沒有安寧入睡的機會。
此時,死亡的其他徵兆也紛紛顯現:
深陷哀傷與驚恐,靈魂的理性已錯亂,[14]
眉毛緊蹙,臉上的表情憤怒猙獰,
1185 耳朵也飽受攪擾,充滿嗡嗡的轟鳴,
呼吸急促,或者緩慢並伴隨巨聲,
脖頸處積着津津的汗水,光點閃爍,
痰液清稀,沾着一絲橙黃色,帶着
鹹味,猛烈咳嗽也難從喉嚨擠出。
1190 手的肌腱不停地抽搐,四肢不住地
顫抖,寒意從足底一步步固執地向上
蔓延。當最後的時刻逼近,他們的鼻孔
彷彿被完全捏扁,鼻尖明顯前凸,
眼睛凹陷,太陽穴往裡沉,皮膚冰冷
1195 僵硬,嘴似笑非笑,前額繃緊且腫脹。
很快他們就徹底變僵,淪為屍體,
明亮的太陽第八次升起,或者燈火[15]
第九次點亮,他們大概就會斷氣。
如果有誰在這個階段挺過了死期,
1200 後面仍有緩慢的消耗和死亡等着,
[1] 關於天極的傾角,參考第五卷637-649行。
[2] 1110-1137行闡述了氣候與性格和健康的關係,這是古希臘羅馬流行的見解,參考希波克拉底《論風、水和地域》(De Aere Aquis et Locis)。
[3] 象皮腫(俗名elephas morbus,學名elephantiasis)是一種嚴重的皮膚病。由於淋巴液淤積的長期刺激,致使皮膚和皮下組織增生,皮皺加深,皮膚增厚變硬粗糙,並可有棘刺和疣狀突起,外觀似大象皮膚,故名象皮腫。
[4] 阿提卡半島是雅典所在的地區。亞該亞指希臘半島南部。
[5] 1138-1286行是對公元前430年雅典瘟疫的詳細記述和分析,盧克萊修的資料來源主要是修昔底德的《伯羅奔尼撒戰爭史》(History of the Peloponnesian War 2.47-52),但不少注者都批評盧克萊修不忠實於資料來源。Munro(1864)聲稱盧克萊修多次誤解了修昔底德的原文,Bailey(1947)相信自己找到了多處嚴重的誤譯,Robin(1925)甚至懷疑盧克萊修參考的是修昔底德的某個拉丁文譯本。但Commager(1957)指出,這些所謂的誤解和誤譯體現出一個明顯特徵:盧克萊修傾向於從心理和倫理角度審視修昔底德筆下的生理現象,尤其關注慾望和恐懼的作用。Foster(2009)在仔細分析了與《物性論》相關的修昔底德文本後,得出結論,修昔底德思想與伊壁鳩魯哲學有衝突,這是盧克萊修系統改寫其記述的關鍵原因。《物性論》的這段文字在西方古典時代極為著名,深刻影響了維吉爾《農事詩》(Georgica 3.478-566)、奧維德《變形記》(Metamorphoses 7.517-613)、盧卡努斯《內戰紀》(De Bello Civili 6.80-117)和西利烏斯的《布匿戰紀》(Punica 14.580-617)的同主題描寫。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,DE PESTILENTIA ATHENIENSIVM(論雅典人的瘟疫)。這個小標題在抄本中標為1137a行。
[6] “雅典境內”對應的原文是Cecropis agros,意為“刻克羅普斯的土地”,刻克羅普斯是傳說中雅典的第一任國王。
[7] “雅典居民”對應的原文是populo Pandionis,意思是“潘迪翁的人民”,潘迪翁(Pandion)是雅典早期的一位國王,著名姐妹普洛克涅(Procne)和菲洛墨拉(Philomela)的父親。
[8] “靈魂翻譯”(animi interpres)是盧克萊修在修昔底德原文基礎上添加的說法,在這裡極具感染力。
[9] 盧克萊修為了增強悲劇感,故意改變了修昔底德原文kardia(History of the Peloponnesian War 2.49.3)的意思,kardia不是指心臟,而是指胃。
[10] 原文的tum是多餘的詞。
[11] Commager(1957)認為,盧克萊修在這一段描寫中對修昔底德原作的改寫充滿了藝術想象力,也突出了瘟疫對人的心理衝擊。
[12] 抄本的這一行位置有誤,挪到此處,變成實際的1174行,後面的1174-1177行依次變成實際的1175-1178行。
[13] Phillips(1982)對比了修昔底德和盧克萊修的說法。前者指出,許多醫生積極治療,感染了瘟疫,最終死去,他們不能治癒疾病,情有可原,因為誰也不知道病源(History of the Peloponnesian War 2.474);後者卻直接指責醫生失職。但盧克萊修看低醫術的態度與伊壁鳩魯一致,而且他這裡關注的是恐懼在瘟疫中起作用的機制。
[14] 1183-1195行的細節可能不是來自修昔底德,而是希波克拉底的醫學著作。
[15] 按照修昔底德的說法(History of the Peloponnesian War 2.49.6),患病之後的第七天和第九天最關鍵。