de terra surgunt, ubi putorem umida nactast
intempestiuis pluuiisque et solibus icta.
nonne uides etiam caeli nouitate et aquarum
temptari, procul a patria quicumque domoque
1105 adueniunt, ideo quia longe discrepitant res?
nam quid Brittannis caelum differre putamus
et quod in Aegypto est, qua mundi claudicat axis,
quidue quod in Ponto est differre et Gadibus atque
usque ad nigra uirum percocto saecla colore?
1110 quae cum quattuor inter se diuersa uidemus
quattuor a uentis et caeli partibus esse,
tum color et facies hominum distare uidentur
largiter et morbi generatim saecla tenere.
est elephas morbus qui propter flumina Nili
1115 gignitur Aegypto in media neque praeterea usquam.
Atthide temptantur gressus, oculique in Achaeis
finibus. inde aliis alius locus est inimicus
partibus ac membris. uarius concinnat id aer.
proinde ubi se caelum, quod nobis forte alienum,
1120 commouet atque aer inimicus serpere coepit,
ut nebula ac nubes paulatim repit et omne,
qua graditur, conturbat et immutare coactat,
fit quoque ut, in nostrum cum uenit denique caelum,
corrumpat reddatque sui simile atque alienum.
1125 haec igitur subito clades noua pestilitasque
aut in aquas cadit aut fruges persidit in ipsas
aut alios hominum pastus pecudumque cibatus,
aut etiam suspensa manet uis aere in ipso
et, cum spirantes mixtas hinc ducimus auras,
1130 illa quoque in corpus pariter sorbere necessest.
consimili ratione uenit bubus quoque saepe
pestilitas et iam pigris balantibus aegror.
nec refert utrum nos in loca deueniamus
nobis aduersa et caeli mutemus amictum,
1135 an caelum nobis corruptum deferat ultro[1]
Natura aut aliquid quo non consueuimus uti,
quod nos aduentu possit temptare recenti.
1137a [DE PESTILENTIA ATHENIENSIVM]
haec ratio quondam morborum et mortifer aestus
finibus in Cecropis funestos reddidit agros
1140 uastauitque uias, exhausit ciuibus urbem.
nam penitus ueniens Aegypti finibus ortus,
aera permensus multum camposque natantis,
incubuit tandem populo Pandionis omni.
inde cateruatim morbo mortique dabantur.
1145 principio caput incensum feruore gerebant
et duplicis oculos suffusa luce rubentes.
sudabant etiam fauces intrinsecus atrae
sanguine, et ulceribus uocis uia saepta coibat,
atque animi interpres manabat lingua cruore
1150 debilitata malis, motu grauis, aspera tactu.
inde ubi per fauces pectus complerat et ipsum
morbida uis in cor maestum confluxerat aegris,
omnia tum [tum] uero uitai claustra lababant.
spiritus ore foras taetrum uoluebat odorem,
1155 rancida quo perolent proiecta cadauera ritu.[2]
atque animi prorsum uires totius et omne
languebat corpus, Leti iam limine in ipso.
intolerabilibusque malis erat anxius angor
adsidue comes et gemitu commixta querella,
1160 singultusque frequens noctem per saepe diemque,
corripere adsidue neruos et membra coactans,
dissoluebat eos, defessos ante, fatigans.
nec nimio cuiquam posses ardore tueri
corporis in summo summam feruescere partem,
1165 sed potius tepidum manibus proponere tactum
et simul ulceribus quasi inustis omne rubere
corpus, ut est per membra sacer dum diditur ignis.
intima pars hominum uero flagrabat ad ossa.
flagrabat stomacho flamma ut fornacibus intus.
1170 nihil adeo posses cuiquam leue tenueque membris
uertere in utilitatem, at uentum et frigora semper.
in fluuios partim gelidos ardentia morbo
1173 membra dabant, nudum iacientes corpus in undas.
1178 multi praecipites nymphis putealibus alte
1174 inciderunt, ipso uenientes ore patente.
1175 insedabiliter sitis arida corpora mersans
aequabat multum paruis umoribus imbrem.
nec requies erat ulla mali: defessa iacebant
1179 corpora; mussabat tacito Medicina timore,
1180 quippe patentia cum totiens, praenuntia mortis,[3]
lumina uersarent oculorum, expertia somno.
multaque praeterea mortis tum signa dabantur:
perturbata animi mens in merore metuque,
triste supercilium, furiosus uoltus et acer,
1185 sollicitae porro plenaeque sonoribus aures,
creber spiritus aut ingens raroque coortus,
sudorisque madens per collum splendidus umor,
tenuia sputa minuta, croci contacta colore
salsaque, per fauces rauca uix edita tussi.
1190 in manibus uero nerui trahere et tremere artus
a pedibusque minutatim succedere frigus
non dubitabat. item ad supremum denique tempus
conpressae nares, nasi primoris acumen
tenue, cauati oculi, caua tempora, frigida pellis
1195 duraque, in ore iacens rictum, frons tenta tumebat.[4]
nec nimio rigida post artus morte iacebant.
octauoque fere candenti lumine solis
aut etiam nona reddebant lampade uitam.
quorum si quis, ut est, uitarat funera Leti,
1200 ulceribus taetris et nigra proluuie alui
[1] corruptum=tumescens (Olivier)
[2] perolent=redolent (Housman)
[3] praenuntia mortis=ardentia morbis (MSS)=arentia morbis (Meurig-Davies)
[4] duraque in ore iacens rictum frons tenta tumebat=duraque in ore rigens rictus/rictum frons tenta manebat (Olivier)
当天时不正,遭受淫雨和烈日侵袭的
泥土会潮湿腐烂,蒸出治病的毒素。
难道你不曾看见,人远离故国和家园,
就会受到陌生气候和水土的折磨,
1105 因为新旧的环境存在太大的差异?
让我们想想,不列颠和埃及气候相去
多远——后者所见的天极几乎已触地;[1]
或者庞图斯和加迪斯之间差别多明显,
还有居民的皮肤全烤成黑色的国度?
1110 我们发现这四个彼此不同的区域[2]
分受四种风管辖,分属四片星野,
居民的肤色和面相也都迥然相异,
疾病似乎也根据人种划界而治。
例如,象皮肿诞生于埃及中部尼罗河[3]
1115 两岸,在别的地方从来不曾发现过;
阿提卡流行足病,亚该亚则流行眼疾。[4]
所以,不同的区域倾向于伤害不同的
身体部位,这是由不同的空气造成。
因此,当与我们身体相斥的空气
1120 开始搅动,满怀敌意地逐渐逼近,
就会以云雾的形式逐渐爬行,搅乱
所经之处的一切,迫使它们改变;
当它终于抵达我们所在的空气圈,
就污染、同化后者,使其与我们为敌。
1125 所以突然间,这种陌生的灾难和瘟疫
或者落入水中,或者渗入果蔬
以及人类和各种兽类的其他食物,
或者其致病的力量直接悬浮在天上,
当我们吸入混合这种毒素的空气时,
1130 身体不可避免地将其一并接纳。
基于相似的原因,瘟疫经常袭击
牛群,疾病也会折磨迟钝的绵羊。
这没有分别:无论是我们自己到达
水土不服的地方,变换包裹的空气,
1135 还是自然未经我们的同意就送来
污染的空气或者某种陌生的物质
(它们初来乍到就急于攻击我们)。
很久以前,这种疾病和致命的氤氲[5]
曾在雅典境内留下遍地的尸骸,[6]
1140 让街道一片荒寂,全城空无人烟。
瘟疫的毒气最初从埃及腹地发源,
在穿越大片天空和翻涌的海洋之后,
盘踞在雅典居民的头顶,久久不散,[7]
成群结队的人们被病魔和死神攫走。
1145 症状首先从头部开始,高烧如焚,
双眼充血,仿佛已点亮,射出红光,
喉咙里面发黑,不断往外渗血,
话音的通道布满溃疡,被完全堵塞,
充任灵魂翻译的舌头流着脓,因为[8]
1150 疾病而虚弱,难以挪动,粗糙硌人。
然后,当瘟疫的力量从喉咙蔓延到胸腔,
将其填满,汇流至患者可怜的心脏,[9]
那时护卫生命的门闩就即将崩溃。[10]
嘴里喷出的气息散发着恐怖的恶臭,
1155 仿佛曝露野外的尸体已经腐烂。
于是整个灵魂的机能和整个身体
都陷入瘫痪,已然站在死亡的门口。[11]
精神的折磨始终伴随着无法忍受的
疼痛,悲叹与呻吟交织,难分彼此,
1160 干呕反复发作,日以继夜,迫使
肌腱和四肢不停地痉挛,病人此前
已疲惫不堪,现在精力更迅速耗散。
但此时如果你触摸任何一位患者,
你都感觉不到身体表面在发烧,
1165 只有一种微温传来,与此同时,
全身呈红色,溃疡仿佛已噬进肌肤,
就像得了圣火症,肢体遍布热毒。
然而,人们体内却大火熊熊,燃到
骨头,焰苗如在熔炉内,焚烧着脏腑。
1170 你无法找到轻巧纤薄的东西来抚慰
任何人的身体,唯风和凉意永远受欢迎。
一些人将热毒炙烤的肢体交付冰冷的
1173 江河,全身赤裸,径直没入波浪中。
1178 还有许多人头朝下扎进深深的井水,[12]
1174 触底的时候也不忘大张自己的嘴。
1175 炽烈的焦渴无法浇灭,笼罩全身,
让贪婪的豪饮与沾唇的水滴相差无多。
恶疾没有片刻的止歇:体力被掏空,
1179 医术因恐惧而沉默,只敢低声咕哝,[13]
1180 当他们一遍遍转动圆睁的眼睛,
随瘟疫燃烧,从没有安宁入睡的机会。
此时,死亡的其他征兆也纷纷显现:
深陷哀伤与惊恐,灵魂的理性已错乱,[14]
眉毛紧蹙,脸上的表情愤怒狰狞,
1185 耳朵也饱受搅扰,充满嗡嗡的轰鸣,
呼吸急促,或者缓慢并伴随巨声,
脖颈处积着津津的汗水,光点闪烁,
痰液清稀,沾着一丝橙黄色,带着
咸味,猛烈咳嗽也难从喉咙挤出。
1190 手的肌腱不停地抽搐,四肢不住地
颤抖,寒意从足底一步步固执地向上
蔓延。当最后的时刻逼近,他们的鼻孔
仿佛被完全捏扁,鼻尖明显前凸,
眼睛凹陷,太阳穴往里沉,皮肤冰冷
1195 僵硬,嘴似笑非笑,前额绷紧且肿胀。
很快他们就彻底变僵,沦为尸体,
明亮的太阳第八次升起,或者灯火[15]
第九次点亮,他们大概就会断气。
如果有谁在这个阶段挺过了死期,
1200 后面仍有缓慢的消耗和死亡等着,
[1] 关于天极的倾角,参考第五卷637-649行。
[2] 1110-1137行阐述了气候与性格和健康的关系,这是古希腊罗马流行的见解,参考希波克拉底《论风、水和地域》(De Aere Aquis et Locis)。
[3] 象皮肿(俗名elephas morbus,学名elephantiasis)是一种严重的皮肤病。由于淋巴液淤积的长期刺激,致使皮肤和皮下组织增生,皮皱加深,皮肤增厚变硬粗糙,并可有棘刺和疣状突起,外观似大象皮肤,故名象皮肿。
[4] 阿提卡半岛是雅典所在的地区。亚该亚指希腊半岛南部。
[5] 1138-1286行是对公元前430年雅典瘟疫的详细记述和分析,卢克莱修的资料来源主要是修昔底德的《伯罗奔尼撒战争史》(History of the Peloponnesian War 2.47-52),但不少注者都批评卢克莱修不忠实于资料来源。Munro(1864)声称卢克莱修多次误解了修昔底德的原文,Bailey(1947)相信自己找到了多处严重的误译,Robin(1925)甚至怀疑卢克莱修参考的是修昔底德的某个拉丁文译本。但Commager(1957)指出,这些所谓的误解和误译体现出一个明显特征:卢克莱修倾向于从心理和伦理角度审视修昔底德笔下的生理现象,尤其关注欲望和恐惧的作用。Foster(2009)在仔细分析了与《物性论》相关的修昔底德文本后,得出结论,修昔底德思想与伊壁鸠鲁哲学有冲突,这是卢克莱修系统改写其记述的关键原因。《物性论》的这段文字在西方古典时代极为著名,深刻影响了维吉尔《农事诗》(Georgica 3.478-566)、奥维德《变形记》(Metamorphoses 7.517-613)、卢卡努斯《内战纪》(De Bello Civili 6.80-117)和西利乌斯的《布匿战纪》(Punica 14.580-617)的同主题描写。在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题,DE PESTILENTIA ATHENIENSIVM(论雅典人的瘟疫)。这个小标题在抄本中标为1137a行。
[6] “雅典境内”对应的原文是Cecropis agros,意为“刻克罗普斯的土地”,刻克罗普斯是传说中雅典的第一任国王。
[7] “雅典居民”对应的原文是populo Pandionis,意思是“潘迪翁的人民”,潘迪翁(Pandion)是雅典早期的一位国王,著名姐妹普洛克涅(Procne)和菲洛墨拉(Philomela)的父亲。
[8] “灵魂翻译”(animi interpres)是卢克莱修在修昔底德原文基础上添加的说法,在这里极具感染力。
[9] 卢克莱修为了增强悲剧感,故意改变了修昔底德原文kardia(History of the Peloponnesian War 2.49.3)的意思,kardia不是指心脏,而是指胃。
[10] 原文的tum是多余的词。
[11] Commager(1957)认为,卢克莱修在这一段描写中对修昔底德原作的改写充满了艺术想象力,也突出了瘟疫对人的心理冲击。
[12] 抄本的这一行位置有误,挪到此处,变成实际的1174行,后面的1174-1177行依次变成实际的1175-1178行。
[13] Phillips(1982)对比了修昔底德和卢克莱修的说法。前者指出,许多医生积极治疗,感染了瘟疫,最终死去,他们不能治愈疾病,情有可原,因为谁也不知道病源(History of the Peloponnesian War 2.474);后者却直接指责医生失职。但卢克莱修看低医术的态度与伊壁鸠鲁一致,而且他这里关注的是恐惧在瘟疫中起作用的机制。
[14] 1183-1195行的细节可能不是来自修昔底德,而是希波克拉底的医学著作。
[15] 按照修昔底德的说法(History of the Peloponnesian War 2.49.6),患病之后的第七天和第九天最关键。