《物性論》第6卷801-900行

quam facile in medio fit uti des saepe ruinas!
carbonumque grauis uis atque odor insinuatur
quam facile in cerebrum, nisi aquam praecepimus ante!
at cum membra domans percepit feruida febris,
805 tum fit odor uini plagae mactabilis instar.
nonne uides etiam terra quoque sulpur in ipsa
gignier et taetro concrescere odore bitumen?
denique ubi argenti uenas aurique secuntur,
terrai penitus scrutantes abdita ferro,
810 qualis expiret Scaptensula subter odores?
quidue mali fit ut exalent aurata metalla?
quas hominum reddunt facies qualisque colores?
nonne uides audisue, perire in tempore paruo
quam soleant, et quam uitai copia desit,
815 quos opere in tali cohibet uis magna necessis?
hos igitur tellus omnis exaestuat aestus
expiratque foras in apertum promptaque caeli.
sic et Auerna loca alitibus summittere debent
mortiferam uim, de terra quae surgit in auras,
820 ut spatium caeli quadam de parte uenenet;
quo simul ac primum pennis delata sit ales,
impediatur ibi caeco correpta ueneno,
ut cadat e regione loci, qua derigit aestus.
quo cum conruit, hic eadem uis illius aestus
825 reliquias uitae membris ex omnibus aufert.
quippe etenim primo quasi quendam conciet aestum;
posterius fit uti, cum iam cecidere ueneni
in fontis ipsos, ibi sit quoque uita uomenda,
propterea quod magna mali fit copia circum.
830 fit quoque ut interdum uis haec atque aestus Auerni
aera, qui inter auis cumquest terramque locatus,
discutiat, prope uti locus hic linquatur inanis.
cuius ubi e regione loci uenere uolantis,
claudicat extemplo pinnarum nisus inanis
835 et conamen utrimque alarum proditur omne.
hic ubi nixari nequeunt insistereque alis,
scilicet in terram delabi pondere cogit
Natura, et uacuum prope iam per inane iacentes
dispergunt animas per caulas corporis omnis . . .
839a [CVR AQVA IN PVTEIS AESTATE FRIGIDIOR SIT]
840 [que] frigidior porro in puteis aestate fit umor,
rarescit quia terra calore et, semina si qua
forte uaporis habet propriei, dimittit in auras.
quo magis est igitur tellus effeta calore,
fit quoque frigidior qui in terrast abditus umor.
845 frigore cum premitur porro omnis terra coitque
et quasi concrescit, fit scilicet ut coeundo
exprimat in puteos si quem gerit ipsa calorem.
847a [DE FONTE AD HAMMONIS]
esse apud Hammonis fanum fons luce diurna
frigidus et calidus nocturno tempore fertur.
850 hunc homines fontem nimis admirantur et acri
sole putant subter terras feruescere raptim,
nox ubi terribili terras caligine texit.
quod nimis a uerast longe ratione remotum.
quippe ubi sol nudum contractans corpus aquai
855 non quierit calidum supera de reddere parte,
cum superum lumen tanto feruore fruatur,
qui quead hic supter tam crasso corpore terram
perquoquere umorem et calido satiare uapore.
praesertim cum uix possit per saepta domorum
860 insinuare suum radiis ardentibus aestum?
quae ratiost igitur? nimirum terra magis quod
rara tenet circum fontem quam cetera tellus,
multaque sunt ignis prope semina corpus aquai.
hoc ubi roriferis terram nox obruit undis,[1]
865 extemplo penitus frigescit terra coitque.
hac ratione fit ut, tam quam compressa manu sit,
exprimat in fontem quae semina cumque habet ignis,
quae calidum faciunt aquae tactum atque uaporem.
inde ubi sol radiis terram dimouit obortus
870 et rarefecit calido miscente uapore,
rursus in antiquas redeunt primordia sedes
ignis, et in terram cedit calor omnis aquai.
frigidus hanc ob rem fit fons in luce diurna.
praeterea solis radiis iactatur aquai
875 umor et in lucem tremulo rarescit ab aestu.
propterea fit uti quae semina cumque habet ignis
dimittat, quasi saepe gelum, quod continet in se,
mittit et exsoluit glaciem nodosque relaxat.
878a [IN AQVA TAEDAM ARDERE]
frigidus est etiam fons, supra quem sita saepe
880 stuppa iacit flammam concepto protinus igni,
taedaque consimili ratione accensa per undas
conlucet, quocumque natans impellitur auris:
nimirum quia sunt in aqua permulta uaporis
semina, de terraque necessest funditus ipsa
885 ignis corpora per totum consurgere fontem
et simul exspirare foras exireque in auras—
non ita multa tamen, calidus queat ut fieri fons.
praeterea dispersa foras erumpere cogit
uis per aquam subito sursumque ea conciliari.
889a [DE FONTE ARADI IN MARE]
890 quod genus endo marist Aradi fons, dulcis aquai
qui scatit et salsas circum se dimouet undas;
et multis aliis praebet regionibus aequor
utilitatem opportunam sitientibus nautis,
quod dulcis inter salsas interuomit undas.
895 sic igitur per eum possunt erumpere fontem
et scatere illa foras in stuppam semina. quae cum
conueniunt aut in taedai corpore adhaerent,
ardescunt facile extemplo, quia multa quoque in se
semina habent ignis stuppae taedaeque tenentes.
900 nonne uides etiam, nocturna ad lumina linum

[1] undis=umbris (Sandbach; Marullus)

你會多麼容易在恍惚間突然癱倒!
炭火沉悶的氣味也多麼容易入侵
大腦,倘若我們不提前喝水防範!
如果誰患了嚴重的熱病,四肢像火燒,
805 這時葡萄酒的氣味就像是致命一擊。
難道你不曾見硫磺也會從大地產生,
還有喜歡凝固的氣味可憎的瀝青?
當人們追逐白銀黃金的礦脈,用鐵鍬
在大地的隱秘幽深之處竭力搜尋,
810 斯卡普頓蘇拉從下面噴出怎樣的臭氣?[1]
採金坑道里傳來的味道該如何比擬?
礦工的臉龐和皮膚被染成什麼模樣?
難道你不曾看見、不曾聽聞,被迫
在如此環境中從事苦役的奴隸通常
815 在多短時間內就喪失機能,痛苦亡歿?
所以,大地會呼出所有這些氣體,
讓它們進入日光下,飄向等待的天宇。
“鳥絕跡”的地方也應釋放某種殺死[2]
飛禽的物質,從土裡升起,進入空氣,
820 天空的某些部分也受到毒素污染。
鳥在飛行途中一進入這些區域,
立刻就被看不見的毒素攻擊糾纏,
在氣浪上涌的地方徑直往下墜落。
身陷其中,相同氣浪的相同力量
825 又會剝奪所有肢體里殘存的生機:
最開始,氣浪引發某種眩暈的感覺,
然後,當飛鳥已然墜入可怕毒素
發源的地方,就連性命也只能交出,
因為完全被毒素包圍,無法抵抗。
830 有時“鳥絕跡”之處湧出的這種氣浪
會驅散地面和飛鳥之間的所有空氣,
導致這個地方几乎與虛空無異。
一旦禽鳥徑直飛入,兩邊的翅膀
立刻癱軟下來,無論如何費力
835 撲扇,如何驚恐掙扎,都沒有用處。
當它們已經無法依靠翅膀浮起,
自然的重力就迫使它們墜向地面,
穿過一片近似虛空的區域,靈魂
通過身體所有的孔隙向四面逃散。[3]

840 為何井水在夏天變涼,其原因在於[4]
大地受熱而變得疏鬆,碰巧蘊含
土中的那些熱原子都被送入空氣。
所以,從大地逃逸散失的熱量越多,
埋藏地下的水體就越發感覺冰冷。
845 而當整個大地遇寒收縮,彷彿
已經凝固,理所當然,在此過程中,
它攜帶的熱氣受壓,便被擠入井裡。

哈蒙神廟附近有一處泉水,傳說[5]
白天寒涼,到了夜晚卻變得灼熱。
850 人們都對此驚嘆不已,猜想當夜晚
以可怕的黑暗籠罩大地,強烈的陽光
就從地下烤炙,所以它忽然發燙。
這種說法離正確的解釋實在太遠。
當太陽從上方毫無遮攔地照着泉眼,
855 雖然它此時擁有如此充沛的熱量,
卻無法讓泉水變得溫暖,為何隔着
如此厚實的大地,它居然能從下方[6]
將泉水煮沸,由底至頂都熱氣騰騰
(尤其當我們看到,它燃燒的光線甚至
860 不能讓熱量穿透普通房舍的牆壁)?
那麼,真正的原因何在?無疑是由於
泉眼周圍的泥土更疏鬆多孔,而且
靠近水體的地方存在許多火原子。
所以當夜晚濃重的露水覆蓋大地,
865 大地立刻徹底變冷,並隨之收縮。
於是就像用雙手擠壓一樣,它迫使
自己體內的所有火原子向泉水移居,
讓後者變得滾燙,並且產生蒸汽。
然後,等太陽升起,光線解開大地的
870 束縛,混入的熱氣讓它逐漸膨脹,
火的原子就再次回到此前的居所,
水就向大地交還暫借的全部熱量。
由於這個緣故,水在白天反而涼。
不僅如此,當白晝的陽光作用於水面,
875 顫動的熱氣會製造更多孔隙,於是
水中蘊藏的火原子便會向上逃散,
正如水經常釋放自己囚禁的寒氣,
讓冰融化,解開捆綁它們的繩結。

甚至有這樣一處冷泉,置於其上的[7]
880 油麻絲經常會吸收火種,冒出火焰,
松木火把也同樣可以點燃,在水中
閃光,聽從風的驅策,四處漂動:
毫無疑問,這是由於水中有太多[8]
熱原子,這些火的微粒必定從水底[9]
885 泥土中湧起,彌散泉水各處,同時
以氣體的形式逸出表面,升入空氣里。
但它們的數量不足以燒熱整個水體,
所以某種力量迫使它們突然間
噴出水面,到了上方再彼此聯合。

890 阿拉多斯島附近的海中有一處噴泉,[10]
總是湧出淡水,推開周圍的鹹水,
在其他許多地方,大海也為口渴的
水手提供了這樣體貼的便利,在包圍
他們的一片鹹水中不斷吐出淡水。
895 所以,熱原子也能如此從泉眼噴發,
湧出水面,當它們觸到油麻絲或者
聚集、粘附在松木火把的身上,剎那
就輕鬆燃燒起來,因為油麻絲和松木
裡面本來就包含眾多現成的火原子。
900 難道你不曾看見,將剛剛熄滅的燈芯

[1] 斯卡普頓蘇拉(Scaptensula,希臘名的拉丁文轉寫)是色雷斯的一座礦山,參考希羅多德《歷史》(Histories 6.46.3)。
[2] 818-839行回到了關於“鳥絕跡”之地的討論,承接768行。
[3] 這一行後面有少量文本缺失。
[4] 840-905行解釋為何某些井水的溫度變化會與氣溫相反。這也是古代哲學家經常討論的一個問題,參考狄奧多羅斯的《史纂》(Bibliotheca Historica 1.41.1)、塞涅卡的《自然探究》(Quaestiones Naturales 4.2.26-27)和西塞羅《論神性》(De Natura Deorum 2.9.25)。原文的que是多餘的詞。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,CVR AQVA IN PVTEIS AESTATE FRIGIDIOR SIT(為何井水在夏天更涼)。這個小標題在抄本中標為839a行。
[5] 在848-878行,盧克萊修分析了哈蒙神廟(位於利比亞)附近的井水為何白天涼、晚上熱。這口井在古代西方很出名,參考希羅多德《歷史》(Histories 4.181.3-4)和普林尼《自然史》(Historia Naturalis 2.103.228)。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,DE FONTE AD HAMMONIS(關於哈蒙的泉水)。這個小標題在抄本中標為847a行。
[6] 原文的quead=queat(能夠)。
[7] 879-905行解釋了多多納(Dodona)附近一處泉水的奇怪現象。參考普林尼《自然史》(Historia Naturalis 2.103.228)。多多納是宙斯神廟所在地,在古代因為靈驗的神諭而聞名。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,IN AQVA TAEDAM ARDERE(松木火把在水中燃燒)。這個小標題在抄本中標為878a行。
[8] 原文的這段文字很晦澀,歷代注者缺乏對文義的共識。
[9] 這裡的“火”幾乎等於“熱”,並非明火。
[10] 阿拉多斯(Aradus)是腓尼基西海岸附近的一座島嶼,普林尼(Historia Naturalis 2.103.227)和斯特拉波(Geographica 16.2.13)都提到過附近海域的淡水泉。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,DE FONTE ARADI IN MARE(關於阿拉多斯的海中泉)。這個小標題在抄本中標為889a行。原文的endo=in(介詞)。