《物性论》第6卷801-900行

quam facile in medio fit uti des saepe ruinas!
carbonumque grauis uis atque odor insinuatur
quam facile in cerebrum, nisi aquam praecepimus ante!
at cum membra domans percepit feruida febris,
805 tum fit odor uini plagae mactabilis instar.
nonne uides etiam terra quoque sulpur in ipsa
gignier et taetro concrescere odore bitumen?
denique ubi argenti uenas aurique secuntur,
terrai penitus scrutantes abdita ferro,
810 qualis expiret Scaptensula subter odores?
quidue mali fit ut exalent aurata metalla?
quas hominum reddunt facies qualisque colores?
nonne uides audisue, perire in tempore paruo
quam soleant, et quam uitai copia desit,
815 quos opere in tali cohibet uis magna necessis?
hos igitur tellus omnis exaestuat aestus
expiratque foras in apertum promptaque caeli.
sic et Auerna loca alitibus summittere debent
mortiferam uim, de terra quae surgit in auras,
820 ut spatium caeli quadam de parte uenenet;
quo simul ac primum pennis delata sit ales,
impediatur ibi caeco correpta ueneno,
ut cadat e regione loci, qua derigit aestus.
quo cum conruit, hic eadem uis illius aestus
825 reliquias uitae membris ex omnibus aufert.
quippe etenim primo quasi quendam conciet aestum;
posterius fit uti, cum iam cecidere ueneni
in fontis ipsos, ibi sit quoque uita uomenda,
propterea quod magna mali fit copia circum.
830 fit quoque ut interdum uis haec atque aestus Auerni
aera, qui inter auis cumquest terramque locatus,
discutiat, prope uti locus hic linquatur inanis.
cuius ubi e regione loci uenere uolantis,
claudicat extemplo pinnarum nisus inanis
835 et conamen utrimque alarum proditur omne.
hic ubi nixari nequeunt insistereque alis,
scilicet in terram delabi pondere cogit
Natura, et uacuum prope iam per inane iacentes
dispergunt animas per caulas corporis omnis . . .
839a [CVR AQVA IN PVTEIS AESTATE FRIGIDIOR SIT]
840 [que] frigidior porro in puteis aestate fit umor,
rarescit quia terra calore et, semina si qua
forte uaporis habet propriei, dimittit in auras.
quo magis est igitur tellus effeta calore,
fit quoque frigidior qui in terrast abditus umor.
845 frigore cum premitur porro omnis terra coitque
et quasi concrescit, fit scilicet ut coeundo
exprimat in puteos si quem gerit ipsa calorem.
847a [DE FONTE AD HAMMONIS]
esse apud Hammonis fanum fons luce diurna
frigidus et calidus nocturno tempore fertur.
850 hunc homines fontem nimis admirantur et acri
sole putant subter terras feruescere raptim,
nox ubi terribili terras caligine texit.
quod nimis a uerast longe ratione remotum.
quippe ubi sol nudum contractans corpus aquai
855 non quierit calidum supera de reddere parte,
cum superum lumen tanto feruore fruatur,
qui quead hic supter tam crasso corpore terram
perquoquere umorem et calido satiare uapore.
praesertim cum uix possit per saepta domorum
860 insinuare suum radiis ardentibus aestum?
quae ratiost igitur? nimirum terra magis quod
rara tenet circum fontem quam cetera tellus,
multaque sunt ignis prope semina corpus aquai.
hoc ubi roriferis terram nox obruit undis,[1]
865 extemplo penitus frigescit terra coitque.
hac ratione fit ut, tam quam compressa manu sit,
exprimat in fontem quae semina cumque habet ignis,
quae calidum faciunt aquae tactum atque uaporem.
inde ubi sol radiis terram dimouit obortus
870 et rarefecit calido miscente uapore,
rursus in antiquas redeunt primordia sedes
ignis, et in terram cedit calor omnis aquai.
frigidus hanc ob rem fit fons in luce diurna.
praeterea solis radiis iactatur aquai
875 umor et in lucem tremulo rarescit ab aestu.
propterea fit uti quae semina cumque habet ignis
dimittat, quasi saepe gelum, quod continet in se,
mittit et exsoluit glaciem nodosque relaxat.
878a [IN AQVA TAEDAM ARDERE]
frigidus est etiam fons, supra quem sita saepe
880 stuppa iacit flammam concepto protinus igni,
taedaque consimili ratione accensa per undas
conlucet, quocumque natans impellitur auris:
nimirum quia sunt in aqua permulta uaporis
semina, de terraque necessest funditus ipsa
885 ignis corpora per totum consurgere fontem
et simul exspirare foras exireque in auras—
non ita multa tamen, calidus queat ut fieri fons.
praeterea dispersa foras erumpere cogit
uis per aquam subito sursumque ea conciliari.
889a [DE FONTE ARADI IN MARE]
890 quod genus endo marist Aradi fons, dulcis aquai
qui scatit et salsas circum se dimouet undas;
et multis aliis praebet regionibus aequor
utilitatem opportunam sitientibus nautis,
quod dulcis inter salsas interuomit undas.
895 sic igitur per eum possunt erumpere fontem
et scatere illa foras in stuppam semina. quae cum
conueniunt aut in taedai corpore adhaerent,
ardescunt facile extemplo, quia multa quoque in se
semina habent ignis stuppae taedaeque tenentes.
900 nonne uides etiam, nocturna ad lumina linum

[1] undis=umbris (Sandbach; Marullus)

你会多么容易在恍惚间突然瘫倒!
炭火沉闷的气味也多么容易入侵
大脑,倘若我们不提前喝水防范!
如果谁患了严重的热病,四肢像火烧,
805 这时葡萄酒的气味就像是致命一击。
难道你不曾见硫磺也会从大地产生,
还有喜欢凝固的气味可憎的沥青?
当人们追逐白银黄金的矿脉,用铁锹
在大地的隐秘幽深之处竭力搜寻,
810 斯卡普顿苏拉从下面喷出怎样的臭气?[1]
采金坑道里传来的味道该如何比拟?
矿工的脸庞和皮肤被染成什么模样?
难道你不曾看见、不曾听闻,被迫
在如此环境中从事苦役的奴隶通常
815 在多短时间内就丧失机能,痛苦亡殁?
所以,大地会呼出所有这些气体,
让它们进入日光下,飘向等待的天宇。
“鸟绝迹”的地方也应释放某种杀死[2]
飞禽的物质,从土里升起,进入空气,
820 天空的某些部分也受到毒素污染。
鸟在飞行途中一进入这些区域,
立刻就被看不见的毒素攻击纠缠,
在气浪上涌的地方径直往下坠落。
身陷其中,相同气浪的相同力量
825 又会剥夺所有肢体里残存的生机:
最开始,气浪引发某种眩晕的感觉,
然后,当飞鸟已然坠入可怕毒素
发源的地方,就连性命也只能交出,
因为完全被毒素包围,无法抵抗。
830 有时“鸟绝迹”之处涌出的这种气浪
会驱散地面和飞鸟之间的所有空气,
导致这个地方几乎与虚空无异。
一旦禽鸟径直飞入,两边的翅膀
立刻瘫软下来,无论如何费力
835 扑扇,如何惊恐挣扎,都没有用处。
当它们已经无法依靠翅膀浮起,
自然的重力就迫使它们坠向地面,
穿过一片近似虚空的区域,灵魂
通过身体所有的孔隙向四面逃散。[3]

840 为何井水在夏天变凉,其原因在于[4]
大地受热而变得疏松,碰巧蕴含
土中的那些热原子都被送入空气。
所以,从大地逃逸散失的热量越多,
埋藏地下的水体就越发感觉冰冷。
845 而当整个大地遇寒收缩,仿佛
已经凝固,理所当然,在此过程中,
它携带的热气受压,便被挤入井里。

哈蒙神庙附近有一处泉水,传说[5]
白天寒凉,到了夜晚却变得灼热。
850 人们都对此惊叹不已,猜想当夜晚
以可怕的黑暗笼罩大地,强烈的阳光
就从地下烤炙,所以它忽然发烫。
这种说法离正确的解释实在太远。
当太阳从上方毫无遮拦地照着泉眼,
855 虽然它此时拥有如此充沛的热量,
却无法让泉水变得温暖,为何隔着
如此厚实的大地,它居然能从下方[6]
将泉水煮沸,由底至顶都热气腾腾
(尤其当我们看到,它燃烧的光线甚至
860 不能让热量穿透普通房舍的墙壁)?
那么,真正的原因何在?无疑是由于
泉眼周围的泥土更疏松多孔,而且
靠近水体的地方存在许多火原子。
所以当夜晚浓重的露水覆盖大地,
865 大地立刻彻底变冷,并随之收缩。
于是就像用双手挤压一样,它迫使
自己体内的所有火原子向泉水移居,
让后者变得滚烫,并且产生蒸汽。
然后,等太阳升起,光线解开大地的
870 束缚,混入的热气让它逐渐膨胀,
火的原子就再次回到此前的居所,
水就向大地交还暂借的全部热量。
由于这个缘故,水在白天反而凉。
不仅如此,当白昼的阳光作用于水面,
875 颤动的热气会制造更多孔隙,于是
水中蕴藏的火原子便会向上逃散,
正如水经常释放自己囚禁的寒气,
让冰融化,解开捆绑它们的绳结。

甚至有这样一处冷泉,置于其上的[7]
880 油麻丝经常会吸收火种,冒出火焰,
松木火把也同样可以点燃,在水中
闪光,听从风的驱策,四处漂动:
毫无疑问,这是由于水中有太多[8]
热原子,这些火的微粒必定从水底[9]
885 泥土中涌起,弥散泉水各处,同时
以气体的形式逸出表面,升入空气里。
但它们的数量不足以烧热整个水体,
所以某种力量迫使它们突然间
喷出水面,到了上方再彼此联合。

890 阿拉多斯岛附近的海中有一处喷泉,[10]
总是涌出淡水,推开周围的咸水,
在其他许多地方,大海也为口渴的
水手提供了这样体贴的便利,在包围
他们的一片咸水中不断吐出淡水。
895 所以,热原子也能如此从泉眼喷发,
涌出水面,当它们触到油麻丝或者
聚集、粘附在松木火把的身上,刹那
就轻松燃烧起来,因为油麻丝和松木
里面本来就包含众多现成的火原子。
900 难道你不曾看见,将刚刚熄灭的灯芯

[1] 斯卡普顿苏拉(Scaptensula,希腊名的拉丁文转写)是色雷斯的一座矿山,参考希罗多德《历史》(Histories 6.46.3)。
[2] 818-839行回到了关于“鸟绝迹”之地的讨论,承接768行。
[3] 这一行后面有少量文本缺失。
[4] 840-905行解释为何某些井水的温度变化会与气温相反。这也是古代哲学家经常讨论的一个问题,参考狄奥多罗斯的《史纂》(Bibliotheca Historica 1.41.1)、塞涅卡的《自然探究》(Quaestiones Naturales 4.2.26-27)和西塞罗《论神性》(De Natura Deorum 2.9.25)。原文的que是多余的词。在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题,CVR AQVA IN PVTEIS AESTATE FRIGIDIOR SIT(为何井水在夏天更凉)。这个小标题在抄本中标为839a行。
[5] 在848-878行,卢克莱修分析了哈蒙神庙(位于利比亚)附近的井水为何白天凉、晚上热。这口井在古代西方很出名,参考希罗多德《历史》(Histories 4.181.3-4)和普林尼《自然史》(Historia Naturalis 2.103.228)。在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题,DE FONTE AD HAMMONIS(关于哈蒙的泉水)。这个小标题在抄本中标为847a行。
[6] 原文的quead=queat(能够)。
[7] 879-905行解释了多多纳(Dodona)附近一处泉水的奇怪现象。参考普林尼《自然史》(Historia Naturalis 2.103.228)。多多纳是宙斯神庙所在地,在古代因为灵验的神谕而闻名。在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题,IN AQVA TAEDAM ARDERE(松木火把在水中燃烧)。这个小标题在抄本中标为878a行。
[8] 原文的这段文字很晦涩,历代注者缺乏对文义的共识。
[9] 这里的“火”几乎等于“热”,并非明火。
[10] 阿拉多斯(Aradus)是腓尼基西海岸附近的一座岛屿,普林尼(Historia Naturalis 2.103.227)和斯特拉波(Geographica 16.2.13)都提到过附近海域的淡水泉。在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题,DE FONTE ARADI IN MARE(关于阿拉多斯的海中泉)。这个小标题在抄本中标为889a行。原文的endo=in(介词)。