in summo sunt uertice enim ‘crateres,’ ut ipsi
nominitant, nos quod ‘fauces’ perhibemus et ‘ora.’
sunt aliquod quoque res quarum unam dicere causam
non satis est, uerum pluris, unde una tamen sit,
705 corpus ut exanimum siquod procul ipse iacere
conspicias hominis, fit ut omnis dicere causas
conueniat leti, dicatur ut illius una.
nam neque eum ferro nec frigore uincere possis
interiisse neque a morbo neque forte ueneno,
710 uerum aliquid genere esse ex hoc quod contigit ei
scimus. item in multis hoc rebus dicere habemus.
711a [DE NILO FLVVIO]
Nilus in aestatem crescit campisque redundat
unicus in terris, Aegypti totius amnis.
is rigat Aegyptum medium per saepe calorem,
715 aut quia sunt aestate aquilones ostia contra,
anni tempore eo qui ‘etesiae’ esse feruntur,
et contra fluuium flantes remorantur et undas
cogentes sursus replent coguntque manere.
nam dubio procul haec aduerso flabra feruntur
720 flumine, quae gelidis ab stellis axis aguntur.
ille ex aestifera parti uenit amnis ab austro,
inter nigra uirum percocto saecla colore
exoriens penitus media ab regione diei.
est quoque uti possit magnus congestus harenae
725 fluctibus aduersis oppilare ostia contra,
cum mare permotum uentis ruit intus harenam.
quo fit uti pacto liber minus exitus amnis
et procliuis item fiat minus impetus undis.
fit quoque uti pluuiae forsan magis ad caput ei
730 tempore eo fiant, quo etesia flabra aquilonum
nubila coniciunt in eas tunc omnia partis.
scilicet: ad mediam regionem eiecta diei
cum conuenerunt, ibi ad altos denique montis
contrusae nubes coguntur uique premuntur.
735 forsitan Aethiopum penitus de montibus altis
crescat, ubi in campos albas descendere ningues
tabificis subigit radiis sol omnia lustrans.
737a [DE LACV AVERNI]
nunc age, Auerna tibi quae sint loca cumque lacusque
expediam, quali natura praedita constent.
740 principio, quod ‘Auerna’ uocantur nomine, id ab re
inpositumst, quia sunt auibus contraria cunctis,
e regione ea quod loca cum uenere uolantes,
remigii oblitae pennarum uela remittent,
praecipitesque cadunt molli ceruice profusae
745 in terram, si forte ita fert natura locorum,
aut in aquam, si forte lacus substratus Auerni.
is locus est Cumas aput, acri sulpure montis
oppleti calidis ubi fumant fontibus aucti.
748a [CORNICES ATHENIS AT AEDEM
MINERVAE NON ESSE]
est et Athenaeis in moenibus, arcis in ipso
750 uertice, Palladis ad templum Tritonidis almae,
quo numquam pennis appellunt corpora raucae
cornices, non cum fumant altaria donis:
usque adeo fugitant non iras Palladis acris
peruigili causa, Graium ut cecinere poetae,
755 sed natura loci opus efficit ipsa suapte.
755a [IN SYRIA QVARIPEDES]
in Syria quoque fertur item locus esse uideri,
quadripedes quoque quo simul ac uestigia primum
intulerint, grauiter uis cogat concidere ipsa,
manibus ut si sint diuis mactata repente.
760 omnia quae naturali ratione geruntur,
et quibus e fiant causis apparet origo—
ianua ne pote eis Orci regionibus esse
credatur, post hinc animas Acheruntis in oras
ducere forte deos manis inferne reamur,
765 naribus alipedes ut cerui saepe putantur
ducere de latebris serpentia saecla ferarum.
quod procul a uera quam sit ratione repulsum,
percipe. nam de re nunc ipsa dicere conor.
principio hoc dico—quod dixi saepe quoque ante—
770 in terra cuiusque modi rerum esse figuras;
multa, cibo quae sunt, uitalia; multaque, morbos
incutere et mortem quae possint adcelerare.
et magis esse aliis alias animantibus aptas
res ad uitai rationem ostendimus ante
775 propter dissimilem naturam dissimilisque
texturas inter sese primasque figuras.
multa meant inimica per aureis; multa per ipsas
insinuant naris infesta atque aspera tactu;[1]
nec sunt multa parum tactu uitanda neque autem
780 aspectu fugienda saporeque tristia quae sint.
deinde uidere licet quam multae sint homini res
acriter infesto sensu spurcaeque grauisque:
arboribus primum certis grauis umbra tributa
usque adeo, capitis faciant ut saepe dolores,
785 si quis eas supter iacuit prostratus in herbis.
est etiam magnis Heliconis montibus arbos
floris odore hominem taetro consueta necare.
scilicet: haec ideo terris ex omnia surgunt,
multa modis multis multarum semina rerum
790 quod permixta gerit tellus discretaque tradit.
nocturnumque recens extinctum lumen ubi acri
nidore offendit nares, consopit ibidem,
concidere et spumas qui morbo mittere sueuit.
castoreoque graui mulier sopita recumbit,
795 et manibus nitidum teneris opus effluit ei,
tempore eo si odoratast co menstrua soluit.
multaque praeterea languentia membra per artus
soluunt atque animam labefactant sedibus intus.
denique si calidis etiam cunctere lauabris
800 plenior et fueris solio feruentis aquai,[2]
[1] tactu=tractu (Housman)
[2] et fueris=et lueris (Diels)=efflueris (MSS)=effultus (Housman)
因為山頂有出口,當地居民稱為“碗”,[1]
我們的語言則用“喉嚨”和“嘴”形容。
有許多事物,僅提供一種解釋還不夠,[2]
需列出多種,希望其中一種應無誤。
705 正如看見遠處躺着一個人的屍首,
你自然而然會提到所有可能的死因,
但願正確的解釋興許包括在其中。
因為你無法充分地證明,他死於刀劍、
寒冷、疾病或者碰巧是被人下毒,
710 可我們知道他遭受了其中一種命運,
在許多事上我們也應該如此討論。
尼羅河,整個埃及唯一的河流,每年[3]
夏季都會發大水,淹沒兩岸的平原。
它總是在盛夏季節淹沒埃及,或者
715 因為暑熱之際入海口正好刮北風
(這個時節的風以“艾特西亞”命名),
它們逆着水流往南吹,阻礙其行程,
逼波浪回退,填滿河道,強令它止步。
這些風從極地寒冷的星座遠道而來,
720 無疑是在與河水對抗,往上游猛吹。
尼羅河卻誕生於暑熱肆虐的南方,
從陽光直射之地的中央發源,那裡
居住的人們都有曬得黝黑的皮膚。
也有可能是泥沙的過分淤積堵住[4]
725 河的入海口,迎面擋住奔涌的波浪,
因為風掀動海水,將泥沙沖入河道,
於是,河水的出路就變得不再通暢,
向下奔瀉的水流也隨之減緩了衝力。
另一個原因或許是在那個季節,源頭[5]
730 降雨更充沛,這是由於盛行的北風
將所有下游的雲團悉數驅往上游。
當刮至陽光直射之地,你當能猜到,
它們會聚合,因為受到高山的阻攔,
衝撞的雲團被外力緊緊地壓在一起。
735 或許河水在埃塞俄比亞的高山深處[6]
獲得了補給,當俯瞰一切的太陽消融[7]
炫目的積雪,迫使它們衝下平原。
現在請聽我為你解釋,所有被稱為[8]
“鳥絕跡”的地方究竟有何奇特的性質。
740 首先,它們獲贈的“鳥絕跡”之名來自
事實本身,飛禽到此皆有來無回。
因為鳥在飛行途中一進入這些區域,
就立刻忘記划動翅槳,突然收起
羽帆,耷拉着頸項,徑直向下墜落——
745 如果碰巧迎接的是地面,它就觸地;
若碰巧下方是阿韋爾諾湖,它就沉水。
庫邁有這樣一個地方,群山呼出
刺鼻的硫磺氣味,到處都是溫泉。
雅典城牆內也有,就在衛城之巔,[9]
750 位於當地保護神帕拉斯的廟宇之側,[10]
嗓音沙啞的烏鴉從不會展翅飛近
這裡,哪怕祭壇的供品香氣四溢,
並非如希臘詩人所吟唱,它們因為[11]
偷窺惹得帕拉斯大怒,不敢不避開,
755 而是因為此地的特性讓它們心驚。
據說敘利亞也有這樣的詭異之地,[12]
即使是四足的野獸,一旦進入那裡,
周遭的力量也會迫使它們重重地
倒下,彷彿突然被屠,獻祭給冥神。
760 這一切現象背後都有自然的法則,
它們為何發生,原因顯而易見——
千萬別相信這些地方是地獄之門,[13]
也別進而以為是陰間的諸神從地下
引誘靈魂從這裡進入冥河的涯岸,
765 正如人們經常斷定,敏捷的野鹿[14]
用鼻孔的氣息引誘凶蛇爬出洞穴。
這與正確的解釋相距多遠,請聽我
細述,因為我即將努力揭示真相。
首先我要說——這是我反覆說過的話——[15]
770 大地上存在無數東西的原子,許多[16]
可用作食物,滋養生命,許多卻注入
各種疾病,足以加速我們的死亡。
我們在前文已經證明,某些物質
更適合某些動物,幫助其更好地生存,
775 因為每個物種都各自擁有不同的
本性、不同的質地、不同的原子。許多
有害的東西從耳朵滲透,許多從鼻孔
鑽入,氣味強烈,而且威脅健康,
還有不少東西應該讓觸覺迴避,
780 一些不適合觀看,另一些味道可憎。
此外你還會發現,許多東西會引發[17]
強烈的痛苦,人因而極度憎惡它們:
例如某些樹的陰影就非常危險,[18]
如果誰碰巧在它們遮住的草坪躺下
785 休息,經常都會遭受頭痛的折磨。
赫利孔的高山長着一棵怪樹,它的花
釋放的噁心氣味甚至有奪命的效果。
顯然,所有這些都必然與泥土有關,
因為大地包含了許多不同東西的
790 原子,以許多方式混合,但各從其類。
例如剛剛熄滅的夜燈,嗆人的氣味
一碰到鼻子,就會讓總是突然倒地、[19]
口吐白沫的病人瞬間失去感知。
行經期間的女人如果正好吸入
795 海狸香的濃烈氣味,就會很快暈過去,[20]
閃亮的織品從她柔婉的手中滑落。
還有許多東西能夠讓我們全身
綿軟,搖晃守在體內各處的魂魄。
如果你在飽餐後洗澡,在溫暖浴缸中
800 停留太久,一直坐在熱水裡面,[21]
[1] 原文的crateres(碗、火山口)是希臘語的複數主格形式。
[2] 703-737行解釋了尼羅河的周期性洪水成因,其中703-711行重申了伊壁鳩魯派對多重解釋的態度。Jope(1989)認為,關於尼羅河以及某些泉水的討論與本卷的毀滅主題無關,盧克萊修將它們納入本卷,很可能是因為這些話題在古代很出名,他必須滿足讀者的期待。703行原文的aliquod=aliquot(多種)。
[3] 712-723行是第一種解釋:夏季入海口的北風與河的流向相反,抬高了水位。這種假設出自泰勒斯,參考塞涅卡《自然探究》(Quaestiones Naturales 4.2.22)。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,DE NILO FLVVIO(論尼羅河)。這個小標題在抄本中標為711a行。
[4] 724-728行是第二種解釋:河口淤積的泥沙阻塞了河道。
[5] 729-734行是第三種解釋:尼羅河源頭在夏季的豐沛降雨導致了洪水。這種說法可能源自德謨克利特,參考狄奧多羅斯的《史纂》(Bibliotheca Historica 1.39.1-3)。
[6] 735-737行是第四種解釋,也是正確的解釋:夏季尼羅河源頭的高山積雪融化,水量大增,造成洪水。這是阿那克薩戈拉的觀點,參考狄奧多羅斯的《史纂》(Bibliotheca Historica 1.38.4-7)。
[7] 原文的ninguis=nix(雪)。
[8] 738-839行討論了歐洲的一些因為鳥無法飛翔而著名的地方,它們被形容為auernus(鳥絕跡),最著名的一處是那不勒斯附近的阿韋爾諾湖(Lacus Auernus),當時人們傳說這裡是地府入口。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,DE LACV AVERNI(論阿韋爾諾湖)。這個小標題在抄本中標為737a行。
[9] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,CORNICES ATHENIS AT AEDEM MINERVAE NON ESSE(雅典有烏鴉,密涅瓦神廟卻沒有)。這個小標題在抄本中標為748a行。
[10] 帕拉斯(Pallas)是密涅瓦(與雅典娜混同)的別名,原文的Tritonidis(主格Tritonis)也是其別名。
[11] 烏鴉惹惱雅典娜的故事,參考阿波羅多洛斯的《書庫》(Bibliotheca 3.14.6)。
[12] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,IN SYRIA QVARIPEDES(敘利亞的四足野獸)。這個小標題在抄本中標為755a行。盧克萊修這裡可能指的是西埃拉波利斯(Hierapolis)的“普魯托之地”(Plutonium),參考斯特拉波的《地理學》(Geographica 13.629)。
[13] 這一行的原文文本很不確定。
[14] 關於這種說法,參考普林尼《自然史》(Historia Naturalis 28.42.149)。
[15] 769-780行概述了伊壁鳩魯派的健康理論,與本卷後面關於瘟疫的討論很有關係。“反覆說過的話”指第一卷809-829行、第二卷398-477行和第四卷633-644行。
[16] 原文的figuras不是“形狀”,而是“原子”。
[17] 781-817行是離題部分,提及各種對健康不利或致命的物質。
[18] 古代西方人認為,這些樹包括黃楊樹、核桃樹和杜松樹,參考普林尼《自然史》(Historia Naturalis 16.16.70)。
[19] 癲癇癥狀,參考第三卷487-491行。
[20] 海狸香(castoreum)是從海狸生殖器附近的梨狀腺囊中取出的分泌物,可以治療痙攣和疼痛。
[21] 這一行的原文文本很不確定。