《物性論》第6卷601-700行

proinde licet quamuis caelum terramque reantur
incorrupta fore aeternae mandata saluti.
et tamen interdum praesens uis ipsa pericli
subdit et hunc stimulum quadam de parte timoris,
605 ne pedibus raptim tellus subtracta feratur
in barathrum, rerumque sequatur prodita summa
funditus, et fiat mundi confusa ruina.
607a [QVARE MARE MAIVS NON FIAT]
principio mare mirantur non reddere maius
Naturam, quo sit tantus decursus aquarum,
610 omnia quo ueniant ex omni flumina parte.
adde uagos imbris tempestatesque uolantes,
omnia quae maria ac terras sparguntque rigantque;
adde suos fontis. tamen ad maris omnia summam
guttai uix instar erunt unius adaugmen.
615 quo minus est mirum mare non augescere magnum.
praeterea magnam sol partem detrahit aestu.
quippe uidemus enim uestis umore madentis
exsiccare suis radiis ardentibus solem.
at pelage multa et late substrata uidemus.
620 proinde licet quamuis ex uno quoque loco sol
umoris paruam delibet ab aequore partem,
largiter in tanto spatio tamen auferet undis.
tum porro uenti quoque magnam tollere partem
umoris possunt uerrentes aequora, uentis
625 una nocte uias quoniam persaepe uidemus
siccari, mollisque luti concrescere crustas.
praeterea docui multum quoque tollere nubes
umorem magno conceptum ex aequore ponti,
et passim toto terrarum spargere in orbi,
630 cum pluit in terris et uenti nubila portant.
postremo quoniam raro cum corpore tellus
est et coniunctast, oras maris undique cingens,
debet, ut in mare de terris uenit umor aquai,
in terras itidem manare ex aequore salso.
635 percolatur enim uirus, retroque remanat
materies umoris et ad caput amnibus omnis
confluit; inde super terras redit agmine dulci,
qua uia secta semel liquido pede detulit undas.
638a [DE AETNA]
nunc ratio quae sit, per fauceis montis ut Aetnae
640 expirent ignes interdum turbine tanto,
expediam. neque enim mediocri clade coorta
flammae tempestas Siculum dominata per agros
finitimis ad se conuertit gentibus ora,
fumida cum caeli scintillare omnia templa
645 cernentes pauida complebant pectora cura,
quid moliretur rerum Natura nouarum.
hisce tibi in rebus latest alteque uidendum
et longe cunctas in partis dispiciendum,
ut reminiscaris summam rerum esse profundam
650 et uideas caelum summai totius unum
quam sit paruula pars et quam multesima constet,
nec tota pars, homo terrai quota totius unus.
quod bene propositum si plane contueare
ac uideas plane, mirari multa relinquas.
655 num quis enim nostrum miratur, si quis in artus
accepit calido febrim feruore coortam
aut alium quemuis morbi per membra dolorem?
opturgescit enim subito pes; arripit acer
saepe dolor dentes; oculos inuadit in ipsos;
660 existit sacer ignis et urit corpore serpens
quamcumque arripuit partim, repitque per artus,
nimirum quia sunt multarum semina rerum.
et satis haec tellus morbi caelumque mali fert,
unde queat uis immensi procrescere morbi.[1]
665 sic igitur toti caelo terraeque putandumst
ex infinito satis omnia suppeditare,
unde repente queat tellus concussa moueri
perque mare ac terras rapidus percurrere turbo,
ignis abundare Aetnaeus, flammescere caelum.
670 id quoque enim fit, et ardescunt caelestia templa,
et tempestates pluuiae grauiore coortu
sunt, ubi forte ita se tetulerunt semina aquarum.
‘at nimis est ingens incendi turbidus ardor.’
scilicet: et fluuius qui uisus maximus ei
675 qui non ante aliquem maiorem uidit, et ingens
arbor homoque uidetur, et omnia de genere omni
maxima quae uidit quisque, haec ingentia fingit,
cum tamen omnia cum caelo terraque marique
nil sint ad summam summai totius omnem.
680 nunc tamen illa modis quibus inritata repente
flamma foras uastis Aetnae fornacibus efflet,
expediam. primum totius subcaua montis
est natura, fere silicum suffulta cauernis.
omnibus est porro in speluncis uentus et aer.
685 (uentus enim fit, ubi est agitando percitus aer.)
hic ubi percaluit calefecitque omnia circum
saxa furens, qua contingit, terramque, et ab ollis
excussit calidum flammis uelocibus ignem,
tollit se ac rectis ita faucibus eicit alte.
690 fert itaque ardorem longe longeque fauillam
differt, et crassa uoluit caligine fumum,
extruditque simul mirando pondere saxa—
ne dubites quin haec animai turbida sit uis.
praeterea magna ex parti mare montis ad eius
695 radices frangit fluctus aestumque resorbit.
ex hoc usque mari speluncae montis ad altas
perueniunt subter fauces. hac ire fatendumst . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
698 et penetrare mari penitus res cogit aperto
atque efflare foras, ideoque extollere flammam
700 saxaque subiectare et arenae tollere nimbos.

[1]immensi…morbi=immsensae…cladis (Olivier)

因此,且讓人們去幻想大地和天空
都不會朽壞,註定享有永恆的生命,
然而危險卻時常從某個方向逼近,
它迫在眉睫的威脅喚回世人的驚懼,
605 唯恐大地從自己腳下抽走,驟然
墜入深淵,萬事萬物都隨它而去,
徹底毀滅,只留下世界混亂的廢墟。

有些人覺得驚奇,自然竟不讓大海[1]
滿溢,因為有如此豐沛的水源源
610 匯入,來自各方的河流都以它為終點;
還要加上飛翔的風暴和路過的雨水,
它們滋潤、澆灌着所有的海洋和陸地;
再加上海底的湧泉。然而所有這些
與海的總量相比都彷彿渺小的水滴。
615 所以,大海不膨脹,並不值得驚訝。
再者,很大部分水也被太陽蒸發:
我們時常看見,原本濕漉漉的衣服
如何被太陽溫熱的光線徹底烘乾。
世上有很多海洋,覆蓋廣闊的區域,[2]
620 因此,陽光從某處海面掠走的水分
無論怎樣微不足道,如此浩瀚的
空間疊加到一起,損失必定驚人。
不僅如此,風吹過海面時也會颳去
許多水分:我們經常發現,只需
625 一個晚上,路面就會被風吹乾,
柔軟的稀泥就會變成堅硬的土殼。
除此以外,我在前文也已經講過,[3]
雲會從遼闊海面吸收大量水分,
當風把雲捲走,變成雨落到地面,
630 原來的海水就灑遍世界每個角落。
最後一點,既然大地是多孔之身,[4]
又與海相連,四面環抱着它的岸,
水就應當從咸澀的海中滲進大陸,
正如陸地的淡水都會流入海洋。
635 鹽將被過濾,清澈的液體重新流回,[5]
再次全部彙集在江河的發源之處,
然後鮮美的淡水又將流遍大地,
沿原來切出的河道踏上歡快的旅途。

現在我要解釋,埃特納喉嚨噴出的[6]
640 火焰為何經常有旋風一般的力量。
它的烈火風暴一旦啟動,破壞性
就絕非等閑,西西里田地慘遭凌虐,[7]
鄰近民族的目光全部被它吸引,
看見整個天空都在冒煙、噴火,
645 人們胸中充滿憂懼,驚恐不安,
不知道自然策划著什麼可怕的動亂。
在這些事上你應當看得既遠且深,[8]
朝各個方向眺望,換各個角度思忖,
時刻記得,宇宙是多麼深邃難測,[9]
650 意識到,我們這個天空對它而言,
是如何渺小,如何微不足道,甚至
比不上一個人在全部大地所佔的份額。
如果你能透徹地理解這條法則,
你就再不會對許多事情感到驚奇。
655 難道我們會覺得驚訝,如果某人
突然染上了熱症,全身變得滾燙,
或者別的什麼病造成肢體的疼痛?
比如腳意外變腫,劇痛一再折磨
牙齒,甚至眼睛都難免遭到侵襲;
660 聖火病也會爆發,燃燒的感覺在全身[10]
肆意蔓延,攫住它爬過的每個部位——
因為無疑存在着許多東西的原子,
我們的天地擁有充足的疾病與災難,
源源不斷的惡症都可以在其中孕育。
665 所以,我們應該相信,無窮的空間
也為整個天地提供了萬物的儲備,
因而巨震能夠突然間搖撼大地,
迅疾的旋風能夠掃蕩所有海陸;
埃特納的火能夠溢出,天空能點燃
670 (這並非虛言,天空的原野也會着火);
眾多水分子碰巧聚集,便能夠形成
重量和威勢遠超平時的暴雨雲團。
“可是這次噴發的火焰確實巨大!”
沒錯:任何一條河都是最大的河,
675 只要你從沒見過更大的河,樹和人
如此,萬事萬物都如此。每人都覺得,
自己見過的最大之物就堪稱巨大,
然而,包括天空、大地、海洋的一切
存在與宇宙本身相比,都幾乎不存在。
680 回到原來的話題:火焰為何突然被
激怒,從巨大的埃特納熔爐噴射而出?
首先因為整座山都是空心的結構,
下面完全由眾多玄武岩洞穴支撐,
而且所有的洞穴都充滿空氣和風
685 (因為風不過是空氣受激產生運動)。
空氣被徹底加熱,四處衝撞,碰觸
岩石和泥土,將熱傳給它們,並從中
激起迅速燃燒的火焰,到了這時候,
它就會直線般騰起,從出口噴上高空。
690 所以,它將熱氣和灰燼吹到很遠的
地方,捲起遮天蔽日的黑色濃煙,
與此同時拋出重量驚人的石頭——
毫無疑問,這都是狂亂氣流的傑作。
此外,埃特納山根的許多部分都浸沒
695 海中,波浪反覆拍擊,又反覆回撤。
連接的洞穴從這些海域向上伸展,
直通高聳的火山口。因為你必須承認,
[混合在水中的空氣能夠由此通過,][11]
698 構造迫使它從開闊海域進入山內部,
並最終噴到外面,所以它才會拋射
700 火焰,捲起石塊,形成空中的沙雲。

[1] 608-638行討論大海為何永不滿溢。這個話題出現在此處很突兀,所以一些注者認為它的位置可疑。伊壁鳩魯未曾討論此話題。“有些人”或許指斯多葛派。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,QVARE MARE MAIVS NON FIAT(為何大海不變大)。這個小標題在抄本中標為607a行。
[2] 原文的pelage(海)來自希臘語,是複數賓格形式。
[3] 參考本卷470-474行和503-505行。
[4] 631-638行的想法可參考塞涅卡《自然探究》(Quaestiones Naturales 3.5)。
[5] 635-638行與第五卷269-272行大體相似。
[6] 639-702行探討了火山(尤其是埃特納火山)噴發的原因。Jope(1989)認為,本卷後半段中關於埃特納火山、“鳥絕跡”之地和瘟疫的討論延續了毀滅的主題。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,DE AETNA(論埃特納)。這個小標題在抄本中標為638a行。
[7] 公元前123年,埃特納火山噴發,摧毀了西西里島的卡塔納(Catana)。
[8] 647-652行位於第六卷的中心位置,揭示了整卷的主題:我們需要改變理解宇宙的方式。
[9] 參考第一卷958-1007行。
[10] 聖火病(俗稱sacer ignis,學名erysipelas),即“丹毒”,是一種累及真皮淺層淋巴管的感染,因為爆發時身體出現大量紅斑,所以有此名。
[11] 此處原文缺失,為了讀起來更連貫,我根據上下文補充了這行詩。