《物性论》第6卷601-700行

proinde licet quamuis caelum terramque reantur
incorrupta fore aeternae mandata saluti.
et tamen interdum praesens uis ipsa pericli
subdit et hunc stimulum quadam de parte timoris,
605 ne pedibus raptim tellus subtracta feratur
in barathrum, rerumque sequatur prodita summa
funditus, et fiat mundi confusa ruina.
607a [QVARE MARE MAIVS NON FIAT]
principio mare mirantur non reddere maius
Naturam, quo sit tantus decursus aquarum,
610 omnia quo ueniant ex omni flumina parte.
adde uagos imbris tempestatesque uolantes,
omnia quae maria ac terras sparguntque rigantque;
adde suos fontis. tamen ad maris omnia summam
guttai uix instar erunt unius adaugmen.
615 quo minus est mirum mare non augescere magnum.
praeterea magnam sol partem detrahit aestu.
quippe uidemus enim uestis umore madentis
exsiccare suis radiis ardentibus solem.
at pelage multa et late substrata uidemus.
620 proinde licet quamuis ex uno quoque loco sol
umoris paruam delibet ab aequore partem,
largiter in tanto spatio tamen auferet undis.
tum porro uenti quoque magnam tollere partem
umoris possunt uerrentes aequora, uentis
625 una nocte uias quoniam persaepe uidemus
siccari, mollisque luti concrescere crustas.
praeterea docui multum quoque tollere nubes
umorem magno conceptum ex aequore ponti,
et passim toto terrarum spargere in orbi,
630 cum pluit in terris et uenti nubila portant.
postremo quoniam raro cum corpore tellus
est et coniunctast, oras maris undique cingens,
debet, ut in mare de terris uenit umor aquai,
in terras itidem manare ex aequore salso.
635 percolatur enim uirus, retroque remanat
materies umoris et ad caput amnibus omnis
confluit; inde super terras redit agmine dulci,
qua uia secta semel liquido pede detulit undas.
638a [DE AETNA]
nunc ratio quae sit, per fauceis montis ut Aetnae
640 expirent ignes interdum turbine tanto,
expediam. neque enim mediocri clade coorta
flammae tempestas Siculum dominata per agros
finitimis ad se conuertit gentibus ora,
fumida cum caeli scintillare omnia templa
645 cernentes pauida complebant pectora cura,
quid moliretur rerum Natura nouarum.
hisce tibi in rebus latest alteque uidendum
et longe cunctas in partis dispiciendum,
ut reminiscaris summam rerum esse profundam
650 et uideas caelum summai totius unum
quam sit paruula pars et quam multesima constet,
nec tota pars, homo terrai quota totius unus.
quod bene propositum si plane contueare
ac uideas plane, mirari multa relinquas.
655 num quis enim nostrum miratur, si quis in artus
accepit calido febrim feruore coortam
aut alium quemuis morbi per membra dolorem?
opturgescit enim subito pes; arripit acer
saepe dolor dentes; oculos inuadit in ipsos;
660 existit sacer ignis et urit corpore serpens
quamcumque arripuit partim, repitque per artus,
nimirum quia sunt multarum semina rerum.
et satis haec tellus morbi caelumque mali fert,
unde queat uis immensi procrescere morbi.[1]
665 sic igitur toti caelo terraeque putandumst
ex infinito satis omnia suppeditare,
unde repente queat tellus concussa moueri
perque mare ac terras rapidus percurrere turbo,
ignis abundare Aetnaeus, flammescere caelum.
670 id quoque enim fit, et ardescunt caelestia templa,
et tempestates pluuiae grauiore coortu
sunt, ubi forte ita se tetulerunt semina aquarum.
‘at nimis est ingens incendi turbidus ardor.’
scilicet: et fluuius qui uisus maximus ei
675 qui non ante aliquem maiorem uidit, et ingens
arbor homoque uidetur, et omnia de genere omni
maxima quae uidit quisque, haec ingentia fingit,
cum tamen omnia cum caelo terraque marique
nil sint ad summam summai totius omnem.
680 nunc tamen illa modis quibus inritata repente
flamma foras uastis Aetnae fornacibus efflet,
expediam. primum totius subcaua montis
est natura, fere silicum suffulta cauernis.
omnibus est porro in speluncis uentus et aer.
685 (uentus enim fit, ubi est agitando percitus aer.)
hic ubi percaluit calefecitque omnia circum
saxa furens, qua contingit, terramque, et ab ollis
excussit calidum flammis uelocibus ignem,
tollit se ac rectis ita faucibus eicit alte.
690 fert itaque ardorem longe longeque fauillam
differt, et crassa uoluit caligine fumum,
extruditque simul mirando pondere saxa—
ne dubites quin haec animai turbida sit uis.
praeterea magna ex parti mare montis ad eius
695 radices frangit fluctus aestumque resorbit.
ex hoc usque mari speluncae montis ad altas
perueniunt subter fauces. hac ire fatendumst . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
698 et penetrare mari penitus res cogit aperto
atque efflare foras, ideoque extollere flammam
700 saxaque subiectare et arenae tollere nimbos.

[1]immensi…morbi=immsensae…cladis (Olivier)

因此,且让人们去幻想大地和天空
都不会朽坏,注定享有永恒的生命,
然而危险却时常从某个方向逼近,
它迫在眉睫的威胁唤回世人的惊惧,
605 唯恐大地从自己脚下抽走,骤然
坠入深渊,万事万物都随它而去,
彻底毁灭,只留下世界混乱的废墟。

有些人觉得惊奇,自然竟不让大海[1]
满溢,因为有如此丰沛的水源源
610 汇入,来自各方的河流都以它为终点;
还要加上飞翔的风暴和路过的雨水,
它们滋润、浇灌着所有的海洋和陆地;
再加上海底的涌泉。然而所有这些
与海的总量相比都仿佛渺小的水滴。
615 所以,大海不膨胀,并不值得惊讶。
再者,很大部分水也被太阳蒸发:
我们时常看见,原本湿漉漉的衣服
如何被太阳温热的光线彻底烘干。
世上有很多海洋,覆盖广阔的区域,[2]
620 因此,阳光从某处海面掠走的水分
无论怎样微不足道,如此浩瀚的
空间叠加到一起,损失必定惊人。
不仅如此,风吹过海面时也会刮去
许多水分:我们经常发现,只需
625 一个晚上,路面就会被风吹干,
柔软的稀泥就会变成坚硬的土壳。
除此以外,我在前文也已经讲过,[3]
云会从辽阔海面吸收大量水分,
当风把云卷走,变成雨落到地面,
630 原来的海水就洒遍世界每个角落。
最后一点,既然大地是多孔之身,[4]
又与海相连,四面环抱着它的岸,
水就应当从咸涩的海中渗进大陆,
正如陆地的淡水都会流入海洋。
635 盐将被过滤,清澈的液体重新流回,[5]
再次全部汇集在江河的发源之处,
然后鲜美的淡水又将流遍大地,
沿原来切出的河道踏上欢快的旅途。

现在我要解释,埃特纳喉咙喷出的[6]
640 火焰为何经常有旋风一般的力量。
它的烈火风暴一旦启动,破坏性
就绝非等闲,西西里田地惨遭凌虐,[7]
邻近民族的目光全部被它吸引,
看见整个天空都在冒烟、喷火,
645 人们胸中充满忧惧,惊恐不安,
不知道自然策划着什么可怕的动乱。
在这些事上你应当看得既远且深,[8]
朝各个方向眺望,换各个角度思忖,
时刻记得,宇宙是多么深邃难测,[9]
650 意识到,我们这个天空对它而言,
是如何渺小,如何微不足道,甚至
比不上一个人在全部大地所占的份额。
如果你能透彻地理解这条法则,
你就再不会对许多事情感到惊奇。
655 难道我们会觉得惊讶,如果某人
突然染上了热症,全身变得滚烫,
或者别的什么病造成肢体的疼痛?
比如脚意外变肿,剧痛一再折磨
牙齿,甚至眼睛都难免遭到侵袭;
660 圣火病也会爆发,燃烧的感觉在全身[10]
肆意蔓延,攫住它爬过的每个部位——
因为无疑存在着许多东西的原子,
我们的天地拥有充足的疾病与灾难,
源源不断的恶症都可以在其中孕育。
665 所以,我们应该相信,无穷的空间
也为整个天地提供了万物的储备,
因而巨震能够突然间摇撼大地,
迅疾的旋风能够扫荡所有海陆;
埃特纳的火能够溢出,天空能点燃
670 (这并非虚言,天空的原野也会着火);
众多水分子碰巧聚集,便能够形成
重量和威势远超平时的暴雨云团。
“可是这次喷发的火焰确实巨大!”
没错:任何一条河都是最大的河,
675 只要你从没见过更大的河,树和人
如此,万事万物都如此。每人都觉得,
自己见过的最大之物就堪称巨大,
然而,包括天空、大地、海洋的一切
存在与宇宙本身相比,都几乎不存在。
680 回到原来的话题:火焰为何突然被
激怒,从巨大的埃特纳熔炉喷射而出?
首先因为整座山都是空心的结构,
下面完全由众多玄武岩洞穴支撑,
而且所有的洞穴都充满空气和风
685 (因为风不过是空气受激产生运动)。
空气被彻底加热,四处冲撞,碰触
岩石和泥土,将热传给它们,并从中
激起迅速燃烧的火焰,到了这时候,
它就会直线般腾起,从出口喷上高空。
690 所以,它将热气和灰烬吹到很远的
地方,卷起遮天蔽日的黑色浓烟,
与此同时抛出重量惊人的石头——
毫无疑问,这都是狂乱气流的杰作。
此外,埃特纳山根的许多部分都浸没
695 海中,波浪反复拍击,又反复回撤。
连接的洞穴从这些海域向上伸展,
直通高耸的火山口。因为你必须承认,
[混合在水中的空气能够由此通过,][11]
698 构造迫使它从开阔海域进入山内部,
并最终喷到外面,所以它才会抛射
700 火焰,卷起石块,形成空中的沙云。

[1] 608-638行讨论大海为何永不满溢。这个话题出现在此处很突兀,所以一些注者认为它的位置可疑。伊壁鸠鲁未曾讨论此话题。“有些人”或许指斯多葛派。在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题,QVARE MARE MAIVS NON FIAT(为何大海不变大)。这个小标题在抄本中标为607a行。
[2] 原文的pelage(海)来自希腊语,是复数宾格形式。
[3] 参考本卷470-474行和503-505行。
[4] 631-638行的想法可参考塞涅卡《自然探究》(Quaestiones Naturales 3.5)。
[5] 635-638行与第五卷269-272行大体相似。
[6] 639-702行探讨了火山(尤其是埃特纳火山)喷发的原因。Jope(1989)认为,本卷后半段中关于埃特纳火山、“鸟绝迹”之地和瘟疫的讨论延续了毁灭的主题。在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题,DE AETNA(论埃特纳)。这个小标题在抄本中标为638a行。
[7] 公元前123年,埃特纳火山喷发,摧毁了西西里岛的卡塔纳(Catana)。
[8] 647-652行位于第六卷的中心位置,揭示了整卷的主题:我们需要改变理解宇宙的方式。
[9] 参考第一卷958-1007行。
[10] 圣火病(俗称sacer ignis,学名erysipelas),即“丹毒”,是一种累及真皮浅层淋巴管的感染,因为爆发时身体出现大量红斑,所以有此名。
[11] 此处原文缺失,为了读起来更连贯,我根据上下文补充了这行诗。