ut pariter nobis corpus cum sanguine crescit,
sudor item atque umor quicumque est denique membris.
concipiunt etiam multum quoque saepe marinum
umorem, ueluti pendentia uellera lanae,
505 cum supera magnum mare uenti nubila portant.
consimili ratione ex omnibus amnibus umor
tollitur in nubis. quo cum bene semina aquarum
multa modis multis conuenere undique adaucta,
confertae nubes umorem mittere certant
510 dupliciter: nam uis uenti contrudit, et ipsa
copia nimborum turba maiore coacta[1]
urget et e supero premit ac facit effluere imbris.
praeterea cum rarescunt quoque nubila uentis
aut dissoluuntur, solis super icta calore,
515 mittunt umorem pluuium stillantque, quasi igni
cera super calido tabescens multa liquescat.
sed uehemens imber fit, ubi uehementer utraque
nubila ui cumulata premuntur et impete uenti.
at retinere diu pluuiae longumque morari
520 consuerunt, ubi multa cientur semina aquarum,
atque aliis aliae nubes nimbique rigantes
insuper atque omni uulgo de parte feruntur,
terraque cum fumans umorem tota redhalat.
523a [DE ARQVO]
hic ubi sol radiis tempestatem inter opacam
525 aduersa fulsit nimborum aspargine contra,
tum color in nigris existit nubibus arqui.
cetera quae sursum crescunt sursumque creantur,
et quae concrescunt in nubibus omnia, prorsum
omnia—nix uenti grando gelidaeque pruinae
530 et uis magna geli, magnum duramen aquarum
et mora quae fluuios passim refrenat auentis—
perfacilest tamen haec reperire animoque uidere
omnia quo pacto fiant quareue creentur,
cum bene cognoris elementis reddita quae sint.
534a [DE TERRAE MOTV]
535 NVNC AGE, QVAE RATIO terrai motibus extet
percipe. et in primis terram fac ut esse rearis
supter item ut supera uentosis undique plenam
speluncis, multosque lacus multasque lucunas
in gremio gerere et rupes [derupes] deruptaque saxa.
540 multaque sub tergo terrai flumina tecta
uoluere ui fluctus summersaque saxa putandumst.
undique enim similem esse sui res postulat ipsa.
his igitur rebus subiunctis suppositisque
terra superne tremit magnis concussa ruinis,
545 subter ubi ingentis speluncas subruit aetas.
quippe cadunt toti montes, magnoque repente
concussu late disserpunt inde tremors—
et merito, quoniam plaustris concussa tremescunt
tecta uiam propter non magno pondere tota
550 nec minus exultant, res dura ubicumque uiai[2]
ferratos utrimque rotarum succutit orbes.
fit quoque, ubi in magnas aquae uastasque lucunas
gleba uetustate e terra prouoluitur ingens,
ut iactetur aquae fluctu quoque terra uacillans,
555 ut uas interdum non quit constare, nisi umor
destitit in dubio fluctu iactarier intus.
praeterea uentus cum per loca subcaua terrae
collectus parte ex una procumbit et urget
obnixus magnis speluncas uiribus altas,
560 incumbit tellus quo uenti prona premit uis.
tum supera terram quae sunt extructa domorum
ad caelumque magis quanto sunt edita quaeque,
inclinata minent in eandem prodita partem, [a.a.q.q.]
protractaeque trabes inpendent ire paratae.
565 et metuunt magni naturam credere mundi
exitiale aliquod tempus clademque manere,
cum uideant tantam terrarum incumbere molem!
quod nisi respirent uenti, uis nulla refrenet
res neque ab exitio possit reprehendere euntis.
570 nunc quia respirant alternis inque grauescunt
et quasi collecti redeunt ceduntque repulsi,
saepius hanc ob rem minitatur terra ruinas
quam facit. inclinatur enim retroque recellit
et recipit prolapsa suas in pondere sedes.
575 hac igitur ratione uacillant omnia tecta,
summa magis mediis, media imis, ima perhilum.
est haec eiusdem quoque magni causa tremoris,
uentus ubi atque animae subito uis maxima quaedam,
aut extrinsecus aut ipsa tellure coorta,
580 in loca se caua terrai coniecit, ibique
speluncas inter magnas fremit ante tumultu
uersabundaque portatur, post, incita cum uis,
exagitata foras erumpitur et simul altam
diffindens terram magnum concinnat hiatum.
585 in Syria Sidone quod accidit et fuit Aegi
in Peloponneso, quas exitus hic animai
disturbat urbes et terrae motus obortus.
multaque praeterea ceciderunt moenia magnis
motibus in terris, et multae per mare pessum
590 subsedere suis pariter cum ciuibus urbes.
quod nisi prorumpit, tamen impetus ipse animai
et fera uis uenti per crebra foramina terrae
dispertitur, ut horror, et incutit inde tremorem,
frigus uti nostros penitus cum uenit in artus,
595 concutit inuitos cogens tremere atque mouere.
ancipiti trepidant igitur terrore per urbis:
tecta superne timent; metuunt inferne cauernas
terrai ne dissoluat natura repente,
neu distracta suum late dispandat hiatum
600 idque suis confusa uelit complere ruinis.
[1] coacta=coorta (Housman)
[2] exultant res dura ubicumque uiai=exultant si scruporum ubi (Büchner)=exultant plaustra ut lapi’ cumque (Meurig-Davies)=exsultant aestu ut is cumque (Verdière)
正如我們的身軀會與汗水、血液
和肢體中的所有液體一起成長。
而且,雲朵也會像懸掛的羊毛一樣,
從鹹水之中吸收大量濕氣,當風
505 推着它們,飄過汪洋大海的上方。
與此相似,所有江河也都有水分
升入雲里。當巨量水原子從不同途徑
會合在一起,從各個方向助長其力量,
脹滿的烏雲就會試圖釋放其液體。
510 這有兩種可能:風把雲擠到一處,
當聚集的雨雲數量太大,重量難以
承受,就會向下壓,迫使雨水流出;
或者因為風將雲吹得太稀薄,甚至
直接吹散,雲受到太陽熱氣的侵襲,
515 滲出液體,滴落成雨,這就彷彿
蠟在熱火上炙烤,熔化成大灘液體。
可是,當雲同時受兩種力量猛擊,
既沉重不堪,又被風衝撞,就會降暴雨。
如果淫雨不絕,連綿多日,則是
520 因為太多水原子被攪動起來,雨雲
一層壓着一層,雨霧一片連着
一片,從四面八方源源不斷地匯聚,
整片大地也濕氣蒸騰,補充着水分。
這種情形下,如果陰沉風暴中的陽光[1]
525 正好照在對面雨雲濺起的水汽上,
烏雲的陣列間就會出現絢麗的彩虹。
至於其他在天上出現和積聚的東西,[2]
以及在雲中形成的一切,無一例外——
無論是雪、風、冰雹、寒霜還是
530 冰的強大力量(正是它封凍滔滔的
洪流,到處勒住江河急切的韁轡)——
很容易發現並在靈魂里透徹把握
所有這些如何形成,為什麼發生,
只要你熟諳原子具備怎樣的屬性。
535 現在請聽我分析地震為何會出現。[3]
首先,你應當理解這一點,地表之上
和地表之下形態相似,都遍布多風的
洞穴,地底的懷中也擁着許多湖泊、
許多深淵,還有多處巉岩峭壁。[4]
540 你還應相信,地下藏着許多湍急的
河流,翻卷着波浪,掀動淹沒的石塊。
同屬大地,其性質就應該處處相像。
既然地下連接着這樣的景觀和構造,[5]
當下面巨大的洞穴被時間嚴重侵蝕,
545 出現劇烈的陷落,地面便也會猛搖。
成片的山嶺整體崩塌,眨眼之間,
震動就從轟然爆裂的中心漣漪開來——
理當如此,因為不算太沉的馬車
經過,都能讓路邊的房子左右搖晃,
550 即使道上的任何硬物硌住了兩邊
車輪的鐵沿,它們也會隨馬車顛簸。
有時,地底的大片土崖因天長日久[6]
而剝落,徑直滾入陰森無垠的深淵,
水體的激蕩也帶動大地一起顫抖,
555 正如容器不可能靜止,除非裡面的
液體已經安頓,不再來回晃悠。
此外,風會在地下的空洞之處彙集,[7]
當它傾着身子,往一個方向猛吹,
用盡全力將那些深邃的洞穴往前推,
560 上面的大地便會隨風力朝一側傾斜。
於是地表的建築也無法保持平衡,
它們站得越高,離天空越近,歪得
越厲害,朝着同一個方向彎腰稱臣,[8]
脫離基座的梁木已懸空,搖搖欲墜。
565 可是人們卻不肯相信某種終結、
某個毀滅的時刻等待着廣闊的世界,
雖然他們親見一大片陸地將傾頹!
但如果這樣的風不減弱,沒有力量
能勒住萬物,阻止它們奔向死亡。
570 而在現實中,由於風交替變弱和變強,
彷彿重整再進攻,彷彿戰敗再撤回,
因此大地雖常有崩潰之險,但終歸
極少崩潰。它先朝一邊傾斜,然後
盪回,眼看要重重跌倒,又復歸原位。
575 由於這個緣故,整個房子都搖晃,
頂部最劇烈,中間次之,底部最輕微。
巨大的地震還有一種原因:一陣風[9]
或者一股威力無比的氣流突然間
從大地之外或者大地之內湧來,
580 強行闖入地下的空洞之處,先在
寬闊的洞穴里高聲咆哮,不停地旋轉
翻騰,等到怒意和力量到達最盛,
它便向外猛烈爆發,同時將地底
撕裂,製造出一條深不可測的斷層。
585 敘利亞的西頓和伯羅奔尼撒的埃吉烏姆[10]
皆遭遇如此的厄運,兩座城市都毀於
這種狂風的噴涌和隨之而來的地震。
還有許多城牆在陸上的劇震中塌陷,
淪為廢墟,許多城市和居民一起
590 沉落到地底,被深暗的大海完全吞噬。[11]
但即使風不噴發,氣流的憤怒衝擊
和野蠻力量也會在地下的眾多通道間
擴散,彷彿哆嗦的癥狀,引發震動,
如同寒氣侵入了我們的肢體深處,
595 迫使我們不由自主地顫抖、顛簸。
所以,城裡的人們面臨兩種恐懼:
擔心頭上的屋頂砸落,害怕腳下的[12]
大地突然摧毀洞穴,突然崩裂,
向他們張開深不見底的大口,在一片
600 狼藉中渴望用自己的殘垣填滿巨坑。
[1] 524-526行解釋了彩虹的成因,參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 2.109-110)。阿那克西美尼、阿那克薩戈拉、梅特羅多洛(前三位的討論見Aetius 3.5.10-12)和亞里士多德(Meteorologica 373a.32-375b.15)都曾詳細討論這個問題。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,DE ARQVO(關於彩虹)。這個小標題在抄本中標為523a行。
[2] 527-534行提到了雪、風、雹、霜等天氣現象,參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 2.106-109)。
[3] 535-1089行是本卷的第三大部分,考察了各種地理現象。其中535-607行是第一部分,分析了地震的成因,參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 2.105-106)。在簡短的引入(535-542行)後,盧克萊修提出了四種假設。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,DE TERRAE MOTV(論地震)。這個小標題在抄本中標為534a行。
[4] 原文的derupes是多餘的詞。
[5] 543-551行是第一種假設:大地深處的洞穴坍塌,導致地震。參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 2.105)。這種說法或許可追溯到阿那克西美尼和阿那克西曼德。
[6] 552-556行是第二種假設:地底的岩塊墜入深淵,引發地震。據說伊壁鳩魯和阿那克西美尼曾如此解釋,參考塞涅卡《自然探究》(Quaestiones Naturales 6.20.6-7, 6.10.1-2)。
[7] 557-576行是第三種假設:地下的大風引發地震。
[8] 原文的[a.a.q.q.]是抄本中毫無意義的記號。
[9] 577-607行是第四種假設:地下風猛烈爆發,撕開地層,引發地震。參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 2.105)。持類似看法的有德謨克利特(Quaestiones Naturales 6.20.4)和亞里士多德(Meteorologica 365b.21-369a.9)等人。
[10] 西頓(Sidon)在公元前5世紀末發生過地震,參考塞涅卡《自然探究》(Quaestiones Naturales 6.24.6)。埃吉烏姆(Aegium)在公元前373或372年發生過地震,參考塞涅卡《自然探究》(Quaestiones Naturales 6.25.4)。
[11] Jope(1989)評論道,588-590行這種詩句用誇張的手法描繪了自然災難對世界的威脅,是《物性論》第六卷的主要策略之一。但它主要的目的不是讓讀者恐懼,而是讓讀者反觀恐懼。
[12] Jope(1989)指出,盧克萊修在597-607行巧妙地將人們對自然現象的實際恐懼轉換成基於錯誤認識的形而上恐懼,從而與本卷的主旨建立了聯繫。