ut pariter nobis corpus cum sanguine crescit,
sudor item atque umor quicumque est denique membris.
concipiunt etiam multum quoque saepe marinum
umorem, ueluti pendentia uellera lanae,
505 cum supera magnum mare uenti nubila portant.
consimili ratione ex omnibus amnibus umor
tollitur in nubis. quo cum bene semina aquarum
multa modis multis conuenere undique adaucta,
confertae nubes umorem mittere certant
510 dupliciter: nam uis uenti contrudit, et ipsa
copia nimborum turba maiore coacta[1]
urget et e supero premit ac facit effluere imbris.
praeterea cum rarescunt quoque nubila uentis
aut dissoluuntur, solis super icta calore,
515 mittunt umorem pluuium stillantque, quasi igni
cera super calido tabescens multa liquescat.
sed uehemens imber fit, ubi uehementer utraque
nubila ui cumulata premuntur et impete uenti.
at retinere diu pluuiae longumque morari
520 consuerunt, ubi multa cientur semina aquarum,
atque aliis aliae nubes nimbique rigantes
insuper atque omni uulgo de parte feruntur,
terraque cum fumans umorem tota redhalat.
523a [DE ARQVO]
hic ubi sol radiis tempestatem inter opacam
525 aduersa fulsit nimborum aspargine contra,
tum color in nigris existit nubibus arqui.
cetera quae sursum crescunt sursumque creantur,
et quae concrescunt in nubibus omnia, prorsum
omnia—nix uenti grando gelidaeque pruinae
530 et uis magna geli, magnum duramen aquarum
et mora quae fluuios passim refrenat auentis—
perfacilest tamen haec reperire animoque uidere
omnia quo pacto fiant quareue creentur,
cum bene cognoris elementis reddita quae sint.
534a [DE TERRAE MOTV]
535 NVNC AGE, QVAE RATIO terrai motibus extet
percipe. et in primis terram fac ut esse rearis
supter item ut supera uentosis undique plenam
speluncis, multosque lacus multasque lucunas
in gremio gerere et rupes [derupes] deruptaque saxa.
540 multaque sub tergo terrai flumina tecta
uoluere ui fluctus summersaque saxa putandumst.
undique enim similem esse sui res postulat ipsa.
his igitur rebus subiunctis suppositisque
terra superne tremit magnis concussa ruinis,
545 subter ubi ingentis speluncas subruit aetas.
quippe cadunt toti montes, magnoque repente
concussu late disserpunt inde tremors—
et merito, quoniam plaustris concussa tremescunt
tecta uiam propter non magno pondere tota
550 nec minus exultant, res dura ubicumque uiai[2]
ferratos utrimque rotarum succutit orbes.
fit quoque, ubi in magnas aquae uastasque lucunas
gleba uetustate e terra prouoluitur ingens,
ut iactetur aquae fluctu quoque terra uacillans,
555 ut uas interdum non quit constare, nisi umor
destitit in dubio fluctu iactarier intus.
praeterea uentus cum per loca subcaua terrae
collectus parte ex una procumbit et urget
obnixus magnis speluncas uiribus altas,
560 incumbit tellus quo uenti prona premit uis.
tum supera terram quae sunt extructa domorum
ad caelumque magis quanto sunt edita quaeque,
inclinata minent in eandem prodita partem, [a.a.q.q.]
protractaeque trabes inpendent ire paratae.
565 et metuunt magni naturam credere mundi
exitiale aliquod tempus clademque manere,
cum uideant tantam terrarum incumbere molem!
quod nisi respirent uenti, uis nulla refrenet
res neque ab exitio possit reprehendere euntis.
570 nunc quia respirant alternis inque grauescunt
et quasi collecti redeunt ceduntque repulsi,
saepius hanc ob rem minitatur terra ruinas
quam facit. inclinatur enim retroque recellit
et recipit prolapsa suas in pondere sedes.
575 hac igitur ratione uacillant omnia tecta,
summa magis mediis, media imis, ima perhilum.
est haec eiusdem quoque magni causa tremoris,
uentus ubi atque animae subito uis maxima quaedam,
aut extrinsecus aut ipsa tellure coorta,
580 in loca se caua terrai coniecit, ibique
speluncas inter magnas fremit ante tumultu
uersabundaque portatur, post, incita cum uis,
exagitata foras erumpitur et simul altam
diffindens terram magnum concinnat hiatum.
585 in Syria Sidone quod accidit et fuit Aegi
in Peloponneso, quas exitus hic animai
disturbat urbes et terrae motus obortus.
multaque praeterea ceciderunt moenia magnis
motibus in terris, et multae per mare pessum
590 subsedere suis pariter cum ciuibus urbes.
quod nisi prorumpit, tamen impetus ipse animai
et fera uis uenti per crebra foramina terrae
dispertitur, ut horror, et incutit inde tremorem,
frigus uti nostros penitus cum uenit in artus,
595 concutit inuitos cogens tremere atque mouere.
ancipiti trepidant igitur terrore per urbis:
tecta superne timent; metuunt inferne cauernas
terrai ne dissoluat natura repente,
neu distracta suum late dispandat hiatum
600 idque suis confusa uelit complere ruinis.
[1] coacta=coorta (Housman)
[2] exultant res dura ubicumque uiai=exultant si scruporum ubi (Büchner)=exultant plaustra ut lapi’ cumque (Meurig-Davies)=exsultant aestu ut is cumque (Verdière)
正如我们的身躯会与汗水、血液
和肢体中的所有液体一起成长。
而且,云朵也会像悬挂的羊毛一样,
从咸水之中吸收大量湿气,当风
505 推着它们,飘过汪洋大海的上方。
与此相似,所有江河也都有水分
升入云里。当巨量水原子从不同途径
会合在一起,从各个方向助长其力量,
胀满的乌云就会试图释放其液体。
510 这有两种可能:风把云挤到一处,
当聚集的雨云数量太大,重量难以
承受,就会向下压,迫使雨水流出;
或者因为风将云吹得太稀薄,甚至
直接吹散,云受到太阳热气的侵袭,
515 渗出液体,滴落成雨,这就仿佛
蜡在热火上炙烤,熔化成大滩液体。
可是,当云同时受两种力量猛击,
既沉重不堪,又被风冲撞,就会降暴雨。
如果淫雨不绝,连绵多日,则是
520 因为太多水原子被搅动起来,雨云
一层压着一层,雨雾一片连着
一片,从四面八方源源不断地汇聚,
整片大地也湿气蒸腾,补充着水分。
这种情形下,如果阴沉风暴中的阳光[1]
525 正好照在对面雨云溅起的水汽上,
乌云的阵列间就会出现绚丽的彩虹。
至于其他在天上出现和积聚的东西,[2]
以及在云中形成的一切,无一例外——
无论是雪、风、冰雹、寒霜还是
530 冰的强大力量(正是它封冻滔滔的
洪流,到处勒住江河急切的缰辔)——
很容易发现并在灵魂里透彻把握
所有这些如何形成,为什么发生,
只要你熟谙原子具备怎样的属性。
535 现在请听我分析地震为何会出现。[3]
首先,你应当理解这一点,地表之上
和地表之下形态相似,都遍布多风的
洞穴,地底的怀中也拥着许多湖泊、
许多深渊,还有多处巉岩峭壁。[4]
540 你还应相信,地下藏着许多湍急的
河流,翻卷着波浪,掀动淹没的石块。
同属大地,其性质就应该处处相像。
既然地下连接着这样的景观和构造,[5]
当下面巨大的洞穴被时间严重侵蚀,
545 出现剧烈的陷落,地面便也会猛摇。
成片的山岭整体崩塌,眨眼之间,
震动就从轰然爆裂的中心涟漪开来——
理当如此,因为不算太沉的马车
经过,都能让路边的房子左右摇晃,
550 即使道上的任何硬物硌住了两边
车轮的铁沿,它们也会随马车颠簸。
有时,地底的大片土崖因天长日久[6]
而剥落,径直滚入阴森无垠的深渊,
水体的激荡也带动大地一起颤抖,
555 正如容器不可能静止,除非里面的
液体已经安顿,不再来回晃悠。
此外,风会在地下的空洞之处汇集,[7]
当它倾着身子,往一个方向猛吹,
用尽全力将那些深邃的洞穴往前推,
560 上面的大地便会随风力朝一侧倾斜。
于是地表的建筑也无法保持平衡,
它们站得越高,离天空越近,歪得
越厉害,朝着同一个方向弯腰称臣,[8]
脱离基座的梁木已悬空,摇摇欲坠。
565 可是人们却不肯相信某种终结、
某个毁灭的时刻等待着广阔的世界,
虽然他们亲见一大片陆地将倾颓!
但如果这样的风不减弱,没有力量
能勒住万物,阻止它们奔向死亡。
570 而在现实中,由于风交替变弱和变强,
仿佛重整再进攻,仿佛战败再撤回,
因此大地虽常有崩溃之险,但终归
极少崩溃。它先朝一边倾斜,然后
荡回,眼看要重重跌倒,又复归原位。
575 由于这个缘故,整个房子都摇晃,
顶部最剧烈,中间次之,底部最轻微。
巨大的地震还有一种原因:一阵风[9]
或者一股威力无比的气流突然间
从大地之外或者大地之内涌来,
580 强行闯入地下的空洞之处,先在
宽阔的洞穴里高声咆哮,不停地旋转
翻腾,等到怒意和力量到达最盛,
它便向外猛烈爆发,同时将地底
撕裂,制造出一条深不可测的断层。
585 叙利亚的西顿和伯罗奔尼撒的埃吉乌姆[10]
皆遭遇如此的厄运,两座城市都毁于
这种狂风的喷涌和随之而来的地震。
还有许多城墙在陆上的剧震中塌陷,
沦为废墟,许多城市和居民一起
590 沉落到地底,被深暗的大海完全吞噬。[11]
但即使风不喷发,气流的愤怒冲击
和野蛮力量也会在地下的众多通道间
扩散,仿佛哆嗦的症状,引发震动,
如同寒气侵入了我们的肢体深处,
595 迫使我们不由自主地颤抖、颠簸。
所以,城里的人们面临两种恐惧:
担心头上的屋顶砸落,害怕脚下的[12]
大地突然摧毁洞穴,突然崩裂,
向他们张开深不见底的大口,在一片
600 狼藉中渴望用自己的残垣填满巨坑。
[1] 524-526行解释了彩虹的成因,参考伊壁鸠鲁《书信集》(Epistles 2.109-110)。阿那克西美尼、阿那克萨戈拉、梅特罗多洛(前三位的讨论见Aetius 3.5.10-12)和亚里士多德(Meteorologica 373a.32-375b.15)都曾详细讨论这个问题。在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题,DE ARQVO(关于彩虹)。这个小标题在抄本中标为523a行。
[2] 527-534行提到了雪、风、雹、霜等天气现象,参考伊壁鸠鲁《书信集》(Epistles 2.106-109)。
[3] 535-1089行是本卷的第三大部分,考察了各种地理现象。其中535-607行是第一部分,分析了地震的成因,参考伊壁鸠鲁《书信集》(Epistles 2.105-106)。在简短的引入(535-542行)后,卢克莱修提出了四种假设。在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题,DE TERRAE MOTV(论地震)。这个小标题在抄本中标为534a行。
[4] 原文的derupes是多余的词。
[5] 543-551行是第一种假设:大地深处的洞穴坍塌,导致地震。参考伊壁鸠鲁《书信集》(Epistles 2.105)。这种说法或许可追溯到阿那克西美尼和阿那克西曼德。
[6] 552-556行是第二种假设:地底的岩块坠入深渊,引发地震。据说伊壁鸠鲁和阿那克西美尼曾如此解释,参考塞涅卡《自然探究》(Quaestiones Naturales 6.20.6-7, 6.10.1-2)。
[7] 557-576行是第三种假设:地下的大风引发地震。
[8] 原文的[a.a.q.q.]是抄本中毫无意义的记号。
[9] 577-607行是第四种假设:地下风猛烈爆发,撕开地层,引发地震。参考伊壁鸠鲁《书信集》(Epistles 2.105)。持类似看法的有德谟克利特(Quaestiones Naturales 6.20.4)和亚里士多德(Meteorologica 365b.21-369a.9)等人。
[10] 西顿(Sidon)在公元前5世纪末发生过地震,参考塞涅卡《自然探究》(Quaestiones Naturales 6.24.6)。埃吉乌姆(Aegium)在公元前373或372年发生过地震,参考塞涅卡《自然探究》(Quaestiones Naturales 6.25.4)。
[11] Jope(1989)评论道,588-590行这种诗句用夸张的手法描绘了自然灾难对世界的威胁,是《物性论》第六卷的主要策略之一。但它主要的目的不是让读者恐惧,而是让读者反观恐惧。
[12] Jope(1989)指出,卢克莱修在597-607行巧妙地将人们对自然现象的实际恐惧转换成基于错误认识的形而上恐惧,从而与本卷的主旨建立了联系。