《物性論》第6卷301-400行

igniscat tamen in spatio longoque meatu,
dum uenit amittens in cursu corpora quaedam
grandia, quae nequeunt pariter penetrare per auras,
atque alia ex ipso conradens aere portat
305   paruola, quae faciunt ignem commixta uolando,
non alia longe ratione ac plumbea saepe
feruida fit glans in cursu, cum multa rigoris
corpora dimittens ignem concepit in auris.
fit quoque ut ipsius plagae uis excitet ignem,
310   frigida cum uenti pepulit uis missa sine igni,
nimirum quia, cum uehementi perculit ictu,
confluere ex ipso possunt elementa uaporis
et simul ex illa quae tum res excipit ictum,
ut, lapidem ferro cum caedimus, euolat ignis,
315   nec, quod frigida uis ferrist, hoc setius illi
semina concurrunt calidi fulgoris ad ictum.
sic igitur quoque res accendi fulmine debet,
opportuna fuit si forte et idonea flammis.
nec temere omnino plane uis frigida uenti
320   esse potest, ea quae tanta ui missa supernest,
quin, prius in cursu si non accenditur igni,
at tepefacta tamen ueniat commixta calore.
mobilitas autem fit fulminis et grauis ictus,
et celeri ferme percurrunt fulmina lapsu,
325   nubibus ipsa quod omnino prius incita se uis
colligit et magnum conamen sumit eundi,
inde ubi non potuit nubes capere inpetis auctum,
exprimitur uis atque ideo uolat impete miro,
ut ualidis quae de tormentis missa feruntur.
330   adde quod e paruis et leuibus est elementis,
nec facilest tali naturae obsistere quicquam.
inter enim fugit ac penetrat per rara uiarum.
non igitur multis offensibus in remorando
haesitat, hanc ob rem celeri uolat impete labens.
335   deinde, quod omnino natura pondera deorsum
omnia nituntur, cum plagast addita uero,
mobilitas duplicatur et impetus ille grauescit,
ut uehementius et citius quaecumque morantur
obuia discutiat plagis itinerque sequatur.
340   denique quod longo uenit impete, sumere debet
mobilitatem etiam atque etiam, quae crescit eundo
et ualidas auget uiris et roborat ictum.
nam facit ut, quae sint illius semina cumque,
e regione locum quasi in unum cuncta ferantur,
345  omnia coniciens in eum uoluentia cursum.
forsitan ex ipso ueniens trahat aere quaedam
corpora, quae plagis incendunt mobilitatem.
incolumisque uenit per res atque integra transit
multa, foraminibus liquidus quia transuiat ignis,
350   multaque perfringit, cum corpora fulminis ipsa
corporibus rerum inciderunt, qua texta tenentur.
dissoluit porro facile aes aurumque repente
conferuefacit, e paruis quia facta minute
corporibus uis est et leuibus ex elementis,
355   quae facile insinuantur et insinuata repente
dissoluont nodos omnis et uincla relaxant.
356a         [AVTVMNO MAGIS FVLMINA ET
TONITRVA FIERI]
autumnoque magis stellis fulgentibus alta
concutitur caeli domus undique totaque tellus,
et cum tempora se ueris florentia pandunt.
360   frigore enim desunt ignes, uentique calore
deficiunt neque sunt tam denso corpore nubes.
interutrasque igitur cum caeli tempora constant,
tum uariae causae concurrunt fulminis omnes.
nam fretus ipse anni permiscet frigus et aestum.
365   quorum utrumque opus est fabricanda ad fulmina nubi,[1]
ut discordia sit rerum, magnoque tumultu
ignibus et uentis furibundus fluctuet aer.
prima caloris enim pars est postrema rigoris;
tempus id est uernum. quare pugnare necessest[2]
370   dissimilis res inter se turbareque mixtas.[3]
et calor extremus primo cum frigore mixtus
uoluitur, ‘autumni’ quod fertur nomine tempus,
hic quoque confligunt hiemes aestatibus acres.
propterea ‘freta’ sunt haec ‘anni’ nominitanda.
375   nec mirumst, in eo si tempore plurima fiunt
fulmina tempestasque cietur turbida caelo,
ancipiti quoniam bello turbatur utrimque,
hinc flammis, illinc uentis umoreque mixto.
hoc est igniferi naturam fulminis ipsam
380   perspicere et qua ui faciat rem quamque uidere,
non Tyrrhena retro uoluentem carmina frustra
indicia occultae diuum perquirere mentis:
unde uolans ignis peruenerit aut in utram se
uerterit hinc partim; quo pacto per loca saepta
385   insinuarit et hinc dominatus ut extulerit se;
quidue nocere queat de caelo fulminis ictus.[4]
quod si Iuppiter atque alii fulgentia diui
terrifico quatiunt sonitu caelestia templa
et iaciunt ignem quo cuiquest cumque uoluntas,
390   cur quibus incautum scelus auersabile cumquest
non faciunt icti flammas ut fulguris halent
pectore perfixo, documen mortalibus acre,
et potius nulla sibi turpi conscius in re
uoluitur in flammis innoxius inque peditur
395   turbine caelesti subito correptus et igni?
cur etiam loca sola petunt frustraque laborant?
an tum brachia consuescunt firmantque lacertos?
in terraque patris cur telum perpetiuntur
optundi? cur ipse sinit, neque parcit in hostis?
400   denique cur numquam caelo iacit undique puro

[1] place 365 after 367 (Housman)
[2] quare=qua res (Housman)
[3] res=uis (Ernout); se=sese (Housman)
[4] nocere=docere (Housman)

是風在長途旅行中逐漸點燃了自己。
它會一路丟失某些較大的、不能
和其他原子一起穿越空氣的原子,
並在掠過空氣時帶走另外的小原子。
305   後者會在飛行中與它混合,產生火,
這就類似鉛彈,在空中穿行時經常
變得滾燙,當它掉落許多冷原子,
自行在空氣里製造了火花。不僅如此,
撞擊本身的力量也能夠激起焰苗,[1]
310   此時襲來的風本性寒涼,沒有火,
這並不奇怪,一旦發生強烈的碰撞,
藏在風裡的熱原子有可能集中流出,
被撞之物裡面的熱原子也響應呼召,
正如我們用鐵器敲擊石塊,火星
315   就四下飛濺,並不因為鐵本身冰涼,
熾熱明亮的原子受撞時就不肯會合。
所以,如果某物碰巧容易着火,
它理所當然就會被閃電的力量引燃。
我們不應武斷地以為,風會完全
320   寒涼,因為它承受着上方巨大的衝勁。
即使它在途中還沒有開始燃燒,
到達時也已經與熱混合,變得溫暖。
但是,雷電的速度極快,力道極沉,[2]
從天而降幾乎不耗費任何時間,
325   這是因為它此前一直急劇躁動,
積累着力量,只為最後的震撼之擊,
當雲層再也禁錮不住膨脹的怒濤,
壓力便爆發,以令人瞠目的能量噴出,
猶如強大的投石機拋出的恐怖飛彈。
330   而且,雷電由細微光滑的原子構成,
任何東西都難以抵抗這樣的物質,
因為它能從多孔的通道輕巧潛入,
不會因為多次碰撞而耽誤了行程,
因此可以極其迅速地向前滑行。
335   此外,一切有重量之物都會自然地
向下墜落,若再額外加上衝力,
速度就加倍,下行的動能就更難抵擋,
於是雷霆就會更猛烈、更迅疾地掃蕩
任何橫在路上的障礙,決然前奔。[3]
340   再者,當它攜着衝勁遠馳,理應
不斷獲得新速度,速度越快,它的
威勢就越強盛,撞擊力也就越大。
因為(我們可如此形容)它會裹挾
雷霆的所有原子,趕往一個地方,
345   將各自滾動的它們全拋入那條直線。
或許它在途中還拽走空氣里的
原子,後者通過撞擊助長其氣焰。
它也會穿過許多物體,卻不留下
絲毫的破壞,因為流火從孔隙出入;
350   許多物體卻被它瓦解,因為閃電的
原子恰好擊中其原子連接的位置。
它也能在轉瞬之間輕鬆將銅和金
化為液體,因為它的力量是來自
極其細微、極其光滑的原子,它們
355   很容易進入,而一旦進入,就會迅速
解開所有的繩結,拆除所有的連接。

在秋天,群星閃爍的蒼穹宮殿和整片[4]
大地的各處更容易受到雷霆的震撼,
和百花一起綻放的春天也是如此。
360   因為寒日通常缺火,而暑日則少風,
即使有雲,它們也不會過於濃密。
所以,當天時位於這兩個極端之間,
閃電的各種肇因才能全部聚齊。[5]
季節匯流的海峽讓冷和熱相互混合,
365   雲同時需要二者方可鍛造雷霆,
這樣才有物質的衝突。風火交戰,
激烈對抗,空氣才會憤怒地翻湧。
因為掃尾的寒正遇上初升的熱——
這就是春季——所以相反的物質必定
370   彼此搏殺,並在混合時動蕩不寧。
當最後的熱與最初的寒卷到一起——
我們通常稱之為秋天——兇狠的冬季
就將在此地與夏季展開激烈的戰鬥。
因此,這兩個時段叫作“季節的匯流”。
375   毫不奇怪,閃電在春秋出現最頻繁,
天空也總是攪起混亂狂野的風暴,
因為兩邊的陣營正殺得難解難分,
此方以火為武器,彼方還以水和風。
這才是洞悉閃電和雷火本質的正道,[6]
380   應當如此去理解它的每一種效應,
而不是查閱埃特魯里亞的占卜書卷,[7]
徒勞地搜尋神靈隱秘意志的徵兆:
根據天空的分野,觀察流火從哪一半[8]
襲來,或者奔向哪一半,怎樣鑽入
385   封閉的地方,凌虐一番後穿射而出;
或者天降的雷霆會帶來怎樣的災難。[9]
然而,如果是朱庇特或者其他神靈
用恐怖的巨響震撼天界璀璨的宮殿,
將電火擲向他們各自希望的地方,
390   他們為何不懲罰肆意犯下滔天
大罪的惡徒,用閃電穿透胸膛,讓全身
噴出火焰,嚴厲警告所有的凡人?
為何是問心無愧、不曾有任何可恥
行為的無辜之人被電火包裹、吞噬,
395   轉瞬間被天降的旋風和雷霆奪去生命?
神為何也瞄準荒涼之地,徒勞無益?
難道是為了鍛煉臂膀,增強體力?
諸神為何容忍天父的投槍在地上
磨鈍?他為何同意,卻不用來殺敵?[10]
400   還有,當整個天空清澈無雲,為何

[1] 309-322行提供了雷電形成的第四種說法:風猛烈撞擊雲,引燃雲內的火原子,形成雷電。

[2] 323-356行討論雷電的效果,參考亞里士多德《氣象學》(Meteorologica 371a.21-30)。

[3] 原文的itiner=iter(旅途)。

[4] 357-378行解釋了為何春秋雷電頻發,而冬夏較少,這是針對地中海氣候的特徵做出的解釋。參考亞里士多德《氣象學》(Meteorologica 366b.2-7)。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,AVTVMNO MAGIS FVLMINA ET TONITRVA FIERI(秋季雷電更多見)。這個小標題在抄本中標為356a行。

[5] 地中海沿岸,春秋分前後多風暴。

[6] 379-422行作為這部分的結尾,否定了雷電與神意的關聯。

[7] 埃特魯里亞人先於羅馬人在意大利定居,崇尚占卜,對羅馬的宗教有很大影響。原文用的形容詞Tyrrhena從Tyrrheni(圖倫尼人,埃特魯里亞人的祖先)變來。

[8] 383-385行重複了本卷的87-89行。

[9] 在古羅馬,雷霆劈過的地方(bidental)被視為禁地,周圍會築矮牆隔開,任何挪動牆磚或者闖入的人都被視為褻瀆者。

[10] 原文的optundi=obtundi(磨鈍)。