《物性论》第6卷301-400行

igniscat tamen in spatio longoque meatu,
dum uenit amittens in cursu corpora quaedam
grandia, quae nequeunt pariter penetrare per auras,
atque alia ex ipso conradens aere portat
305   paruola, quae faciunt ignem commixta uolando,
non alia longe ratione ac plumbea saepe
feruida fit glans in cursu, cum multa rigoris
corpora dimittens ignem concepit in auris.
fit quoque ut ipsius plagae uis excitet ignem,
310   frigida cum uenti pepulit uis missa sine igni,
nimirum quia, cum uehementi perculit ictu,
confluere ex ipso possunt elementa uaporis
et simul ex illa quae tum res excipit ictum,
ut, lapidem ferro cum caedimus, euolat ignis,
315   nec, quod frigida uis ferrist, hoc setius illi
semina concurrunt calidi fulgoris ad ictum.
sic igitur quoque res accendi fulmine debet,
opportuna fuit si forte et idonea flammis.
nec temere omnino plane uis frigida uenti
320   esse potest, ea quae tanta ui missa supernest,
quin, prius in cursu si non accenditur igni,
at tepefacta tamen ueniat commixta calore.
mobilitas autem fit fulminis et grauis ictus,
et celeri ferme percurrunt fulmina lapsu,
325   nubibus ipsa quod omnino prius incita se uis
colligit et magnum conamen sumit eundi,
inde ubi non potuit nubes capere inpetis auctum,
exprimitur uis atque ideo uolat impete miro,
ut ualidis quae de tormentis missa feruntur.
330   adde quod e paruis et leuibus est elementis,
nec facilest tali naturae obsistere quicquam.
inter enim fugit ac penetrat per rara uiarum.
non igitur multis offensibus in remorando
haesitat, hanc ob rem celeri uolat impete labens.
335   deinde, quod omnino natura pondera deorsum
omnia nituntur, cum plagast addita uero,
mobilitas duplicatur et impetus ille grauescit,
ut uehementius et citius quaecumque morantur
obuia discutiat plagis itinerque sequatur.
340   denique quod longo uenit impete, sumere debet
mobilitatem etiam atque etiam, quae crescit eundo
et ualidas auget uiris et roborat ictum.
nam facit ut, quae sint illius semina cumque,
e regione locum quasi in unum cuncta ferantur,
345  omnia coniciens in eum uoluentia cursum.
forsitan ex ipso ueniens trahat aere quaedam
corpora, quae plagis incendunt mobilitatem.
incolumisque uenit per res atque integra transit
multa, foraminibus liquidus quia transuiat ignis,
350   multaque perfringit, cum corpora fulminis ipsa
corporibus rerum inciderunt, qua texta tenentur.
dissoluit porro facile aes aurumque repente
conferuefacit, e paruis quia facta minute
corporibus uis est et leuibus ex elementis,
355   quae facile insinuantur et insinuata repente
dissoluont nodos omnis et uincla relaxant.
356a         [AVTVMNO MAGIS FVLMINA ET
TONITRVA FIERI]
autumnoque magis stellis fulgentibus alta
concutitur caeli domus undique totaque tellus,
et cum tempora se ueris florentia pandunt.
360   frigore enim desunt ignes, uentique calore
deficiunt neque sunt tam denso corpore nubes.
interutrasque igitur cum caeli tempora constant,
tum uariae causae concurrunt fulminis omnes.
nam fretus ipse anni permiscet frigus et aestum.
365   quorum utrumque opus est fabricanda ad fulmina nubi,[1]
ut discordia sit rerum, magnoque tumultu
ignibus et uentis furibundus fluctuet aer.
prima caloris enim pars est postrema rigoris;
tempus id est uernum. quare pugnare necessest[2]
370   dissimilis res inter se turbareque mixtas.[3]
et calor extremus primo cum frigore mixtus
uoluitur, ‘autumni’ quod fertur nomine tempus,
hic quoque confligunt hiemes aestatibus acres.
propterea ‘freta’ sunt haec ‘anni’ nominitanda.
375   nec mirumst, in eo si tempore plurima fiunt
fulmina tempestasque cietur turbida caelo,
ancipiti quoniam bello turbatur utrimque,
hinc flammis, illinc uentis umoreque mixto.
hoc est igniferi naturam fulminis ipsam
380   perspicere et qua ui faciat rem quamque uidere,
non Tyrrhena retro uoluentem carmina frustra
indicia occultae diuum perquirere mentis:
unde uolans ignis peruenerit aut in utram se
uerterit hinc partim; quo pacto per loca saepta
385   insinuarit et hinc dominatus ut extulerit se;
quidue nocere queat de caelo fulminis ictus.[4]
quod si Iuppiter atque alii fulgentia diui
terrifico quatiunt sonitu caelestia templa
et iaciunt ignem quo cuiquest cumque uoluntas,
390   cur quibus incautum scelus auersabile cumquest
non faciunt icti flammas ut fulguris halent
pectore perfixo, documen mortalibus acre,
et potius nulla sibi turpi conscius in re
uoluitur in flammis innoxius inque peditur
395   turbine caelesti subito correptus et igni?
cur etiam loca sola petunt frustraque laborant?
an tum brachia consuescunt firmantque lacertos?
in terraque patris cur telum perpetiuntur
optundi? cur ipse sinit, neque parcit in hostis?
400   denique cur numquam caelo iacit undique puro

[1] place 365 after 367 (Housman)
[2] quare=qua res (Housman)
[3] res=uis (Ernout); se=sese (Housman)
[4] nocere=docere (Housman)

是风在长途旅行中逐渐点燃了自己。
它会一路丢失某些较大的、不能
和其他原子一起穿越空气的原子,
并在掠过空气时带走另外的小原子。
305   后者会在飞行中与它混合,产生火,
这就类似铅弹,在空中穿行时经常
变得滚烫,当它掉落许多冷原子,
自行在空气里制造了火花。不仅如此,
撞击本身的力量也能够激起焰苗,[1]
310   此时袭来的风本性寒凉,没有火,
这并不奇怪,一旦发生强烈的碰撞,
藏在风里的热原子有可能集中流出,
被撞之物里面的热原子也响应呼召,
正如我们用铁器敲击石块,火星
315   就四下飞溅,并不因为铁本身冰凉,
炽热明亮的原子受撞时就不肯会合。
所以,如果某物碰巧容易着火,
它理所当然就会被闪电的力量引燃。
我们不应武断地以为,风会完全
320   寒凉,因为它承受着上方巨大的冲劲。
即使它在途中还没有开始燃烧,
到达时也已经与热混合,变得温暖。
但是,雷电的速度极快,力道极沉,[2]
从天而降几乎不耗费任何时间,
325   这是因为它此前一直急剧躁动,
积累着力量,只为最后的震撼之击,
当云层再也禁锢不住膨胀的怒涛,
压力便爆发,以令人瞠目的能量喷出,
犹如强大的投石机抛出的恐怖飞弹。
330   而且,雷电由细微光滑的原子构成,
任何东西都难以抵抗这样的物质,
因为它能从多孔的通道轻巧潜入,
不会因为多次碰撞而耽误了行程,
因此可以极其迅速地向前滑行。
335   此外,一切有重量之物都会自然地
向下坠落,若再额外加上冲力,
速度就加倍,下行的动能就更难抵挡,
于是雷霆就会更猛烈、更迅疾地扫荡
任何横在路上的障碍,决然前奔。[3]
340   再者,当它携着冲劲远驰,理应
不断获得新速度,速度越快,它的
威势就越强盛,撞击力也就越大。
因为(我们可如此形容)它会裹挟
雷霆的所有原子,赶往一个地方,
345   将各自滚动的它们全抛入那条直线。
或许它在途中还拽走空气里的
原子,后者通过撞击助长其气焰。
它也会穿过许多物体,却不留下
丝毫的破坏,因为流火从孔隙出入;
350   许多物体却被它瓦解,因为闪电的
原子恰好击中其原子连接的位置。
它也能在转瞬之间轻松将铜和金
化为液体,因为它的力量是来自
极其细微、极其光滑的原子,它们
355   很容易进入,而一旦进入,就会迅速
解开所有的绳结,拆除所有的连接。

在秋天,群星闪烁的苍穹宫殿和整片[4]
大地的各处更容易受到雷霆的震撼,
和百花一起绽放的春天也是如此。
360   因为寒日通常缺火,而暑日则少风,
即使有云,它们也不会过于浓密。
所以,当天时位于这两个极端之间,
闪电的各种肇因才能全部聚齐。[5]
季节汇流的海峡让冷和热相互混合,
365   云同时需要二者方可锻造雷霆,
这样才有物质的冲突。风火交战,
激烈对抗,空气才会愤怒地翻涌。
因为扫尾的寒正遇上初升的热——
这就是春季——所以相反的物质必定
370   彼此搏杀,并在混合时动荡不宁。
当最后的热与最初的寒卷到一起——
我们通常称之为秋天——凶狠的冬季
就将在此地与夏季展开激烈的战斗。
因此,这两个时段叫作“季节的汇流”。
375   毫不奇怪,闪电在春秋出现最频繁,
天空也总是搅起混乱狂野的风暴,
因为两边的阵营正杀得难解难分,
此方以火为武器,彼方还以水和风。
这才是洞悉闪电和雷火本质的正道,[6]
380   应当如此去理解它的每一种效应,
而不是查阅埃特鲁里亚的占卜书卷,[7]
徒劳地搜寻神灵隐秘意志的征兆:
根据天空的分野,观察流火从哪一半[8]
袭来,或者奔向哪一半,怎样钻入
385   封闭的地方,凌虐一番后穿射而出;
或者天降的雷霆会带来怎样的灾难。[9]
然而,如果是朱庇特或者其他神灵
用恐怖的巨响震撼天界璀璨的宫殿,
将电火掷向他们各自希望的地方,
390   他们为何不惩罚肆意犯下滔天
大罪的恶徒,用闪电穿透胸膛,让全身
喷出火焰,严厉警告所有的凡人?
为何是问心无愧、不曾有任何可耻
行为的无辜之人被电火包裹、吞噬,
395   转瞬间被天降的旋风和雷霆夺去生命?
神为何也瞄准荒凉之地,徒劳无益?
难道是为了锻炼臂膀,增强体力?
诸神为何容忍天父的投枪在地上
磨钝?他为何同意,却不用来杀敌?[10]
400   还有,当整个天空清澈无云,为何

[1] 309-322行提供了雷电形成的第四种说法:风猛烈撞击云,引燃云内的火原子,形成雷电。

[2] 323-356行讨论雷电的效果,参考亚里士多德《气象学》(Meteorologica 371a.21-30)。

[3] 原文的itiner=iter(旅途)。

[4] 357-378行解释了为何春秋雷电频发,而冬夏较少,这是针对地中海气候的特征做出的解释。参考亚里士多德《气象学》(Meteorologica 366b.2-7)。在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题,AVTVMNO MAGIS FVLMINA ET TONITRVA FIERI(秋季雷电更多见)。这个小标题在抄本中标为356a行。

[5] 地中海沿岸,春秋分前后多风暴。

[6] 379-422行作为这部分的结尾,否定了雷电与神意的关联。

[7] 埃特鲁里亚人先于罗马人在意大利定居,崇尚占卜,对罗马的宗教有很大影响。原文用的形容词Tyrrhena从Tyrrheni(图伦尼人,埃特鲁里亚人的祖先)变来。

[8] 383-385行重复了本卷的87-89行。

[9] 在古罗马,雷霆劈过的地方(bidental)被视为禁地,周围会筑矮墙隔开,任何挪动墙砖或者闯入的人都被视为亵渎者。

[10] 原文的optundi=obtundi(磨钝)。