semina conuoluunt e nubibus atque ita cogunt
multa, rotantque cauis flammam fornacibus intus,
donec diuolsa fulserunt nube corusci.
203a [IN NVBIBVS SEMINA IGNITA INESSE]
hac etiam fit uti de causa mobilis ille
205 deuolet in terram liquidi color aureus ignis,
semina quod nubes ipsas permulta necessust
ignis habere. etenim cum sunt umore sine ullo,
flammeus est plerumque colos et splendidus ollis.
quippe etenim solis de lumine multa necessest
210 concipere, ut merito rubeant ignesque profundant.
hasce igitur cum uentus agens contrusit in unum
compressitque locum cogens, expressa profundunt
semina, quae faciunt flammae fulgere colores.
fulgit item, cum rarescunt quoque nubila caeli.
215 nam cum uentus eas leuiter diducit euntis
dissoluitque, cadant ingratieis illa necessest
semina quae faciunt fulgorem. tum sine taetro
terrore atque sonis fulgit nulloque tumultu.
218a [DE FVLMINE]
quod superest, quali natura praedita constent[1]
220 fulmina, declarant ictus et inusta uaporis
signa notaeque grauis halantis sulpuris auras.
ignis enim sunt haec non uenti signa neque imbris.
praeterea saepe accendunt quoque tecta domorum
et celeri flamma dominantur in aedibus ipsis.
224a [IGNIS EX FVLMINE NATVRA]
225 hunc tibi subtilem cum primis ignibus ignem
constituit Natura minutis mobilibusque
corporibus, cui nihil omnino obsistere possit.
transit enim ualidum fulmen per saepta domorum,
clamor ut ac uoces; transit per saxa, per aera,
230 et liquidum puncto facit aes in tempore et aurum.
curat item uasis integris uina repente
diffugiant, quia nimirum facile omnia circum
conlaxat rareque facit lateramina uasis
adueniens calor eius, et insinuatus in ipsum
235 mobiliter soluens differt primordia uini.
quod solis uapor aetatem non posse uidetur
efficere usque adeo pollens feruore corusco.[2]
tanto mobilior uis et dominantior haec est.
nunc ea quo pacto gignantur et impete tanto
240 fiant, ut possint ictu discludere turris,
disturbare domos, auellere tigna trabesque,
et monimenta uirum commoliri atque ciere,
exanimare homines, pecudes prosternere passim,
cetera de genere hoc qua ui facere omnia possint,
245 expediam neque te in promissis plura morabor.
245a [FVLMINA IN CRASSIORIBVS NVBIBVS
ET ALTE GIGNI]
fulmina gignier e crassis alteque putandumst
nubibus extructis. nam caelo nulla sereno
nec leuiter densis mittuntur nubibus umquam.
nam dubio procul hoc fieri manifesta docet res,
250 quod tunc per totum concrescunt aera nubes,
undique uti tenebras omnis Acherunta reamur
liquisse et magnas caeli complesse cauernas:
usque adeo tetra nimborum nocte coorta
inpendent atrae Formidinis ora superne,
255 cum commoliri tempestas fulmina coeptat.
praeterea persaepe niger quoque per mare nimbus,
ut picis e caelo demissum flumen, in undas
sic cadit effertus tenebris procul et trahit atram
fulminibus grauidam tempestatem atque procellis,
260 ignibus ac uentis cum primis ipse repletus,
in terra quoque ut horrescant ac tecta requirant.
sic igitur supera nostrum caput esse putandumst
tempestatem altam. neque enim caligine tanta
obruerent terras, nisi inaedificata superne
265 multa forent multis exempto nubila sole;
nec tanto possent uenientes opprimere imbri,
flumina abundare ut facerent camposque natare,
si non extructis foret alte nubibus aether.
hic igitur uentis atque ignibus omnia plena
270 sunt. ideo passim fremitus et fulgura fiunt.
quippe etenim supra docui permulta uaporis
semina habere cauas nubes; et multa necessest
concipere ex solis radiis ardoreque eorum.
hoc ubi uentus eas idem qui cogit in unum
275 forte locum quemuis, expressit multa uaporis
semina seque simul cum eo commiscuit igni,
insinuatus ibi uortex uersatur in arto
et calidis acuit fulmen fornacibus intus
(nam duplici ratione accenditur: ipse sua cum
280 mobilitate calescit et e contagibus ignis);
inde ubi percaluit uenti uis et grauis ignis
impetus incessit, maturum tum quasi fulmen
perscindit subito nubem ferturque coruscis
omnia luminibus lustrans loca percitus ardor.
284a [DE TONITRIBVS ET TERRAE MOTV]
285 quem grauis insequitur sonitus, displosa repente
opprimere ut caeli uideantur templa superne.
inde tremor terras grauiter pertemptat, et altum
murmura percurrunt caelum. nam tota fere tum
tempestas concussa tremit fremitusque mouentur.
290 quo de concussu sequitur grauis imber et uber,
omnis uti uideatur in imbrem uertier aether
atque ita praecipitans ad diluuiem reuocare:
tantus discidio nubis uentique procella
mittitur, ardenti sonitus cum prouolat ictu.
295 est etiam cum uis extrinsecus incita uenti
incidit in ualidam maturo fulmine nubem.
quam cum perscidit, extemplo cadit igneus ille
uertex, quem patrio uocitamus nomine ‘fulmen.’
hoc fit idem in partis alias, quocumque tulit uis.
300 fit quoque ut interdum uenti uis missa sine igni
[1] quali=quanam (Orth)
[2] pollens=tellens (MSS)=torrens (Housman)=exsultans (Meurig-Davies)
攪出許多火的原子,驅趕到一起,
迫使火焰在內部空蕩的煉爐中飛旋,
直到它們衝破雲殼,炸出閃電。
為何有我們熟知的金色流火迅疾地[1]
205 飛向大地,或許有另外一種解釋:
雲朵本身必定包含眾多的火原子,
因為它們在沒有任何水分的時候,
通常都顯出與一種火焰相似的亮色。
而且它們還應當從陽光里額外吸收[2]
210 許多火原子,所以會變紅並噴射火焰。
因此,當風將它們催逼到一起,擠壓在
極其狹窄的空間里,它們就被迫吐出
腹中的火原子,絢麗的火焰隨之呈現。
空中的雲層變得稀薄時,也會有閃電。[3]
215 因為風會把飄移的雲團輕柔地拆開,
這時製造閃電的那些原子必定會
身不由己地掉落,於是就會單獨
產生火光,沒有可怕的巨響和混亂。
至於雷電由怎樣的物質構成,它們的[4]
220 轟擊、在物體內部燒出的火痕以及
散發窒悶硫磺氣的印記已清楚顯現。
這些當然是火,而非風和水的殘跡。
而且它們經常能點燃屋頂,噴着
飛竄的火苗,傲然君臨整個宅邸。
225 這種比其他任何火焰都精微的火焰[5]
乃是自然用細小、靈動的原子所造,
沒有任何東西能抵抗它們的力量:
強大的雷電就像喧響和話音一樣
穿透房子的牆壁,穿透岩石和銅器,
230 並且在眨眼間將銅和金徹底熔掉。
它能讓杯盞原封不動,卻讓葡萄酒[6]
瞬間蒸發,因為它的熱從四面奇襲,
輕易地拆解盛酒陶器的物質結構,
使其變得疏鬆,並強行滲入,迅速
235 分開酒原子,並將它們驅散到空中。
這一點陽光經年累月也不能做到,
雖然它的熱氣始終在酒面上顫動。
與它相比,雷電就如此敏捷、霸氣。
雷電是如何形成的,威力為何如此[7]
240 巨大,竟能靠一次攻擊撕開樓宇,
轟塌房舍,連根捲起橫樑和立柱,
搖撼、摧毀紀念名流的種種建築,
讓人即刻斃命,讓牛羊屍橫遍野,
它們憑什麼力量能夠破壞這一切,
245 現在我將為你講解,不再耽擱。
我們應當相信,雷電是從高處的[8]
密雲之中誕生的。因為天空在無雲
或只有薄雲的時候從未降下雷電。
事實早已顯明,這一點毫無疑問,
250 因為有時密匝匝的雲會布滿天空,
讓人覺得整個地府的黑暗都已經[9]
離開舊居,填滿了蒼穹的巨大坑洞,
直到連綿的風暴雲編織成黑色的夜晚,
如“恐怖”之神的臉,懸掛我們的頭頂。
255 這時,風暴就會開始鍛造雷電。
此外在海上,常有墨黑的濃雲,瀝青
一般從天空徑直落向遠處的水面,
黑暗的內部無一絲縫隙,拽着大片
陰森可怕的風暴,蘊滿閃電與狂飆,[10]
260 而它自己則是風與火匯聚的中心,
岸上的旁觀者也會震恐,急尋藏身處。
所以,我們必須相信,頭頂的風暴
一直伸向高空,因為大地不可能
被黑霧徹底籠罩,除非層層烏雲
265 向上高高堆棧,完全遮住了陽光;
它們沉落時也無法降下滂沱大雨,
迫使河流漫溢,原野變成汪洋,
除非它們搭建的雲樓探入了穹宇。
這種情形下,風火貫注了周圍的一切,
270 所以到處都在轟雷,都在閃電。
我在前文已講過,空洞的雲朵本身[11]
已經包含眾多的火原子,並且必然
從太陽的光熱獲取更多火原子的儲備。
因此,當風碰巧將這些雲全部趕至
275 同一個地方,從中擠出眾多火原子,
並且自己也與這火焰混合在一起,
強行進入的旋風就在狹窄的空間里
飛轉,在熾烈的爐膛內部磨礪雷霆[12]
(因為它會以兩種方式點燃,既依賴
280 自己的速度升溫,也通過火的接觸);
然後,等到勁風已變得灼熱,猛烈的
火焰又突然闖入,完全成形的閃電
就會驟然將雲殼撕開,強光顫動,
興奮的火種受到猛衝,便馳往各處。
285 巨響緊隨其後,彷彿天上的宮殿[13]
已經從中間崩裂,砸向我們的頭頂。
接着,整個大地不由得劇烈戰慄,
雷聲在高空翻滾,因為整個風暴體
都一致隨之晃動,引發震耳的轟鳴。
290 強烈的震動之後,暴雨江河般傾瀉,
好像上界已全部變成雨的倉庫,
傾盆而下,似乎大洪水將要復返:
當雷聲從燃燒的轟擊之處飛來,撕開的
雲陣和暴風就能傾倒如此多的水。
295 有時,某朵雲孕育的閃電已經成熟,[14]
碰巧從外部刮來了一陣強勁的風,
當它把雲沖開,火漩渦便在瞬間
墜下,這就是我們母語所稱的“雷電”。[15]
任何一邊受力,都會有這種反應。
300 有時,風剛颳起的時候火併不存在,[16]
[1] 204-213行是第三種解釋:風的擠壓迫使雲吐出內部的火原子,形成閃電。參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 2.101)。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,IN NVBIBVS SEMINA IGNITA INESSE(雲內部有點燃的原子)。這個小標題在抄本中標為203a行。
[2] 這種說法出自恩培多克勒和阿那克薩戈拉,參考亞里士多德《氣象學》(Meteorologica 369b.11-13)和塞涅卡《自然探究》(Quaestiones Naturales 2.12.3)。
[3] 214-218行是第四種解釋:風拆散雲塊,火原子直接掉落,形成沒有雷的閃電。參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 2.102)。
[4] 219-422行討論了雷電的形成和運作方式,參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 2.103)。其中219-238行推斷,雷電由精微的火原子構成,能夠迅速穿透物體。前文對雷聲的討論偏重聽覺,對閃電的討論偏重視覺,這裡討論雷電則是將其視為一個整體。嚴格地說,盧克萊修在這裡所言的“雷電”(拉丁語fulmen,希臘語keraunos)是指擊中地面的雷電,與在空中出現的雷電(拉丁語fulgur,希臘語astrapē)不同。但漢語沒有體現這種區別的對應說法。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,DE FVLMINE(論雷電)。這個小標題在抄本中標為218a行。
[5] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,IGNIS EX FVLMINE NATVRA(火自雷電中誕生)。這個小標題在抄本中標為224a行。
[6] 關於這種雷電,參考普林尼《自然史》(Historia Naturalis 2.51.137)。
[7] 239-356行探討雷電的形成(239-322行)和效果(323-356行)。
[8] 246-294行提供了雷電形成的第一種說法:高處的密雲醞釀出雷電。參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 2.103)。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,FVLMINA IN CRASSIORIBVS NVBIBVS ET ALTE GIGNI(雷電在高空的密雲中誕生)。這個小標題在抄本中標為245a行。
[9] 251-254行與第四卷170-173行很接近。
[10] 這裡的描寫可參考荷馬《伊利亞特》(Iliad 4.275-9)。
[11] “前文已講過”指本卷206-210行。
[12] 這裡的意象來自希臘神話中獨眼巨人的作坊。
[13] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題,DE TONITRIBVS ET TERRAE MOTV(論雷聲和大地的震動)。這個小標題在抄本中標為284a行。
[14] 295-299行提供了雷電形成的第二種說法:風衝撞孕育閃電的雲引發雷電的墜落。
[15] 拉丁語表示“雷電”的詞是fulmen。
[16] 300-308行提供了雷電形成的第三種說法:風在穿過空氣時激發出火花,形成雷電。