《物性论》第6卷201-300行

semina conuoluunt e nubibus atque ita cogunt
multa, rotantque cauis flammam fornacibus intus,
donec diuolsa fulserunt nube corusci.
203a [IN NVBIBVS SEMINA IGNITA INESSE]
hac etiam fit uti de causa mobilis ille
205 deuolet in terram liquidi color aureus ignis,
semina quod nubes ipsas permulta necessust
ignis habere. etenim cum sunt umore sine ullo,
flammeus est plerumque colos et splendidus ollis.
quippe etenim solis de lumine multa necessest
210 concipere, ut merito rubeant ignesque profundant.
hasce igitur cum uentus agens contrusit in unum
compressitque locum cogens, expressa profundunt
semina, quae faciunt flammae fulgere colores.
fulgit item, cum rarescunt quoque nubila caeli.
215 nam cum uentus eas leuiter diducit euntis
dissoluitque, cadant ingratieis illa necessest
semina quae faciunt fulgorem. tum sine taetro
terrore atque sonis fulgit nulloque tumultu.
218a [DE FVLMINE]
quod superest, quali natura praedita constent[1]
220 fulmina, declarant ictus et inusta uaporis
signa notaeque grauis halantis sulpuris auras.
ignis enim sunt haec non uenti signa neque imbris.
praeterea saepe accendunt quoque tecta domorum
et celeri flamma dominantur in aedibus ipsis.
224a [IGNIS EX FVLMINE NATVRA]
225 hunc tibi subtilem cum primis ignibus ignem
constituit Natura minutis mobilibusque
corporibus, cui nihil omnino obsistere possit.
transit enim ualidum fulmen per saepta domorum,
clamor ut ac uoces; transit per saxa, per aera,
230 et liquidum puncto facit aes in tempore et aurum.
curat item uasis integris uina repente
diffugiant, quia nimirum facile omnia circum
conlaxat rareque facit lateramina uasis
adueniens calor eius, et insinuatus in ipsum
235 mobiliter soluens differt primordia uini.
quod solis uapor aetatem non posse uidetur
efficere usque adeo pollens feruore corusco.[2]
tanto mobilior uis et dominantior haec est.
nunc ea quo pacto gignantur et impete tanto
240 fiant, ut possint ictu discludere turris,
disturbare domos, auellere tigna trabesque,
et monimenta uirum commoliri atque ciere,
exanimare homines, pecudes prosternere passim,
cetera de genere hoc qua ui facere omnia possint,
245 expediam neque te in promissis plura morabor.
245a [FVLMINA IN CRASSIORIBVS NVBIBVS
ET ALTE GIGNI]
fulmina gignier e crassis alteque putandumst
nubibus extructis. nam caelo nulla sereno
nec leuiter densis mittuntur nubibus umquam.
nam dubio procul hoc fieri manifesta docet res,
250 quod tunc per totum concrescunt aera nubes,
undique uti tenebras omnis Acherunta reamur
liquisse et magnas caeli complesse cauernas:
usque adeo tetra nimborum nocte coorta
inpendent atrae Formidinis ora superne,
255 cum commoliri tempestas fulmina coeptat.
praeterea persaepe niger quoque per mare nimbus,
ut picis e caelo demissum flumen, in undas
sic cadit effertus tenebris procul et trahit atram
fulminibus grauidam tempestatem atque procellis,
260 ignibus ac uentis cum primis ipse repletus,
in terra quoque ut horrescant ac tecta requirant.
sic igitur supera nostrum caput esse putandumst
tempestatem altam. neque enim caligine tanta
obruerent terras, nisi inaedificata superne
265 multa forent multis exempto nubila sole;
nec tanto possent uenientes opprimere imbri,
flumina abundare ut facerent camposque natare,
si non extructis foret alte nubibus aether.
hic igitur uentis atque ignibus omnia plena
270 sunt. ideo passim fremitus et fulgura fiunt.
quippe etenim supra docui permulta uaporis
semina habere cauas nubes; et multa necessest
concipere ex solis radiis ardoreque eorum.
hoc ubi uentus eas idem qui cogit in unum
275 forte locum quemuis, expressit multa uaporis
semina seque simul cum eo commiscuit igni,
insinuatus ibi uortex uersatur in arto
et calidis acuit fulmen fornacibus intus
(nam duplici ratione accenditur: ipse sua cum
280 mobilitate calescit et e contagibus ignis);
inde ubi percaluit uenti uis et grauis ignis
impetus incessit, maturum tum quasi fulmen
perscindit subito nubem ferturque coruscis
omnia luminibus lustrans loca percitus ardor.
284a [DE TONITRIBVS ET TERRAE MOTV]
285 quem grauis insequitur sonitus, displosa repente
opprimere ut caeli uideantur templa superne.
inde tremor terras grauiter pertemptat, et altum
murmura percurrunt caelum. nam tota fere tum
tempestas concussa tremit fremitusque mouentur.
290 quo de concussu sequitur grauis imber et uber,
omnis uti uideatur in imbrem uertier aether
atque ita praecipitans ad diluuiem reuocare:
tantus discidio nubis uentique procella
mittitur, ardenti sonitus cum prouolat ictu.
295 est etiam cum uis extrinsecus incita uenti
incidit in ualidam maturo fulmine nubem.
quam cum perscidit, extemplo cadit igneus ille
uertex, quem patrio uocitamus nomine ‘fulmen.’
hoc fit idem in partis alias, quocumque tulit uis.
300 fit quoque ut interdum uenti uis missa sine igni

[1] quali=quanam (Orth)
[2] pollens=tellens (MSS)=torrens (Housman)=exsultans (Meurig-Davies)

搅出许多火的原子,驱赶到一起,
迫使火焰在内部空荡的炼炉中飞旋,
直到它们冲破云壳,炸出闪电。

为何有我们熟知的金色流火迅疾地[1]
205 飞向大地,或许有另外一种解释:
云朵本身必定包含众多的火原子,
因为它们在没有任何水分的时候,
通常都显出与一种火焰相似的亮色。
而且它们还应当从阳光里额外吸收[2]
210 许多火原子,所以会变红并喷射火焰。
因此,当风将它们催逼到一起,挤压在
极其狭窄的空间里,它们就被迫吐出
腹中的火原子,绚丽的火焰随之呈现。
空中的云层变得稀薄时,也会有闪电。[3]
215 因为风会把飘移的云团轻柔地拆开,
这时制造闪电的那些原子必定会
身不由己地掉落,于是就会单独
产生火光,没有可怕的巨响和混乱。

至于雷电由怎样的物质构成,它们的[4]
220 轰击、在物体内部烧出的火痕以及
散发窒闷硫磺气的印记已清楚显现。
这些当然是火,而非风和水的残迹。
而且它们经常能点燃屋顶,喷着
飞窜的火苗,傲然君临整个宅邸。

225 这种比其他任何火焰都精微的火焰[5]
乃是自然用细小、灵动的原子所造,
没有任何东西能抵抗它们的力量:
强大的雷电就像喧响和话音一样
穿透房子的墙壁,穿透岩石和铜器,
230 并且在眨眼间将铜和金彻底熔掉。
它能让杯盏原封不动,却让葡萄酒[6]
瞬间蒸发,因为它的热从四面奇袭,
轻易地拆解盛酒陶器的物质结构,
使其变得疏松,并强行渗入,迅速
235 分开酒原子,并将它们驱散到空中。
这一点阳光经年累月也不能做到,
虽然它的热气始终在酒面上颤动。
与它相比,雷电就如此敏捷、霸气。
雷电是如何形成的,威力为何如此[7]
240 巨大,竟能靠一次攻击撕开楼宇,
轰塌房舍,连根卷起横梁和立柱,
摇撼、摧毁纪念名流的种种建筑,
让人即刻毙命,让牛羊尸横遍野,
它们凭什么力量能够破坏这一切,
245 现在我将为你讲解,不再耽搁。

我们应当相信,雷电是从高处的[8]
密云之中诞生的。因为天空在无云
或只有薄云的时候从未降下雷电。
事实早已显明,这一点毫无疑问,
250 因为有时密匝匝的云会布满天空,
让人觉得整个地府的黑暗都已经[9]
离开旧居,填满了苍穹的巨大坑洞,
直到连绵的风暴云编织成黑色的夜晚,
如“恐怖”之神的脸,悬挂我们的头顶。
255 这时,风暴就会开始锻造雷电。
此外在海上,常有墨黑的浓云,沥青
一般从天空径直落向远处的水面,
黑暗的内部无一丝缝隙,拽着大片
阴森可怕的风暴,蕴满闪电与狂飙,[10]
260 而它自己则是风与火汇聚的中心,
岸上的旁观者也会震恐,急寻藏身处。
所以,我们必须相信,头顶的风暴
一直伸向高空,因为大地不可能
被黑雾彻底笼罩,除非层层乌云
265 向上高高堆栈,完全遮住了阳光;
它们沉落时也无法降下滂沱大雨,
迫使河流漫溢,原野变成汪洋,
除非它们搭建的云楼探入了穹宇。
这种情形下,风火贯注了周围的一切,
270 所以到处都在轰雷,都在闪电。
我在前文已讲过,空洞的云朵本身[11]
已经包含众多的火原子,并且必然
从太阳的光热获取更多火原子的储备。
因此,当风碰巧将这些云全部赶至
275 同一个地方,从中挤出众多火原子,
并且自己也与这火焰混合在一起,
强行进入的旋风就在狭窄的空间里
飞转,在炽烈的炉膛内部磨砺雷霆[12]
(因为它会以两种方式点燃,既依赖
280 自己的速度升温,也通过火的接触);
然后,等到劲风已变得灼热,猛烈的
火焰又突然闯入,完全成形的闪电
就会骤然将云壳撕开,强光颤动,
兴奋的火种受到猛冲,便驰往各处。

285 巨响紧随其后,仿佛天上的宫殿[13]
已经从中间崩裂,砸向我们的头顶。
接着,整个大地不由得剧烈战栗,
雷声在高空翻滚,因为整个风暴体
都一致随之晃动,引发震耳的轰鸣。
290 强烈的震动之后,暴雨江河般倾泻,
好像上界已全部变成雨的仓库,
倾盆而下,似乎大洪水将要复返:
当雷声从燃烧的轰击之处飞来,撕开的
云阵和暴风就能倾倒如此多的水。
295 有时,某朵云孕育的闪电已经成熟,[14]
碰巧从外部刮来了一阵强劲的风,
当它把云冲开,火漩涡便在瞬间
坠下,这就是我们母语所称的“雷电”。[15]
任何一边受力,都会有这种反应。
300 有时,风刚刮起的时候火并不存在,[16]

[1] 204-213行是第三种解释:风的挤压迫使云吐出内部的火原子,形成闪电。参考伊壁鸠鲁《书信集》(Epistles 2.101)。在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题,IN NVBIBVS SEMINA IGNITA INESSE(云内部有点燃的原子)。这个小标题在抄本中标为203a行。
[2] 这种说法出自恩培多克勒和阿那克萨戈拉,参考亚里士多德《气象学》(Meteorologica 369b.11-13)和塞涅卡《自然探究》(Quaestiones Naturales 2.12.3)。
[3] 214-218行是第四种解释:风拆散云块,火原子直接掉落,形成没有雷的闪电。参考伊壁鸠鲁《书信集》(Epistles 2.102)。
[4] 219-422行讨论了雷电的形成和运作方式,参考伊壁鸠鲁《书信集》(Epistles 2.103)。其中219-238行推断,雷电由精微的火原子构成,能够迅速穿透物体。前文对雷声的讨论偏重听觉,对闪电的讨论偏重视觉,这里讨论雷电则是将其视为一个整体。严格地说,卢克莱修在这里所言的“雷电”(拉丁语fulmen,希腊语keraunos)是指击中地面的雷电,与在空中出现的雷电(拉丁语fulgur,希腊语astrapē)不同。但汉语没有体现这种区别的对应说法。在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题,DE FVLMINE(论雷电)。这个小标题在抄本中标为218a行。
[5] 在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题,IGNIS EX FVLMINE NATVRA(火自雷电中诞生)。这个小标题在抄本中标为224a行。
[6] 关于这种雷电,参考普林尼《自然史》(Historia Naturalis 2.51.137)。
[7] 239-356行探讨雷电的形成(239-322行)和效果(323-356行)。
[8] 246-294行提供了雷电形成的第一种说法:高处的密云酝酿出雷电。参考伊壁鸠鲁《书信集》(Epistles 2.103)。在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题,FVLMINA IN CRASSIORIBVS NVBIBVS ET ALTE GIGNI(雷电在高空的密云中诞生)。这个小标题在抄本中标为245a行。
[9] 251-254行与第四卷170-173行很接近。
[10] 这里的描写可参考荷马《伊利亚特》(Iliad 4.275-9)。
[11] “前文已讲过”指本卷206-210行。
[12] 这里的意象来自希腊神话中独眼巨人的作坊。
[13] 在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题,DE TONITRIBVS ET TERRAE MOTV(论雷声和大地的震动)。这个小标题在抄本中标为284a行。
[14] 295-299行提供了雷电形成的第二种说法:风冲撞孕育闪电的云引发雷电的坠落。
[15] 拉丁语表示“雷电”的词是fulmen。
[16] 300-308行提供了雷电形成的第三种说法:风在穿过空气时激发出火花,形成雷电。