tam magis hinc magno fremitus fit murmure saepe.
praeterea neque tam condenso corpore nubes
esse queunt quam sunt lapides ac ligna, neque autem
tam tenues quam sunt nebulae fumique uolantes.
105 nam cadere aut bruto deberent pondere pressae
ut lapides, aut ut fumus constare nequirent
nec cohibere niues gelidas et grandinis imbris.
dant etiam sonitum patuli super aequora mundi,
carbasus ut condam, magnis intenta theatris,
110 dat crepitum malos inter iactata trabesque,
interdum perscissa furit petulantibus auris
et fragilis sonitus chartarum commeditatur—
id quoque enim genus in tonitru cognoscere possis—
aut ubi suspensam uestem chartasque uolantis
115 uerberibus uenti uersant planguntque per auras.
fit quoque enim interdum ut non tam concurrere nubes
frontibus aduersis possint quam de latere ire
diuerso motu radentes corpora tractim.
aridus unde auris terget sonus ille diuque
120 ducitur, exierunt donec regionibus artis.
hoc etiam pacto tonitru concussa uidentur
omnia saepe graui tremere et diuolsa repente
maxima dissiluisse capacis moenia mundi,
cum subito ualidi uenti conlecta procella
125 nubibus intorsit sese, conclusaque ibidem
turbine uersanti magis ac magis undique nubem
cogit uti fiat spisso caua corpore circum;
post ubi conminuit uis eius et impetus acer,
tum perterricrepo sonitu dat scissa fragorem.
130 nec mirum, cum plena animae uensicula parua
saepe ita dat paruum sonitum displosa repente.
est etiam ratio, cum uenti nubila perflant,
ut sonitus faciant. etenim ramosa uidemus
nubila saepe modis multis atque aspera ferri,
135 scilicet ut, crebram siluam cum flamina Cauri
perflant, dant sonitum frondes ramique fragorem.
fit quoque ut interdum ualidi uis incita uenti
perscindat nubem perfringens impete recto.
nam quid possit ibi flatus manifesta docet res,
140 hic, ubi lenior est, in terra cum tamen alta
arbusta euoluens radicibus haurit ab imis.
sunt etiam fluctus per nubila, qui quasi murmur
dant in frangendo grauiter. quod item fit in altis
fluminibus magnoque mari, cum frangitur aestus.
145 fit quoque, ubi e nubi in nubem uis incidit ardens
fulminis. haec multo si forte umore recepit
ignem, continuo magno clamore trucidat,
ut calidis candens ferrum e fornacibus olim
stridit, ubi in gelidum propter demersimus imbrem.
150 aridior porro si nubes accipit ignem,
uritur ingenti sonitu succensa repente,
lauricomos ut si per montis flamma uagetur
turbine uentorum comburens impete magno;
nec res ulla magis quam Phoebi Delphica laurus
155 terribili sonitu flamma crepitante crematur.
denique saepe geli multus fragor atque ruina
grandinis in magnis sonitum dat nubibus alte.
uentus enim cum confercit franguntur in artum
concreti montes nimborum et grandine mixti.
159a [DE FVLGVRE]
160 fulgit item, nubes ignis cum semina multa
excussere suo concursu, ceu lapidem si
percutiat lapis aut ferrum. nam tum quoque lumen
exilit et claras scintillas dissipat ignis.
sed tonitrum fit uti post auribus accipiamus,
165 fulgere quam cernant oculi, quia semper ad auris
tardius adueniunt, quam uisum quae moueant, res.
id licet hinc etiam cognoscere: caedere si quem
ancipiti uideas ferro procul arboris auctum,
ante fit ut cernas ictum quam plaga per auris
170 det sonitum. sic fulgorem quoque cernimus ante
quam tonitrum accipimus, pariter qui mittitur igni
e simili causa, concursu natus eodem.
hoc etiam pacto uolucri loca lumine tingunt
nubes et tremulo tempestas impete fulgit.
175 uentus ubi inuasit nubem et uersatus ibidem
fecit ut ante cauam docui spissescere nubem,
mobilitate sua feruescit, ut omnia motu
percalefacta uides ardescere, plumbea uero
glans etiam longo cursu uoluenda liquescit.
180 ergo feruidus hic nubem cum perscidit atram,
dissipat ardoris quasi per uim expressa repente
semina, quae faciunt nictantia fulgura flammae.
inde sonus sequitur, qui tardius adficit auris
quam quae perueniunt oculorum ad lumina nostra.
185 scilicet hoc densis fit nubibus et simul alte
extructis aliis alias super impete miro—
ne tibi sit frudi quod nos inferne uidemus
quam sint lata magis quam sursum extructa quid extent.
contemplator enim, cum montibus adsimulata
190 nubila portabunt uenti transuersa per auras,
aut ubi per magnos montis cumulata uidebis
insuper esse aliis alia atque urguere superna
in statione locata sepultis undique uentis:
tum poteris magnas moles cognoscere eorum
195 speluncasque uelut saxis pendentibus structas
cernere, quas uenti cum tempestate coorta
conplerunt, magno indignantur murmure clausi
nubibus, in caueisque ferarum more minantur.
nunc hinc nunc illinc fremitus per nubila mittunt,
200 quaerentesque uiam circum uersantur, et ignis
从那里就越频繁地传出震耳的巨响。
而且云不能像石头或木材那样,由极其
致密的物质构成,但也不能过于
稀薄,仿佛雾气或者飞散的轻烟。
105 若如此,它们或者会像石块,受重量
拖拽而下坠,或者像烟,无法汇聚,
也无法将冰雪和雨雹裹在自己中间。
它们在世界伸展的平原上方也发出
声音,正如在宽广剧院撑起的帐幕[1]
110 在立柱横梁间涌动,也经常劈啪作响,
有时被狂暴的风撕开,它也会嘶鸣,
就像模仿一张张纸草刺耳的摩擦声——
你在雷声中也能分辨出这种声音——
或者另一种声响,当风旋转着抽打、
115 撞击空中悬挂的衣服和飞翔的纸片。
因为有时云块之间并不会正面
相撞,而是从侧翼经过彼此身边,
方向虽相反,却只发生从容的擦刮。
所以我们听到磨耳的声音,沉闷、
120 干涩,直到它们摆脱纠缠的窄域。
似乎还有一种方式时常让雷声[2]
震动万物,广阔世界的宏伟城堞
仿佛瞬间被撕裂,已经轰然崩塌,
当猛烈的风暴忽然聚集,强行挤入
125 云层内部。当它囚禁于其中,漩涡
在各个方向不断飞转,迫使中心
愈来愈空,四周的外壳越来越厚实;
当它积攒的力量和怒气冲决云墙,
如此的炸裂便迸出令人震恐的巨响。
130 毫不奇怪,装满空气的小小皮囊
若突然爆开,也时常制造悚然一惊。[3]
我们也可以解释,大风刮过云层时,[4]
为何能发声。因为我们时常目睹
有各种分岔和棱角的云朵在空中飘浮,
135 并且知道,西北风吹过茂密的森林,[5]
叶子和枝条就分别发出窸窣声和噼啪声。
有时,疾速奔驰的大风力道极猛,[6]
能够靠正面的冲击直接撕开云层。
气流的威力多惊人,事实早已显明:
140 地上的风虽相对柔和,却也将大树
连同最深的根系全部从土中拔出。
云层间也会涌动波浪,当它们轰然[7]
碎裂,也会发出某种闷响,正如
深河与大海冲击岩礁时飞溅的涛声。
145 闪电燃烧的力量从此云坠入彼云之时,[8]
也会激起雷声。若接收电火的一边
含许多水汽,便立刻以巨响将其吞噬,
就像有时,滚烫炼炉中白热的铁块[9]
没入旁边冰凉的水中,会嗞嗞嘶鸣。
150 如果较干燥的云被电火击中,则会
立刻点燃,伴以震耳欲聋的雷声,
正如火焰借旋风之势,汹涌袭来,
在长满月桂的山间肆意蔓延、燃烧,
被噼啪作响的火焰淹没的诸物之中,
155 福玻斯的月桂制造的动静最为可怕。
还有,太多的冰块碎裂,太多的冰雹[10]
掉落,也时常在高处巨云里发出声响。
因为夹杂着冰雹的庞大雨云若碰巧
被风挤入逼仄的空间,就会崩塌。
160 当云块相撞,震出许多火的原子,[11]
闪电也会出现,就像用石头碰击[12]
另一块石头或者铁,那时同样有光
迸射出来,明亮的火花四面散落。
但是眼睛先看见闪电,然后耳朵
165 才听见雷声,这是因为事物抵达
耳朵的速度总慢于引发视觉的速度。
下面的例子也是证明:你若在远处
发现谁正持双刃斧砍伐一棵大树,
你会先看见斧头落下,然后才听见
170 撞击的声音。我们也是这样先察觉
闪电,然后意识到雷声,虽然二者
都是同源之火,在同样的碰撞中诞生。
云以飞行的光焰渲染各处,风暴[13]
在颤栗中不断闪耀,还有一种方式。
175 如前所述,当风侵入云层,在里面[14]
旋转,掏空中心,而让外层变稠密,
它因为自身的速度愈来愈热,直到
一切都在运动中热透并燃烧,即使
长途翻滚的铅块都会在摩擦中熔化。
180 所以,当这种炽热的风撕开乌云,
火的种子就仿佛突然受力,被抛往
四面八方,引燃闪电跃动的火苗。
继而雷声便传来,比起抢先抵达
我们眼睛的东西,它触碰耳朵更迟。
185 你当知道,这种情形下,云密度极大,
彼此堆叠,最后的高度令人眩晕——
别被印象欺骗,我们只能从下方
看见它们有多宽,难知道它们有多高。
因此,请你仔细观察,当风推着
190 如山的云团横穿整个天空,或者
当你发现云朵在高山之间一层层
堆栈,并且在上方静止不动,压在
山顶,四面的风都已经埋入梦乡:
这时你便能明白它们多庞大,看到
195 仿佛由许多悬垂岩石构成的洞穴,
当风暴升起,它们被湍急的气流填满,
就会在云牢内部发出威胁的吼声,[15]
仿佛困在窝里的野兽,愤怒难耐,
时而这边,时而那边,在云中咆哮,
200 为寻找出口不停地转圈,从云层里面
[1] 原文的condam=quondam(有时)。
[2] 121-131行是第二种解释:风在云的内部剧烈运动,促使云爆裂,形成雷声。
[3] 这一行原文的文本不确定。Jope(1989)评论道,130-131行用皮囊爆裂与雷声做类比,体现了卢克莱修的另一个策略——用反向夸张让读者感觉,自然现象并不可怕。
[4] 132-136行是第三种解释:疾风穿过云层,发出雷声。
[5] 原文的Cauri(主格Caurus)指西北风。
[6] 137-141行是第四种解释:旋风撕开云层,造成雷鸣。这可能是赫拉克利特和梅特罗多洛的观点。
[7] 142-144行是第五种解释:云的波浪发出雷声。这或许是波希多尼的说法,参考塞涅卡《自然探究》(Quaestiones Naturales 2.55.1)。
[8] 145-155行是第六种解释:闪电在云之间传递,引发雷声。持类似观点的还有伊壁鸠鲁、恩培多克勒、阿那克萨戈拉、留基伯、德谟克利特、亚里士多德等人。
[9] 关于148-149行的意象,参考荷马《奥德赛》(Odyssey 9.391-393)。
[10] 156-159行是第七种解释:风挤碎云内部的冰雹,发出雷声。参考亚里士多德《气象学》(Meteorologica 348a.23-26)。
[11] 在160-218行,卢克莱修提出了四种假说来解释闪电的性质和成因。其中160-172行是第一种解释:云块相撞时,震出内部的火原子,形成闪电。这是伊壁鸠鲁的观点(2.101),赫拉克利特和阿那克萨戈拉等人也持此看法。在《物性论》抄本中,这行前面有一个小标题,DE FVLGVRE(论闪电)。这个小标题在抄本中标为159a行。
[12] 原文中的lapidem…lapis是典型的“同源反复”(polyptoton)修辞手法,这是卢克莱修非常喜欢的技巧。
[13] 173-203行是第二种解释:风在内部将云搅热,云块爆裂,里面的火原子形成闪电。这种说法出自波希多尼,参考塞涅卡《自然探究》(Quaestiones Naturales 2.57)。
[14] “如前所述”指本卷124-127行。
[15] Shea(1977)根据维吉尔《埃涅阿斯纪》(Aeneis 8. 416-22)相似的措辞反推,认为卢克莱修在197-202行中主要借用了风神埃俄洛斯(Aeolus)和火神伏尔甘(Vulcanus)的传统描写,但他不是用自然来塑造神话,而是用神话的灵感来解释自然。